● صفحه شما

سوال را دوباره تکرار کنیم:

درود بر رجوی، درود بر نگهدار، جاوید شاه!

جناب کردی گرامی،

از اینکه با دقت و استدلال دیدگاه خود را مطرح کرده‌اید، سپاسگزارم. به نظر من، این نوع گفت‌وگو از هر جدل سیاسی مفیدتر است.

با شما موافقم که جامعه رفاه در کشورهای سرمایه‌داری غربی شکل گرفت، نه در کشورهای سوسیالیستی. این یک واقعیت تاریخی است و مقاله من نیز خلاف آن را بیان نکرده است.

جناب آذری گرامی، از تذکر دقیق شما سپاسگزارم. با اصل نکته‌ای که مطرح کرده‌اید موافقم.

درست است که دستاوردهایی مانند بیمه‌های اجتماعی، قوانین کار و بخشی از نظام‌های رفاهی، تنها محصول فعالیت احزاب چپ نبوده‌اند. این دستاوردها حاصل تعامل، رقابت و فشار جنبش‌های کارگری، احزاب چپ، اصلاح‌طلبان، برخی دولت‌های محافظه‌کار، اندیشمندان اجتماعی و حتی بخشی از کارفرمایان بوده است.

.

آقای مرادی گرامی

جناب کردی گرامی،
به گمانم اختلاف ما در نقطه آغاز بحث است. من نه قصد دفاع از همه جریان‌های چپ ایران را دارم و نه معتقدم عملکرد آنها خالی از خطا بوده است. اتفاقاً موضوع مقاله من نیز نقد بخشی از چپ ایران و ضرورت بازاندیشی آن است.

توماج درک درستی ندارد

چپ ایران؟ چپ ایران هرگز چیزی به ایران نیافزود. نه این کاره بود و نه ایدئولوژی اش اجازه میداد

با درود به شما جناب آذری
اینکه می‌گویید «به نظر من در این نوشته یک تعمیم نادرست وجود دارد. اینکه بخشی از مردم، چه صد نفر، چه هزار نفر و حتی بیشتر، از حذف تیمی که آن را وابسته به جمهوری اسلامی می‌دانستند خوشحال شدند، به این معنا نیست که بتوان آن را به نام یک ملت نوشت»، کاملاً صحیح میفرماید. اما این نقد شما چند نکته را به ما نشان میدهد.
۱- شما پادکست را گوش نکردید و قضاوت شما با عنوان است که منصفانه نیست. در پادکست ما بارها اشاره به بخشی از مردم کردیم.
۲- نقد شما بر ما زمانی صحیح است که حرف شما، معیار عمومی جامعه‌شناسی و علوم سیاسی و بخصوص پرنسیپ خبرنگاری باشد. امروزه فرضا وقتی در فرانسه امانوئل مکرون با ۶۶ درصد (یک سوم کل آرا) انتخاب شد، جراید از «مردم فرانسه» و «ملت فرانسه» مکرون را انتخاب کردند یا «ملت فرانسه دست رد بر سینه مارین لوپن» زد، گفتند. وقتی فرضا گفته میشود گل فلان بازیکن ملت را شاد کرد، باز هم هستند در هر کشوری که با فوتبال مخالفند و آنرا سرگرمی سرمایه‌داران می‌دانند یا نسبت به آن بی‌تفاوت هستند.
۳- با این همه، اگر خود شما رعایت این پرنسیپ را می‌کردید، خوب ما با خوشحالی می‌گفتیم چه انسان نکته‌ببین و منصف است آقای آذری. اما متاسفانه ما ندیدیم که شما به دوستان مشروطه‌خواه که بارها از «ملت» ایران می‌گویند یا آقای طاهری که همه مردم ایران را به دو بخش «مشروطه‌خواه» و «مشروعه‌خواه» ‌تقسیم میکند، انتقاد کرده باشید.
۴- نکته مهم‌تر که برای ما هم تعجب‌انگیز است که شما خودتان در مقاله‌هایتان از عنوان «ملت ایران» بارها استفاده کردید در حالیکه بر اساس این منطق، به‌جای واژه «ملت» باید از «اکثریت» مردم استفاده می‌کرد!‌
مثلا در مقاله‌ای که در ایران‌گلوبال منتشر کردید در تاریخ ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶، عنوان مقاله شما «ملت ایران انتخاب کرده است؛ جمهوری اسلامی رفتنی است، شاهزاده رضا پهلوی محور گذار ملی است!» شما در همین عنوان مدعی هستید که «ملت ایران» انتخاب کرد در حالی که بهترین شرایط هم باید از «اکثریت مردم ایران» میگفتید. در خود مقاله هم اشاره کردید که «آنچه امروز در ایران جریان دارد، جدایی کامل یک ملت از حکومتی است ...».
اگر به نان‌خواران و باج گیران رژیم نگاه کنیم رژیم حتی در بدترین شرایط و در هنگام مرگ هم همچنان میتواند نزدیک به ۱۰ میلیون هوادار داشته باشد. لطف کنید به آمار بسیج، سپاه پاسداران، آخوندها، مستضعفین و ... اعضای خانواده‌های آنها نگاهی کنید.
یا در مقاله منتشره اول ژانویه ۲۰۲۶، عنوان کردید «خیابان یک‌صدا شد، وقت جدل نیست، وقت ایستادن کنار مردم است.» کدام مردم؟ آیا طرفداران رژیم یا آنهایی که جمهوری‌خواه هستند بخشی از مردم نیستند؟
شایان ذکر است که ما هیچ مخالفتی با عنوان‌‌های شما و یا عمومیت دادن و استفاده از «ملت» یا «مردم» نداریم، چرا که از دید «جامعه‌شناسی» سیاسی امروز، آنچه شما باور دارید اکثریت مردم هستند را به نماد، «ملت» یا «مردم» عمومیت دادید.
موفق باشید

.

سوال مهم

یک اشتباه بزرگ محاسبه در این مقاله آقای مداح وجود دارد.

Mohammad Arshadi

Hadi Riazi

Kevin Soltani

درود بر کیانوش عزیز و درود بر آقای مدّاح گرامی،

اگر به خاطر داشته باشی، حدود دو هفته پیش در یادداشت کوتاهی، فرضیه‌ای را در باره پایان جنگ و آغاز مرحله‌ای از مماشات قدرتهای جهانی، به‌ ویژه تیم «ترامپ تارتوف» و دیگر بازیگران بین‌المللی، با واپسمانده‌های حکومت ولایت گیوتینی مطرح کردم. همان زمان نیز تصریح کردم که درستی یا نادرستی این فرضیه را نه هیاهوی رسانه‌ها بوقهای مزخرف شبکه های اجتماعی و فرستنده های لجن؛ بلکه گذر زمان، روشن خواهد کرد؛ زیرا زمان، تنها محک بی‌ طرف داوری در باره فرضیه‌هایی است که بر شواهد و قرائن استوارند، نه بر آرزوها و احساس.
برداشت من این بود که مجموعه‌ای از قدرتهای جهانی، همراه با طیفهایی از گروههای مدّعی اپوزیسیون، هر یک به دلایل و منافع متفاوت خود، در یک نقطه به هم رسیده‌اند: جلوگیری از اینکه «شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیخواهان» به عنوان آلترناتیوی ملّی، فراگیر و واقعی برای آینده ایران تثبیت شوند؛ آلترناتیوی که بتواند پیوند تاریخی ایران را با روندی که در فاجعه سال 1357 گسسته شد، دوباره برقرار کند. امروز، دست‌کم از نگاه من، نشانه‌ها و رویدادهای گوناگون، چه در داخل ایران و چه در عرصه بین‌المللی، بیش از گذشته این فرضیه مرا شایان تأمل ساخته‌اند.
امّا مسئله فقط لجنپراکنیهای شبکه‌های اجتماعی یا هیاهوی تبلیغاتی نبوده و نیست. مقام یک شخصّیت سیاسی را نه شمار فالوورها و دنبال کنندگانش؛ بلکه میزان پایبندی او به آرمانهایش، صداقت در نیّت، وفاداری به منافع ملّی و توانایی او در ایجاد امید و همبستگی ملّی تعیین میکند. از این منظر، حتّا اگر «شاهزاده رضا پهلوی» تنها یک همراه نیز داشته باشد، چیزی از میهندوستی، مسئولیّت‌ پذیری و نقشی که برای خود در اکنون و آینده ایران قائل است، کاسته نخواهد شد؛ زیرا ارزش یک اندیشه را با معیار حقیقت میسنجند؛ نه با شمار تأیید کنندگان آن.
آنچه که بیش از هر چیز تأمّل‌ برانگیز است، شباهت بنیانی رفتار و شیوه مواجهه مخالفان «شاهزاده و مخالفان دودمان و سلسله پهلوی» است. نامها، شعارها، گرایشهای ایدئولوژیک و ادّعاهای آنان ممکن است متفاوت باشند، امّا هنگامی که معیار، شیوه داوری و نوع مواجهه با واقعیّتها باشد، شباهتهای عمیقی آشکار میشود. به گمان من، بخش بزرگی از این مخالفتها و خصومتها و کینه توزیهای وحشتناک [نمونه حقیر و ذلیل و آچمز و عقده ای اش آقای فرامرز دادرس] نه بر پایه سنجشگری، نقد روشمند و انصاف؛ بلکه بر پیشداوری، خصومت و داوریهای از پیش تعیین‌ شده استوار است. در چنین فضایی، حقیقت، قربانی تعصّب میشود و سیاست، جای خود را به جدال هویّتهای فرقه ای و سازمانی و تشکیلاتی و کینه‌های چندش آور تاریخی میدهد.
سنجشگری، پیش از آنکه مهارتی سیاسی باشد، یک فضیلت اخلاقی و معرفتی است؛ یعنی توانایی اینکه انسان بتواند پیش از داوری، شواهد را بسنجد، میان حقیقت و تمایل شخصی فاصله بگذارد و به جای دشمن‌تراشی، واقعیّت را محور قضاوت قرار دهد. هر گاه این اصل فراموش شود، سیاست نیز از عرصه تدبیر به میدان حذف و نفی دیگری فرو میغلتد. جنگ سی‌ و نه‌ روزه، فارغ از همه تلخیها و خسارتهایش، از دیدگاه من، آزمونی بود که بسیاری از مرزبندیهای واقعی را آشکار کرد. این رویداد نشان داد که چه کسانی در لحظه‌های سرنوشتساز، ایران را به عنوان یک حقیقت تاریخی و فرهنگی بر هر ملاحظه دیگری مقدم میدارند و چه کسانی، هر چند که شناسنامه ایرانی داشته باشند، در عمل با میراث تاریخی، فرهنگ و منافع ملی و آزادی و سربلندی مردمان این سرزمین پیوندی استوار احساس نمیکنند و خاصم آنهایند.
به همین دلیل، من «شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیحواهان» را یکی از مهم‌ترین ظرفیّتهای سیاسی و ملّی برای گذار ایران از نظام خونریز کنونی میدانم؛ ظرفیّتی که میتواند، در صورت شکلگیری همبستگی ملّی، نقشی تعیین‌کننده در پایان بخشیدن به نظام ولایت فقیه خونریز ایفا کند. از دست رفتن چنین ظرفیّتی، از نگاه من، تنها حذف یک فرد نیست؛ بلکه از میان رفتن فرصتی تاریخی برای گرد آمدن نیروهای ملّی در مسیری مشترک است. در عین حال، باور دارم که هر حکومتی، برای آنکه پایدار و پذیرفتنی باشد، نیازمند لژیتیماتسیون/حقّانیّت است که از رضایت مردم و احترام به کرامت انسانی سرچشمه بگیرد، نه از زور، ترس یا ایدئولوژی. هر گاه حکومتی از این سرچشمه تهی شود، دیر یا زود با بحران لژیتیماتسیون روبرو خواهد شد. بر همین اساس، هر نیروی سیاسی که در برابر امکان همگرایی ملّی برای آزادی ایران بایستد، سزاوار آن است که انگیزه‌ها، روشها و پیامدهای عملکردش با دقّت و انصاف مورد نقد قرار گیرد. اختلاف نظر در سیاست امری طبیعی است، اما اگر اختلاف نظر به مانعی در برابر آزادی، همبستگی ملّی و سرنوشت آینده ایران و مردمانش تبدیل شود، دیگر تنها یک رقابت سیاسی نیست؛ بلکه مسئله‌ای است که سرنوشت یک ملّت را تحت تأثیر قرار میدهد. تصمیمهای تاریخساز، در نهایت، نه بر اساس شعارها؛ بلکه بر پایه آثار و نتایج کنش انسانها داوری خواهند شد و داوری حافظه تاریخی ملّت، برخلاف هیاهوی روزگار، نه شتاب میشناسد و نه مصلحت ‌اندیشی.
شاد زی و خوش باش!
فرامرز حیدریان

.

.

.

زنده باد آقای حیدریان... کی باشه یک پیک باهم بزنیم. ضمنا درسی باشه برای سایر دوستان که متوجه باشند که با وجود 99 درصد همگونگی عقیدتی در مورد من و آقای حیدریان به همین گونه هم با هم در مورد مسائل فکری جدل فکری داریم. ایکاش کمی «رفقا» و نیز «برادران» از ما یاد بگیرند. یک بار هم شما از هم ایراد بگیرید. من و آقای حیدریان یا دستکم من از این مباحث می آموزم و خوب است. بگذریم آقا فرامرز عزیز و برسیم به کلکل مان!

زنده باد آقای حیدریان... کی باشه یک پیک باهم بزنیم. ضمنا درسی باشه برای سایر دوستان که متوجه باشند که با وجود 99 درصد همگونگی عقیدتی در مورد من و آقای حیدریان به همین گونه هم با هم در مورد مسائل فکری جدل فکری داریم. ایکاش کمی «رفقا» و نیز «برادران» از ما یاد بگیرند. یک بار هم شما از هم ایراد بگیرید. من و آقای حیدریان یا دستکم من از این مباحث می آموزم و خوب است. بگذریم آقا فرامرز عزیز و برسیم به کلکل مان!

نقد هنر داوری عقلانی و جست‌وجوی حقیقت
درود بر کیانوش عزیز،
درود بر آقای شهبندی گرامی،

قبل از صحبتم بر نکته ای مهم که بارها و به کرّات تذکر داده ام، مجدّدا تاکید کنم. اصطلاحاتی که مد روز شده اند و به نامهای : «فرهنگ گفتگو، فرهنگ آپارتمان نشینی، فرهنگ رانندگی، فرهنگ فلان و بیسار» ورد زبان و قلم هستند، همه و همه از برساخته های آکادمیکرها و اساتید دانشگاهی و ژورنالیستهای به شدّت بیسواد و ناآکاه هستند که فرق بین دوغ را از دوشاب نمیدانند و با لغتپرانیهای خود در فضای عمومی به مسمومیّت اذهان شدّت داده اند. در حقیقت باید از «هنجار» سخن گفت و هنجارها از فروزه ها و خصلتهای «فرهنگ جامعه» هستند. به جای «فرهنگ گفتگو» باید گفت: هنجار گفت و شنود/گفتگو و الی آخر. در هر صورت.
صحبت شما از نظر اخلاقی، متین و دفاع پذیر است؛ امّا از نظر مقوله هنر سنجشگری هنوز در سطح «توصیف» باقی مانده است. شما تاکید میکنید که نقد خوب است، اما توضیح نمیدهید که چرا؟ و حتّا مهمتر، اگر نقّاد، دچار خطا شود چه؟ نوشته‌ای که میخواهد ذهنها را تکان دهد و هشیار کند، باید ابتدا یقینهای خواننده را به لرزه درآورد، نه اینکه صرفا آنها را تأیید یا تکذیب کند. هر جامعه‌ای، صرف ‌نظر از اینکه خود را پادشاهی، جمهوری دموکراتیک یا اسلامی یا انقلابی بنامد، بیش از هر چیز به انسانهایی محتاج است که جرئت پرسیدن داشته باشند. تحلیلگر، اگر حقیقتا تحلیلگر باشد، نه سخنگوی قدرت است و نه وکیل اپوزیسیون؛ بلکه او آیینه‌ای است که جامعه را وادار میکند چهره واقعی خود را ببیند، ولو تصویر جامعه، خوشایند نباشد.
امّا پرسش اینجاست که چرا انسان تا این اندازه از آیینه میترسد؟. آیا واقعا از دروغ بیزار است، یا از حقیقتی که آسایش او را بر هم میزند؟ اگر نقد، بنیان قدرت و قدرتمند را متزلزل میکند، آیا ضعف از نقد است یا از آن بنیان؟ قدرت، هر نامی که بر خود بگذارد، گرایشی طبیعی به تقدیس خویش دارد. گویی هر چقدر که به قله نزدیکتر میشود، صدای پایین را کمتر میشنود. امّا آیا قدرتی که از پرسش میترسد، هنوز قدرت است یا تنها سایه‌ای از اقتدار؟ آیا حذف منتقد، نشانه اقتدار است یا اعترافی خاموش به ناتوانی استدلال؟ از سوی دیگر، آیا خودِ تحلیلگر نیز از نقد مصون است؟. آیا تحلیل، اگر به ایدئولوژی، تعصّب یا خودشیفتگی و ناآگاهی و بیسوادی آلوده شود، به همان اندازه خطرناک نیست که قدرتِ بدون پاسخگویی؟ اگر تحلیلگر نتواند ذهنیّت خود را نقد کند، چه تفاوتی میان او و قدرتی باقی میماند که نقد را برنمیتابد؟. آزادی اندیشه، با صدور امریّه و نوشتن قانون متولد نمیشود. آزادی، پیش از آنکه یک حقّ سیاسی باشد، یک فضیلت معرفتی است؛ یعنی توانایی اعتراف به اینکه «ممکن است من نیز خطا کنم». جامعه‌ای که این جمله را نیاموزد، دیر یا زود حقیقت را قربانی یقینهای خود خواهد کرد. آیا خاموشی منتقدان، آرامش است یا سکوتی که پیش از فروپاشی فرا میرسد؟ آیا جامعه‌ای که همه در آن همصدا هستند، به حقیقت نزدیکتر است یا فقط امکان شنیدن خطاهای خود را از دست داده است؟.
فرانسه و دیگر جوامعی که امروز از آزادی بیان سخن میگویند، یکشبه به این نقطه نرسیدند. آنها قرنها هزینه پرداختند؛ نه فقط برای حقّ سخن گفتن؛ بلکه برای حقّ شنیدن سخنی که دوست نداشتند آن را بشنوند. شاید بزرگترین آزمون آزادی، دفاع از سخنی باشد که با آن موافق نیستیم، نه سخنی که باور خود ما را تکرارش میکند. شاید مهمترین پرسش این نباشد که چه کسی حکومت میکند؛ بلکه این باشد که چه کسی حقّ دارد از حکومت سؤال بپرسد؛ زیرا هر کجا که پرسش بمیرد، حقیقت نیز آرام‌آرام میمیرد و هر کجا که حقیقت بمیرد، دادگزاری، آزادی و خودِ قدرت، به توهمی با شکوه تبدیل خواهند شد. آرزو این نیست که همه یکسان بیندیشند؛ آرزو اینست که هیچ اندیشه‌ای از ترس، خاموش نشود و هیچ قدرتی خود را فراتر از پرسش نداند؛ زیرا جامعه‌ای که از نقد میگریزد، در حقیقت از شناخت خویش میگریزد و ملّتی که جرئت دیدن خویش را از دست بدهد، دیر یا زود توان ساختن آینده خویش را نیز از دست خواهد داد. شما فرض را بر این گذاشته اید که تحلیلگر در جبهه حقیقت ایستاده است. امّا از کجا معلوم؟ تاریخ پر است از تحلیلگرانی که در خدمت استبداد، استعمار، جنگ، پوپولیسم یا تبلیغات بوده‌اند. بنابر این دفاع از «تحلیلگر» کافی نیست؛ باید از تحلیل دُرُست دفاع کرد. شما خواسته اید که «آزادی بیان» را ارزشی بدیهی فرض کنید، اما توضیح نمیدهید که چرا حقیقت باید بر آرامش ترجیح داده شود؟ اگر حقیقت موجب آشوب شود، آیا باز هم باید آن را گفت؟. این پرسش دشوار را نباید نادیده گرفت. شما نقد قدرت سیاسی را تایید میکنید، اما از قدرت شبکه های اجتماعی، قدرت سرمایه، قدرت افکار عمومی سخنی نمیگوید. آیا تنها دولت میتواند حقیقت را سرکوب کند؟ یا گاهی جمعیّت، با هیاهوی خود، همان کاری را میکند که حکومت با سانسور؟.
صحبت شما میخواهد که میان «نقد» و «حقیقت» پیوندی نزدیک برقرار کند، در حالیکه نقد نیز ممکن است خطا، مغرضانه یا سطحی باشد. شاید آنچه که جامعه لازم دارد، صرفا آزادی نقد نیست؛ بلکه دلیری برای حقیقتجویی است؛ یعنی منشی که هم قدرت و هم منتقد را در معرض آزمون قرار دهد. به گمان من، بنیانیترین مسئله نه آزادی بیان است و نه حتّا تحمّل نقد؛ بلکه پیوند انسان با یقین است. تمام استبدادها، چه در حکومت، چه در شبکه های اجتماعی، چه در ادیان، چه در ایدئولوژیها و حتّا در میان روشنفکران، از یک نقطه آغاز میشود؛ آنهم این باور که «من دیگر حقیقت را یافته‌ام». استبداد از جایی آغاز نمیشود که کسی دهان دیگری را میبندد؛ بلکه استبداد از لحظه‌ای آغاز میشود که انسانی باور میکند دیگر محتاج به «شنیدن نیست». این گزاره، مخاطب را از نقد صرفِ حکومت فراتر میبرد و او را با این پرسش روبرو میکند که آیا من نیز، در زندگی روزمره، همان کاری را با دیگران نمیکنم که از صاحبان قدرت انتقاد میکنم؟.
در زبان روزمره، واژه «نقد» اغلب به معنای ایراد گرفتن، مخالفت کردن یا آشکار ساختن خطاهای دیگران به کار میرود؛ اما نقد، معنایی بسیار ژرفتر، گسترده‌تر و بنیانیتر دارد. واژه «نقد» از ریشه یونانی krinein گرفته شده است. واژه‌ای که به معنای «تمییز دادن»، «تشخیص دادن»، «داوری کردن» و «سنجیدن» است. ، نقد پیش از آنکه به رد یا انکار اندیشه ای/دیدگاهی اشاره داشته باشد، به معنای توانایی داوری خردمندانه و ارزیابی عقلانی است. کسی که نقد میکند، قصد نابود کردن اندیشه‌ها یا شکست دادن صاحبان آنها را ندارد؛ بلکه میخواهد آنها را بیازماید، استحکامشان را بررسی کند، پیشفرضهای پنهانشان را آشکار کند و میزان نزدیکیشان را به حقیقت بسنجد. بنابر این، نقد نه عملی ویرانگر؛ بلکه پروسه ای سازنده و روشنگر است که هدف آن پالایش اندیشه و نزدیک شدن هرچه بیشتر به حقیقت است.
انسان، موجودی خطاپذیر است. هیچ باور، نظریّه یا عقیده‌ای نباید صرفا به دلیل قدمت، شهرت، محبوبیّت یا اقتدار گوینده پذیرفته شود. هر اندیشه‌ای باید در معرض پرسش قرار گیرد و از محک عقل، استدلال و تجربه عبور کند. انسان باید مدام از خودش بپرسد که آیا آنچه را که باور دارم حقیقت دارد؟ آیا برایش دلیل کافی وجود دارد؟ آیا ممکن است در اشتباه باشم؟ آیا نتیجه‌ای که گرفته‌ام از مقدماتم به ‌درستی به دست آمده است؟. روحیه پرسشگری، جوهر نقد را تشکیل میدهد. نخستین هدف نقد، جست‌ و جوی حقیقت است. حقیقت چیزی نیست که یکبار برای همیشه در اختیار انسان قرار گرفته باشد؛ بلکه افقی است که انسان با اندیشیدن، پرسیدن، آزمودن و اصلاح مداوم باورهای خود به آن نزدیک میشود. به همین دلیل، نقد، وسیله‌ای برای کشف حقیقت است، نه ابزاری برای اثبات برتری فردی یا پیروزی در بحث.
هدف دوم نقد، ایجاد وضوح و شفافیّت است. بسیاری از اختلافهای فکری و اجتماعی از آنجا پدید می‌آیند که افراد واژه‌ها را بدون تعریف روشن به کار میبرند. مفاهیمی مانند آزادی، عدالت، حقیقت، اخلاق، سعادت یا مسئولیّت، همگی معانی گوناگونی دارند. نقد پیش از آنکه در باره این مفاهیم داوری کند، میکوشد معنای دقیق آنها را روشن کند؛ زیرا بدون روشن شدن مفاهیم، هیچ گفت ‌و گوی عقلانی امکانپذیر نیست. هدف دیگر نقد، به چالش کشیدن باورهای جزمی و عادتهای فکری است. منتقد، هیچگاه صرف این ادعا را که «همیشه چنین بوده است»، «همه چنین میگویند» یا «اکثریّت چنین باور دارند» دلیل کافی برای پذیرش یک اندیشه نمیداند. تقریبا یک میلیارد مسلمان بر روی کره زمین وجود دارد. من شخصا هیچ دلیل مجاب کننده ای نمیبینم که بخواهم مسلمان شوم؛ زیرا هیچ مسلمانی نمیتواند به پرسشهایم پاسخ منطقی دهد. در نتیجه، کثرّت مومنین هیچ دلیل مجاب کننده ای برای من محسوب نمیشود. آنچه اهمیّت دارد، قدرت استدلال و میزان سازگاری آن با عقل است، نه تعداد طرفداران یا قدمت یک باور. امّا نقد تنها متوجّه دیگران نیست؛ بلکه پیش از هر چیز، انسان را به نقد خویشتن دعوت میکند. شاید مهمترین پرسش این باشد که «آیا ممکن است من نیز در اشتباه باشم؟». این پرسش نشانه ضعف نیست؛ بلکه نشانه فروتنی عقلانی است. کسی که توانایی نقد خود را ندارد، هرگز قادر نخواهد بود حقیقت را بر باورهای شخصی خویش مقدم بدارد.
برای آنکه نقد از سطح سلیقه و احساس فراتر رود، معیارهایی برای آن در نظر گرفته میشود. نخستین معیار، سازگاری منطقی است. هیچ نظریه‌ای نباید دچار تناقض درونی باشد؛ زیرا اندیشه‌ای که خود را نقض میکند، پیش از آنکه دیگران آن را رد کنند، اعتبار خود را از دست داده است. معیار دوم، استدلالپذیری است. هر ادّعایی باید بر پایه دلایل روشن و بررسی شدنی استوار باشد. احساس، تعصّب، تقلید یا استناد صرف به شخصیتهای مشهور نمیتوانند جایگزین استدلال شوند. معیار سوم، انسجام است؛ یعنی هماهنگی یک نظریه با دیگر دانسته‌های معتبر. اگر نظریه‌ای با مجموعه‌ای از حقایق پذیرفته ‌شده ناسازگار باشد، باید دلیل این ناسازگاری را توضیح دهد. چهارمین معیار، وجود شواهد و قرائن است. هر چه که شواهد یک ادعا قویتر، دقیقتر و اعتماد پدیرتر باشند، ارزش آن ادعا نیز بیشتر خواهد بود. پنجمین معیار، همگانی بودن داوری است. باید پرسید که آیا این حکم تنها بیانگر سلیقه شخصی من است، یا هر انسان خردمند میتواند با تأمل در دلایل آن، به همان نتیجه برسد؟ ششمین معیار، بررسی پیامدهای یک اندیشه است. بسیاری از نظریّه‌ها در ظاهر جذاب‌ هستند، امّا هنگامی که نتایج منطقی یا عملی آنها بررسی میشود، نارساییهایشان آشکار میشود. در نتیجه، باید پرسید که اگر این اندیشه را بپذیریم، چه پیامدهایی برای زندگی فردی، اجتماعی و اخلاقی خواهد داشت؟ سرانجام، نقد، پیشفرضهای پنهان هر نظریّه را نیز آشکار میکند. هیچ اندیشه‌ای بدون پیشفرض نیست. میکوشد آنچه را که بی‌ دلیل، مسلّم فرض شده است، آشکار کند و خود آن پیشفرضها را نیز سنجشگری کند.
نقد، شاخه‌های گوناگونی دارد. گاهی به بررسی حدود شناخت انسان میپردازد و میپرسد که اساسا چه چیز را میتوان شناخت و مرزهای معرفت کجاست. گاهی زبان را بررسی میکند و نشان میدهد که چگونه ابهام یا ساختار زبان میتواند منشأ بسیاری از خطاهای فکری باشد. گاهی ایدئولوژیها، نظامهای سیاسی، اقتصادی یا دینی را نقد میکند تا روشن شود که آیا آنها در خدمت حقیقت‌ هستند یا در خدمت منافع قدرت. گاهی نیز ارزشهای اخلاقی و ساختارهای اجتماعی را میسنجد تا آشکار شود که آیا عادلانه‌ هستند یا صرفا محصول عادت، سنّت و تاریخ. با این همه، هر سخنی که نام «نقد» بر خود بگذارد، نقد اصیل و راهگشا و شایان تامل نیست. نقد زمانی ارزش دارد که بر استدلال، انصاف، دقّت، صداقت و آمادگی برای پذیرش حقیقت استوار باشد. اگر نقد به توهین، تحقیر، تعصّب، پیشداوری یا مغالطه آلوده شود، دیگر از قلمرو انتقاد خارج شده و به جدل، تبلیغات یا دشمنی تبدیل میشود. نقد نه ‌تنها روش اندیشیدن، بلکه شرط آزادی انسان است. انسانی که پرسش نمیکند و باورهای خود را نمی‌آزماید، به‌ آسانی اسیر سنّت، قدرت، تبلیغات یا عادت میشود. امّا انسانی که می‌اندیشد، میپرسد، استدلال میکند و حتّا باورهای خود را نیز نقد میکند، به استقلال فکری دست مییابد و مسئولانه‌ تر زندگی میکند. نقد، دشمن حقیقت نیست؛ بلکه نگهبان حقیقت است. حقیقت از پرسش نمیهراسد؛ زیرا آنچه که حقیقتا استوار باشد، در برابر آزمون عقل و نقد استدلالی فرو نمیریزد؛ بلکه روشنتر و استوارتر میشود. بدینسان، نقد نه هنر ویران کردن؛ بلکه هنر ساختن اندیشه، پالایش باورها و گشودن راهی به سوی فهمی عمیقتر از انسان، جهان و حقیقت است. با این تفاصیل، من در صحبتهای «آقای فرّخی» تا امروز هیچوقت نشانه ای دندانگیر و شایان تامّل از «نقد» ندیدم.
شاد زی و خوش باش!
فرامرز حیدریان

مجدّدا درود بر آقای کردی گرامی،
تحشیه ای دیگر از کارگاه دکتر گالیکاری و بارگاه کالیگولا!

یکی از دشوارترین پرسشهای تاریخ اندیشه، این نیست که «انسان چیست؟»؛ بلکه اینست که آیا اساسا میتوان در باره ذات انسان که نمیدانیم چیست، حکمی قطعی صادر کرد؟. من دست‌کم چنین ادّعایی ندارم. نه میتوانم با ضرس قاطع بگویم که انسان ذاتا موجودی شرور است و نه میتوانم خلاف آن را اثبات کنم. هر حکمی که بخواهد در بارهٔ «ذات انسان» - که نمیدانیم چیست - صادر شود، از قلمرو تجربه فراتر میرود و به عرصه‌ای پا میگذارد که شناخت ما در آن همواره با ابهام و محدودیّت روبروست. آنچه که امّا میتوان با درجه‌ای از اطمینان، مشاهده و داوری کرد، نه ذات انسان؛ بلکه کردار و گفتار و رفتار انسان است. تجربه تاریخی و زندگی روزمره بارها و بارها نشان داده‌اند که انسانهایی وجود دارند که بنا بر نیّات شخصی، امیال، منافع، غرایز، کینه‌ها یا تمنیّات قدرت، آگاهانه دست به رفتارهایی خبیثانه، شرورانه و ضدّ انسانی میزنند. این واقعیّتی انکار ناپذیر است. امّا حتّا در اینجا نیز مسئله به این سادگی نیست؛ زیرا هیچکس پیش از وقوع کنش نمیتواند با قطعیّت بداند که چه هنگام، در کدام موقعیّت و تحت تأثیر کدام نیروهای آشکار یا پنهان، انسانی به چنین رفتاری روی خواهد آورد. ما اغلب تنها پس از تحقّق عمل و آشکار شدن پیامدهای آن است که به نیّتها و مقاصد نهفته عامل/مُجرم پی میبریم.
از همین‌جا مسئله‌ای ژرفتر رخ مینماید. پرسش اصلی تنها این نیست که «خباثت چیست؟»؛ بلکه مهمتر از آن، این است که چرا، چگونه و تحت چه شرایطی انسان به سوی خباثت متمایل میشود؟ چه ساز و کارهایی در روان، فرهنگ، قدرت، ترس، منفعت یا تاریخ دست به دست هم میدهند تا آدمی از مرز انسانیّت عبور کند و شرّ را، گاه با آگاهی و گاه با توجیه، به عمل درآورد؟. تا زمانی که این پرسشها فهمیده نشوند، هر سخنی در باره شرارت، سطحی و شتابزده خواهد بود. اگر خباثت همچون یکی از اعضای بدن انسان، مشاهده پذیر بود، تشخیص آن، دشواری چندانی نداشت. امّا تراژدی دقیقا از جایی آغاز میشود که شرّ، کمتر با چهره شرّ ظاهر میشود. خباثت غالبا در سیمای نیکی، خیرخواهی، حقیقت، اخلاق، عدالت یا حتّا عشق، خود را می‌آراید. درست به همین دلیل است که شناخت آن دشوار میشود. نیاکان ایرانی ما این حقیقت را بسیار زود دریافته بودند و آن را در اسطوره‌ها و ادبیّات خود به تصویر کشیده‌اند. در «شاهنامه»، «اهریمن» هنگامی که به سراغ «ضحاک» می‌آید، نه با چهره هیولایی آشکار؛ بلکه در هیئت خورشگری ماهر و خدمتگزاری سودمند ظاهر میشود. این تصویر اسطوره‌ای صرفا یک روایت ادبی نیست؛ بلکه بیان تجربه‌ای عمیق از روان و تاریخ انسان است: شرّ، برای آنکه موفّق شود، اغلب خود را در جامه خیر عرضه میکند.
از همین منظر است که میان نقد آثار انسان و نقد شخصیّت او، تفاوتی بنیانی قائل میشوم. این دو نه یکی هستند و نه باید جای یکدیگر را بگیرند. ممکن است اندیشه‌ای بزرگ از انسانی صادر شود که در زندگی شخصی یا اجتماعی خودش گرفتار ضعفهای عمیق اخلاقی بوده است. «ژان ژاک روسو»، کتاب «امیل» را در باره تربیت انسان نوشت؛ امّا مطالعه زندگی شخصی او، پرسشهای جدّی در باره نسبت میان اندیشه و زیست او برمی‌انگیزد. یا «مارتین هایدگر» هزاران صفحه در باره اندیشیدن، حقیقت و هستی نوشته است، امّا همراهی او با نازیسم و سکوت یا عدم عذرخواهی صریحش پس از آشکار شدن جنایتهای آن رژیم، این پرسش اساسی را پیش روی ما میگذارد که چگونه ممکن است متفکّری که تمام عمر از تفکّر سخن گفته، در برابر یکی از آشکارترین فجایع تاریخ، از تشخیص و مسئولیّت اخلاقی بازبماند؟ این نمونه‌ها نشان میدهند که عظمت یک اثر، الزاما ضامن عظمت شخصیّت پدیدآورنده آن نیست؛ همانگونه که خطاهای اخلاقی یک انسان نیز لزوما ارزش همه دستاوردهای فکری او را از میان نمیبرد. آمیختن این دو با یکدیگر، هم فهم آثار را مخدوش میکند و هم، داوری در باره انسان را.
با اینهمه، من از صدور حکم نهایی در باره ذات انسان – که نمیدانم چیست؟ - پرهیز میکنم. امّا این پرهیز هرگز به معنای تعلیق داوری در باره کردار و گفتار و رفتار و سخنهای انسانها نیست. بر عکس، هر کجا که گفتار، رفتار و کردار انسانی پیامدهای خود را در جهان آشکار میکنند، همانجا وظیفه نقد آغاز میشود. نقد باید بی ‌ملاحظه، دقیق، مسئولانه و فارغ از مصلحت‌ اندیشی باشد؛ امّا نباید به نفی کلّی انسان یا نابودی همه آنچه که ارزشمند است بینجامد. میان نقد و نفی، فاصله‌ای عظیم وجود دارد. برای توضیح این مقصود، مثالی ساده می‌آورم. فرض کنید در برابر چشمان شما دو کیلو طلای ناب را که به اندازه دانه‌های عدس باشند، در میان دو هکتار خاک، پراکنده کنم. آیا به این بهانه که حجم خاک بسیار بیشتر از طلاست، همه خاک را دور می‌ریزید؟ بی ‌تردید چنین نمیکنید؛ زیرا میدانید که حقیقت، هر چند اندک، در همان خاک نهفته است و تنها با صبر، دقّت و کوشش میتوان آن را از ناخالصیها جدا کرد. داوری در باره انسان نیز چنین است. نباید به سبب آمیختگی خیر و شرّ، کلّ حقیقت را کنار گذاشت. هنر اندیشیدن، هنر تفکیک است، نه هنر انکار. ماهیّت انسان چیزی نیست که پیشاپیش در دسترس شناخت قطعی ما قرار داشته باشد. اگر نخواهم بگویم شناخت ذات انسان ناممکن است، دست‌کم باید اذعان کنم که فوق‌العاده دشوار است. ما انسان را نه در ذات انتزاعی؛ بلکه در نسبت با موقعیّتها، مسئولیّتها، مناسبات، انتخابها و آزمونهای زندگی میشناسیم. انسان در کنشهای خویش خودش را آشکار میکند، نه در تعریفهایی که در باره او میسازیم یا تصوّراتی که از او داریم.
حتّا وجود نظامهای حقوقی و انبوه قوانین در جوامع انسانی نیز گواه همین حقیقت است. اگر ذات انسان از پیش معلوم و رفتار او، پیش‌بینی پذیر بود، این همه قانون، نظارت و ساز وکارهای مسئولیّت، ضرورتی نداشت. قانون دقیقا به این سبب، پدید آمده است که انسان، موجودی گشوده به امکانهای متضاد است. میتواند خیر را برگزیند و میتواند شرّ را نیز اختیار کند. آزادی انسان، هم سرچشمه کرامت اوست و هم منشأ خطرهای او. ادر نتیجه، آنچه که «فرهنگ» نامیده میشود، تلاشی پایان‌ناپذیر برای ساختن جهانی است که در آن، انسان بیش از آنکه به سوی شرارت، تخریب و خباثت سوق داده شود، به سوی مسئولیّت، همدلی، آزادگی و آدمیگری گرایش پیدا کند. فرهنگ نمیتواند ذات انسان را تغییر دهد، اگر اصلا ذاتی ثابت در کار باشد؛ امّا میتواند افق انتخابهای او را دگرگون سازد و زمینه‌هایی فراهم آورد که امکان تحقّق فضیلت بر امکان غلبه شرّ پیشی گیرد. از این منظر، هیچ انسانی را نمیتوان به موجودی کاملا متعیّن و از پیش تعریف‌ شده فروکاست. هر گاه انسان به ابزاری بدل شود که صرفا مطابق برنامه دیگران عمل کند، دیگر با یک انسان آزاد روبرو نیستیم؛ بلکه با ساخته‌ای مکانیکی مواجه‌ایم؛ یعنی با «آدم‌ماشینی» که نه مسئولیّت دارد، نه انتخاب و نه امکان تعالی. انسان، تا آنجا که انسان است، همواره فراتر از هر تعریف نهایی باقی میماند و شاید دقیقا همین گشودگی، راز کرامت و ارجمندی او و در عین حال سرچشمه همه بیمها و امیدهای ما نسبت به او باشد.

شاد زی و خوش باش!
فرامرز حیدریان

اقای حیدریان گرامی.. آدم های بدجنس و خوش جنس هم داریم.

مجدّدا درود بر آقای کردی گرامی،
تحشیه دیگر از همین دور و برا!

من قصدم توضیح اضافی نبود. احتمالا باید بحث حقوقی در باره «صلاحیّت » و تفاوت آن با «ابراز عقیده» میکردم تا سوء تفاهمی پیش نیاید. نمیخواستم طومار بنویسم. میخواستم اشاره ای اساسی کنم. نگفتم و ننوشتم که کسی حقّ ندارد نظراتش را در رویدادی/اشخاصی.مسائلی و امثالهم بگوید یا بنویسد. من صحبت از صلاحیّت نظری کردم. بی شک، شما و من و هزاران هزار نفر میتوانند در باره فرض کنیم قتل حسن به دست حسین، حرفهایی و احتمالاهایی و دلایلی را بگوییم و هیچکس نیز ما را بازخواست نخواهد کرد که چرا چنین میگوییم یا مینویسیم. امّا وقتی که پای قضاوت پیش بیاید، اینهمه هزاران انسان مصدر نظر خود را بگو و بنویس، هرگز صلاحیّت داوری نخواهند داشت؛ بلکه کسانی میتوانند داوری کنند که مصدر قضاوت و حقوقدانی باشند. بی شک در همان رشته شما، من یا دیگران میتوانند خیلی حرفها بزنند و بنویسند به دُرُست و غلط بودنشان نیز مته نمیگذاریم، امّا اگر موردی تخصّصی پیش بیاید، آنکاه شما هستید که حرفی برای گفتن دارید؛ نه من یا دیگرانی که در کار شما خُبره و متخصّص و کاردان و مُجرب نیستیم. این مسئله را میتوان در همه دامنه ها بسط داد. پس بحث بر سر نظر دادن و دیدگاه و برداشت خود را گفتن و نوشتن نیست؛ بلکه بحث بر سر «قضاوت و صلاحیّت». است. من یا دیگران، وقتی میخواهیم در مقام قضاوت بنشینیم، باید از جانبداری کردن به شدّت پرهیز کنیم. با ادلّه کافی و رجوع به اصل قضیه، بکوشیم جوانب مختلف قضیه مناقشاتی را توضیح دهیم و روشن کنیم و آن را به دامنه های دیگر بسط ندهیم؛ بلکه علیحده در باره موضوع ذیربط بیندیشیم و نظرات خودمان را متّقن و مستدل بر زبان و قلم بیاوریم و داوری نهایی را به عهده شنونده و خواننده بگذاریم. اگر قرار باشد که ما مشکلات اجتماعی و باهمزیستی جامعه خودمان را که ریشه هایشان هزاره ای هستند و کلاف پیچیده روح و روان و ذهنیّت امروزی ما ایرانیان را رقم زده اند، به رفتار و گفتار چند فرد و گروه و گرایش خاصّی سنجاق بزنیم؛ آنگاه هیچکس مسئولیّت هیچ فلاکتی را به عهده نخواهد گرفت؛ زیرا هر کسی میتواند دیگران را در معرض اتّهام قرار دهد. تاکید من در مطلب کوتاهم بر این بود که ما به جای پرداختن به شخصیّتها بکوشیم به محصولات رفتاری و گفتاری و کرداری آنها بپردازیم تا از این طریق بتوانیم نه تنها حقّ مطلب را ادا کنیم؛ بلکه دیگران متوجّه شوند که رفتارها و منش و دیدگاهها و مواضعشان به سهم خودشان چقدر میتوانند در فجایع یا شکوفایی جامعه، نقشگزار باشند. بحث بر سر محکومیّت عده ای و معصومیّت عده ای دیگر نیست. بحث بر سر دلیلکاوی و راهگشایی برای برونرفت از چرخه فجایع متمادیست. اینکه آقای «سوری»، کی هستند، میزان تحصیلات و أنواع و اقسام جوایز و تیتلها و غیره و ذالک ایشون و تعداد شاگردانش چقدر هستند، چیزی از اصل قضیه نه میکاهند، نه بر آن می افزایند. هر کسی، هر چیزی دارد، متعلّق به خودش است و دیگران نمیتوانند از او سلب مالکیّت کنند. من بحثم با دیگران بر سر میزان تحصیلاتشان و درجه آکادمیکی و پُست و مقامشان نیست؛ بلکه بر سر کیفیّت آموخته هایشان است که به تامّلات در باره آنها میپردازم و نظرات خودم را بی محابا مینویسم. ادّعای همه دانی نیز ندارم؛ ولی اجازه هم نمیدهم که کسی در پشت نقابهای تیتلی و مقامی و آکادمیکی و امثالهم، خرمُهره را به جای مروارید بخواهد به من یا دیگران، غالب کند. احتمالا بسیاری از اختلاف نظرات من با دیگران در این ریشه دارد که من فقط ظواهر چیزی را در نظر نمیگیرم؛ بلکه ابعاد تاریک و ناپیدای آن را نیز مدّ نظر دارم. امّا دیگران میخواهند به من یا دیگران تفهیم کنند که مثلا درخت، همین چیزیست که در برابرش ایستاده ای و دیگر هیچ. من امّا میدانم که درخت از سطح خاک به پایین در تاریکیهای نامعلوم و راز آمیزی ریشه دوانده است که از انظار ما پنهانند و میتوانند نقش تعیین کننده ای در بار و بر و شکل و شمایل و سبزی و میوه و نابودی درخت ایفا کنند. همین.
شاد زی و خوش باش!.
فرامرز حیدریان

آقای حیدریان گرامی: ممنونم که بدون رفتن به حواشی فلسفه مطلب را عریان و مطرح کردید که بتوان عریان هم به آن پرداخت.

درود بر آقای کردی گرامی،
گپی از عفافخانه الهی با شورت و کرستهای طلایی خواهران محجّبه!

من در تامّلات پیوسته و درنگهای سالیان خود، بارها به نتیجه‌ای رسیده‌ام که هر بار، با وجود تلخی‌اش، برایم آشکارتر از پیش شده است و آنهم اینکه ریشه بسیاری از فلاکتهای پایدار جامعه ایرانی را باید پیش از هر عامل سیاسی، اقتصادی یا تاریخی، در فقدان منشِ دادگرانه خودِ ما ایرانیان جست و جو کرد. این سخن، نه از سر نومیدی است و نه از سر سرزنش یک ملّت؛ بلکه حاصل کوششی است برای یافتن علّتی که در ژرفترین لایه‌های رفتار و منش ما پنهان شده است؛ زیرا آنچه که یک جامعه را به ورطه بیداد درمیغلتاند، پیش از آنکه در نهادهای قدرت شکل بگیرد، در ذهن، زبان و کردار مردمانی شکل میگیرد که هنوز نیاموخته‌اند چگونه دادگرانه بیندیشند و منصفانه داوری کنند.
من دادگری را صرفا یک فضیلت اخلاقی نمیدانم؛ دادگری، به باور من، بنیانی‌ترین توانایی انسان برای فاصله گرفتن از خویشتن است. انسان دادگر، پیش از آنکه دیگری را بسنجد، خود را در معرض سنجش قرار میدهد. پیش از آنکه دیگری را متهم کند، سهم خویش را در پیدایش مسئله میجوید و پیش از آنکه حکم صادر کند، میکوشد که حقیقت را از دلِ کشاکش دلیلها بیرون بکشد، نه از دلِ دلبستگیها و نفرتهای شخصی. به همین دلیل، دادگری نه احساس است، نه عاطفه و نه شفقت؛ بلکه دادگری، انضباط خردمندی و بیدارفهمی و مسئولیّت وجدانی است. درست در همین نقطه است که به گمان من، گره اصلی و بُغرنجزای فرهنگ ما آشکار میشود. ما بیش از آنکه مردمان سنجشگر باشیم، مردمان داوری کننده هستیم؛ اما داوریی که غالبا پیش از فهمیدن آغاز میشود و پیش از سنجیدن به پایان میرسد. ما به‌ سادگی حکم صادر میکنیم، بی‌ آنکه از خود بپرسیم آیا اصولا صلاحیّت چنین حکم صادر کردنی را داریم یا نه. گویی صرف داشتن زبان، به انسان حقّ قضاوت نیز میدهد حال آنکه داوری، دشوارترین مسئولیّتی است که انسان میتواند بر عهده بگیرد.
از دیدگاه من، هیچ انسانی تا زمانی که استعداد، دانش، هنر، کردار، منش و گفتار خود را در معرض آزمون زندگی قرار نداده باشد، سزاوار نشستن بر مقام داور نیست؛ زیرا داوری، امتیاز نیست؛ بلکه مسئولیّت وجدانی است و مسئولیّت، تنها بر دوش کسی نهاده میشود که نخست توانسته باشد خویشتن را به محک بزند. آن‌ کسی که هنوز خود را نیازموده است، هر داوری‌اش، خواه‌ ناخواه، بیشتر بازتاب تمایلات شخصی اوست تا کشف حقیقت. به همین دلیل است که هر گاه به بسیاری از مجادله‌های فکری و سیاسی در جامعه خودمان مینگرم، کمتر با نقد اندیشه روبرو میشوم و بیشتر با تخریب اشخاص روبرویم. تا آنجا که من سخنان آقای «سوری» را دنبال کرده‌ام، آنچه که بیش از هر چیز جلب توجّه میکند، نه کوشش برای فهم ریشه‌های مسائل؛ بلکه تمرکز بر بی ‌اعتبار کردن اشخاص است. امّا مگر با تخریب یک انسان، مسئله‌ای نیز از میان میرود؟. مگر حقیقت، تابع شخصیّت گوینده است؟. اگر چنین بود، تاریخ اندیشه هرگز نمیتوانست از مرز دشمنیها و کینه‌ها عبور کند. اینجاست که باید میان «نقد» و «خصومت»، مرزی روشن کشید. نقد، متوجّه اندیشه است؛ خصومت، متوجّه شخص. نقد، میخواهد حقیقت را آشکار کند؛ خصومت، میخواهد حریف را از میدان بیرون براند. نقد، بدون دادگری ممکن نیست؛ امّا خصومت، درست از همان لحظه‌ای آغاز میشود که دادگری از میان میرود.
برای نمونه، اگر کسی مدعی شود که «زنده‌یاد غلامحسین ساعدی» و آثار او عامل بدبختی مردم ایران بوده‌اند، این ادّعا، پیش از هر چیز، نیازمند یک پرسش بنیانیتر است: آیا هر اندیشه‌ای، به‌ تنهایی، توان آن را دارد که سرنوشت یک ملّت را رقم بزند؟. اگر پاسخ، مثبت باشد، پس باید بپذیریم که انسان، موجودی بی ‌اراده و بی‌ سنجش است که هر اندیشه‌ای میتواند او را به هر سو بکشاند. امّا اگر انسان را موجودی برخوردار از عقل و توان داوری بدانیم، آنگاه ناگزیر باید پرسش را به گونه‌ای دیگر طرح کنیم: جامعه‌ای که از یک اندیشه، اثر پذیرفته است، چه آمادگیهایی در خود داشته که آن اندیشه توانسته است در آن ریشه بدواند؟. هیچ بذری، هر اندازه نیرومند، بدون خاک مساعد به بار نمینشیند. بنابر این، اگر اندیشه‌ای در جامعه‌ای نفوذ کرده و آثار ژرفی بر جای گذاشته است، نخست باید ویژگیهای آن جامعه را سنجید، نه آن اندیشه را به تنهایی. اندیشه، علّت تامه نیست؛ اندیشه تنها یکی از عوامل است. زمینه پذیرش، فرهنگ عمومی، شیوه آموزش، توانایی سنجشگری و منش مردم، همه در کنار یکدیگر، سرنوشت تاریخی یک جامعه را رقم میزنند. به همین سبب، نسبت دادن همه بدبختیها به یک نویسنده، یک کتاب یا یک مکتب، بیش از آنکه نشانه ژرف‌اندیشی باشد، بیانگر گریز از فهم پیچیدگی واقعیّت است.
«زنده یاد ساعدی»، نه رمان نویس به معنای کلاسیک آن بود. نه داستان نویس. ولی فرزند بحرانهای جامعه بسیار پیچیده و مملوّ از تناقضهای هولناک ایران بود. وی تلاش کرد تا جایی که در امکانهای استعدادی اش بود، وضعیّتی را که در آن میزیست به کلامی ساده و عریان در انظار دیگران نمایش دهد. هیچکس نیز تا امروز به ذهنش خطور نکرده است تا دریابد و بفهمد که زنده یاد ساعدی، پیش از آنکه سبکی به نام «رئالیسم جادویی» در ادبیات جهانی مطرح شود و آن را به «گابریل گارسیا مارکز» نسبت دهند، در حقیقت، نخستین زاینده و پیشگام رئالیسم جادویی، زنده یاد «ساعدی» بود؛ بویژه در کتاب «عزادارانِ بَیَل». امّا چون در کشوری که رمان نویسی آن هنوز نهالی شکننده و پر از اشکال و ایراد بود و زبانش با زبانهای رسمی جهان، چندان مناسبتی نداشت، در هاله ای از تاریکی پنهان ماند. ساعدی در رمانها و داستانها و نمایشنامه ها و تکنگاریهایی که از خودش به یادگار گذاشت، چهره ای روشن و شفّاف از لایه های پنهان جامعه ایرانیان را در آثارش انعکاس داده است. ما اگر میخواهیم منصف باشیم، باید حدّاقل با مراجعه به آثار او نشان دهیم که چه چیزهایی در آنها واتاب دهنده معضلات اجتماعی ما بوده اند و هنوزم هستند؛ نه اینکه بر آن باشیم که با تخریب شخصیّت او بر همه چیز مُهر باطل بزنیم. تراژیکترین واقعه زندگی او را باید شکست در عشقی دانست که تا پایان عمرش او را هرگز رها نکرد و همچون همولایتی اش «شهریار» سوخت و ساخت و نوشت و حتّا از روزی که پایش به فرانسه رسید تا لحظه های مرگش، یک کلمه فرانسه نیاموخت؛ زیرا هیچگاه نتوانست دل از میهن و مردمی برکند که با تمام وجودش، خودش را به آنها متعلّق میدانست. در هر صورت، من لزومی نمیبینم که بخواهم در اینجا به آثار زنده یاد ساعدی بپردازم. امّا تاکید کنم که آفای «سوری»، صلاحیّت پرداختن به این موضوعها را ندارد؛ زیرا هنر نقّادی با تخریب دیگران، هیچ سنخیّتی ندارد. همین.
شاد زی و خوش باش!
فرامرز حیدریان

میخواهید مهرداد درویش پور را بشناید؟ ببینید سر گور چه کسی دف میزند.

درود بر آقای زمانی گرامی،
اندکی گپهای دم دست از معرکه گیریهای دونالد تارتوف و تشیع جنازه پودر شده مقام معظّم هوایی!

من ضرورتی نمیبینم که بخواهم مفصّل بحث کنم. تیتر مقاله شما، گمراه کننده است؛ زیرا بلافاصله این پرسش را به اذهان متبادر میکند که «مردمان ایران» چگونه میتوانند حاکمیّت خود را واقعیّت پذیر کنند؟. آیا سوای اینکه از میان امکانهای موجود، یکی را انتخاب کنند؟. و انتخاب یکی در این موقعیّت و این وضعیّت پیش رو به معنای این نیست که مردمان ایران، بقیه امکانها را نادیده خواهند گرفت و متلاشی خواهند کرد؛ بلکه به معنای این است که مردمان ایران، هر لحظه که بخواهند میتوانند از امکانهای موجود تحت شرایط پیش آمده در موثعیبتهای ناگزیر، استفاده کنند. اینکه شما بگویید «مردمان ایران»، تنها آلترناتیو هستند، بیشتر به رویاها و آرمانهای آرزویی میماند که در اصطلاح رایجش به آن میگویند: «دمکراسی مستقیم»؛ یعنی اینکه بدون وجود ارگانهای ذیربط میتوان با رجوع مستقیم به خود مردمان، در باره موضوعی تصمیم انتخابی گرفت. چنین چیزی ایده آل بشریست که تا کنون در هیچ نقطه ای از جهان، واقعیّت پیدا نکرده است؛ زیرا شرایط آن هنوز به وجود نیامده اند. بنابر این باید واقعبین بود و از چیزهایی سحن گفت که در دسترس هستند. مردمان ایران - منظور نیز آنانی هستند که واجد شرایط انتخاب هستند؛ حداکثر چهل میلیون نفر – میتوانند حاکمیّت خود را از طریق انتخاب «امکانهای موجود» برگزینند. اینجاست که صحبت از «آلترناتیو» میشود. برای پرهیز از زیاده نویسی، اشاره ای کوتاه به «آلترناتیو» میکنم و به سهم خودم تاکید میکنم که «آلترناتیو» ممکنی که میتواند واقعیتهای هولناک میهن را دگرگون کند، شخص «شاهزاده رضا پهلوی» و تمام آنانی هستند که در کنار او می ایستند و دست همکاری و همیاری به او میدهند. امکانهای دیگر با توجّه به شرایط دم دست، بسیار ضعیفند و در چفت و بست تاریخ و فرهنگ مردمان ایران نمیگنجند فعلا؛ مگر اینکه روزی روزگاری نه تنها در جهاننگریهای خود، تجدید نظرهای ریشه ای و کلیدی کنند و همسو و همراستا با تاریخ و فرهنگ مردمان ایران وارد کارزار شوند؛ بلکه در واقعیّت زیستی و مواضعی خودشان اثبات کنند که تفاوت «دوغ را از دوشاب» میدانند و اهل سیاست در معنای دقیق آن هستند؛ نه در معنای تفسیرهای دلبخواهی و قدرت طلبیهای جاه طلبانه. در هر صورت بگذریم.
واژه «آلترناتیو» در زبان روزمره معمولا به معنای «راهی دیگر» یا «گزینه‌ای دیگر» به کار میرود. هنگامی که انسان میان دو یا چند امکان قرار می‌گیرد، هر یک از امکانها آلترناتیوی برای دیگری محسوب میشود. امّا این تعریف، تنها ظاهر مفهوم را بیان میکند. آلترناتیو صرفا یک انتخاب یا جایگزین نیست؛ بلکه یکی از بنیانیترین مفاهیمی است که ما را به اندیشیدن در باره ماهیّت واقعیّت، امکان، آزادی، شناخت و حتّا هویّت انسان فرا میخواند. ریشه این واژه از فعل لاتینی alternare گرفته شده است؛ فعلی که به معنای «جای یکدیگر را گرفتن» یا «به نوبت جانشین شدن» است. بنابر این، آلترناتیو تنها چیزی متفاوت نیست؛ بلکه امکانی است که میتواند جای امکان دیگری را بگیرد. از همین نکته میتوان دریافت که هر آلترناتیو همواره در نسبت با چیزی دیگر معنا پیدا میکند. اگر تنها یک راه وجود داشته باشد، دیگر سخن گفتن از آلترناتیو بی‌ معنا خواهد بود. وجود آلترناتیو مستلزم وجود افقی از امکانات است؛ افقی که در آن بیش از یک مسیر برای تحقّق پیش روی ما قرار دارد. در حقیقت، مفهوم آلترناتیو بیش از هر چیز با مفهوم «امکان» پیوند دارد. واقعیّت، چیزیست که اکنون تحقّق یافته و در برابر ما حضور دارد [= پسمانده های ولایت گیوتینی الله]، امّا آلترناتیو از چیزی سخن میگوید که هنوز تحقّق نیافته، ولی قابلیّت تحقّق را در خود دارد. به همین دلیل، آلترناتیو، ما را از جهان صرفِ واقعیّت به جهان امکانات رهنمون میکند. این همان تمایزی است که میان «قوّه» و «فعل» برقرار میشود. دانه درخت گردو هنوز درخت نیست، امّا امکان درخت شدن را در ذات خودش حمل میکند. هر آلترناتیوی نیز در آغاز، نه یک واقعیّت؛ بلکه یک امکان است؛ امکانی که شاید روزی به واقعیّت تبدیل شود و شاید هرگز تحقّق نیابد. امّا آلترناتیو تنها به قلمرو امکان محدود نمیشود؛ بلکه با آزادی نیز پیوندی عمیق دارد. اگر جهان تنها یک مسیر ممکن داشته باشد، دیگر انتخابی وجود نخواهد داشت و اگر انتخابی در کار نباشد، مسئولیّت نیز بی‌ معنا میشود. آزادی دقیقا از جایی آغاز میشود که بیش از یک امکان پیش روی انسان قرار گیرد. انسان تنها زمانی آزاد است که بتواند میان امکانات مختلف دست به انتخاب بزند. از این منظر، آلترناتیو نه صرفا شرط انتخاب؛ بلکه شرط امکان آزادی است.
با این حال، همین جا یکی از دشوارترین پرسشها مطرح میشود: آیا آلترناتیوها واقعا وجود دارند یا تنها محصول ناآگاهی ما هستند؟ برخی بر این باورند که جهان حقیقتا گشوده است و آینده از پیش تعیین نشده است؛ بنابر این، پیش از هر تصمیم، چندین امکان واقعی وجود دارد و انسان میتواند یکی از آنها را به فعلیّت برساند. در مقابل، دیگرانی معتقدند آنچه که ما «آلترناتیو» مینامیم، تنها حاصل محدودیّت شناخت ماست. از نگاه آنان، تمام رویدادهای جهان از پیش بر اساس زنجیره علّتها تعیین شده‌اند و در نهایت، تنها یک مسیر میتواند تحقّق یابد [دترمینیسم مارکسیستی]. آنچه که برای ما چند امکان به نظر میرسد، از چشم انداز واقعیّت، تنها یک مسیر اجتناب‌ناپذیر است. در برابر این دو دیدگاه، نظریّه سازگارگرایی میکوشد نشان دهد که حتّا اگر جهان از قوانین علّی پیروی کند، انسان همچنان در چارچوب آگاهی، خواسته‌ها و انگیزه‌های خویش میان گزینه‌های مختلف تصمیم میگیرد و همین موضوع برای معنا یافتن آزادی کافی است. از زاویه‌ای دیگر، شاید آلترناتیو بیش از آنکه ویژگی جهان باشد، ویژگی شناخت انسان باشد. تصوّر کنید شطرنج‌بازی در برابر صفحه شطرنج نشسته است. او بیست حرکت ممکن پیش روی خود میبیند، امّا یک کامپیوتر بسیار قدرتمند میداند که تنها یکی از آنها به پیروزی خواهد انجامید. برای شطرنج‌باز، بیست آلترناتیو وجود دارد، امّا از منظر دانشی کامل، شاید تنها یک راه درست وجود داشته باشد. این مثال نشان میدهد که هر چقدر که آگاهی انسان محدودتر باشد، تعداد آلترناتیوهایی که میبیند بیشتر است و هر چقدر که شناخت آدمی ژرفتر شود، روشنتر درمی‌یابد که کدام امکان حقیقتا قابلیّت تحقّق دارد.
اما تأثیر آلترناتیو تنها به آینده محدود نمیشود؛ بلکه خودِ انسان را نیز دگرگون میکند. هر انتخاب، صرفا تعیین‌ کننده مسیر آینده نیست؛ بلکه سازنده هویّت انسان نیز هست. انسانی که راه پزشکی را برمیگزیند، همان انسانی نخواهد بود که زندگی خود را وقف موسیقی میکند. هر انتخاب، یکی از امکانهای وجود انسان را بالفعل میسازد و همزمان، بسیاری از امکانهای دیگر را برای همیشه کنار میگذارد. به همین دلیل، آلترناتیو فقط انتخاب میان چند عمل یا گزینه نیست؛ بلکه انتخاب میان چند شیوه «بودن» و «شدن» است. با اینهمه، تمام امور دارای آلترناتیو نیستند. برخی حقیقتها اساسا جایگزینی ندارند. گزاره‌ای مانند «دو به علاوه دو برابر با چهار است» در منطق، آلترناتیوی ندارد. همچنین خودِ واقعیّت نیز بیرون از واقعیّت، آلترناتیوی ندارد؛ زیرا هر آنچه که وجود دارد، خودش بخشی از واقعیّت است. بنابر این، آلترناتیو همواره در درون واقعیّت معنا پیدا میکند، نه بیرون از آن. از سوی دیگر، وجود آلترناتیوها نشانه‌ای از محدودیّت وجودی انسان نیز هست. انسان نمیتواند همه راهها را همزمان بپیماید، همه زندگیها را تجربه کند یا همه امکانات را به فعلیّت برساند. او ناگزیر است انتخاب کند و هر انتخاب به معنای چشمپوشی از امکانهای دیگر است. اگر موجودی وجود میداشت که همه حقیقت را بی ‌واسطه و کامل میشناخت، شاید اصلا با مسئله آلترناتیو روبرو نمیشد؛ زیرا حقیقت برای او تنها در یک مسیر آشکار میبود. از این منظر، آلترناتیو نه فقط نشانه آزادی؛ بلکه نشانه محدودیّت شناخت و وضعیّت وجودی انسان نیز هست. با این تفاصیل میتوان گفت که آلترناتیو صرفا یک گزینه یا راه دیگر نیست. آلترناتیو تجربه آگاهی انسان از این حقیقت است که واقعیّت تنها چیزی نیست که اکنون تحقّق یافته؛ بلکه همواره افقی از امکانات تحقّق ‌نیافته نیز در دل خود دارد. فاصله میان «آنچه هست» و «آنچه که میتواند باشد»، فضایی است که آزادی، مسئولیّت، خلاقیّت، امید و آرمان در آن زاده میشوند. انسان موجودی است که نه تنها در جهانِ واقعیّت زندگی میکند؛ بلکه همواره در جهانِ امکانها نیز می‌اندیشد. در نتیجه، پرسش از آلترناتیو، در نهایت پرسش از خودِ انسان است؛ موجودی که پیوسته میان واقعیّت و امکان، میان بودن و شدن، و میان آنچه هست و آنچه که میتواند باشد، زندگی میکند.
خوش زی و شاد باش!
فرامرز حیدریان

جناب آرشان آذری،؛

جناب آرشان آذری،؛

درووود!
گپی از شکاف عمیق فاجعه 1357

من هیچ ضرورتی نمیبینم که در باره سلسله پهلوی و نیز نقش شاهزاده رضا پهلوی در نزدیک به نیم‌ قرن گذشته تا امروز، داوری نهایی صادر کنم. قبلا هم گفته ام. چنین حقّی را برای خودم قائل نیستم؛ زیرا نه مورّخم و نه داعیه مورّخ بودن دارم. آنچه که در توان من است، اندیشیدن در باره تجربه زیسته خودم و نسلهایی است که روزگار پهلوی را از نزدیک زیسته‌اند و نیز تأمّل در روایتها و شهادتهای آنان؛ یعنی روایتهایی که اگر با صداقت و مسئولیّت بیان شده باشند، میتوانند روزنه‌هایی به فهم حقیقت تاریخی بگشایند. از این رهگذر، سخن گفتن برای من نه به معنای جانبداری از شخصی یا گرایشی سیاسی است و نه به قصد محکوم کردن این یا آن؛ بلکه تلاشی است برای شناخت تاریخ، فهم فرهنگ ایرانی و درک مسئولیّتی که هر ایرانی در برابر میهن و مردمان خویش بر دوش دارد. تاریخ، هنگامی که به ابزار دشمنیهای سیاسی فروکاسته شود، دیگر آموزگار آینده نخواهد بود؛ بلکه به زندان تعصّب و کینه توزی تبدیل خواهد شد.
من به پیشگویی، فال‌ بینی و رمّالی اعتقادی ندارم؛ امّا در عین حال باور دارم که گاه انسانهایی با ژرف ‌اندیشی، تیزبینی و توانایی تأمّل در باره روندهای تاریخی، میتوانند از دل واقعیّتهای زمانه، افقهایی را ببینند که هنوز برای دیگران آشکار نشده اند. چنین بصیرتی نه از جنس غیبگویی؛ بلکه حاصل شناخت عمیق از سرشت انسان، جامعه و حرکت تاریخ است. اگر با دقت به سخنان زنده‌ یاد «مانوک خدابخشیان» گوش کنیم، در پاسخ به پرسشی میگوید که: «شاهزاده، بهترین برگ برنده‌ای است که شما در دست دارید.» این جمله، به‌ رغم ایجازش، لایه‌های معنایی گوناگونی در خود نهفته دارد. او نمیگوید که هیچ شخصیّت یا امکان دیگری وجود ندارد؛ بلکه از «بهترین برگ برنده» سخن میگوید. امّا این برتری کیفیّتی در چیست؟ برگ برنده در کدام میدان؟ در رقابت قدرتهای جهانی؟ در کشاکش بازماندگان ولایت فقیه؟ یا در نزاع گروههای گوناگونی که هر یک خود را آلترناتیو آینده ایران میدانند؟. به گمان من، مقصود را باید در افقی عمیقتر جست ‌و جو کرد. اگر شاهزاده رضا پهلوی را بتوان «برگ برنده» نامید، این تعبیر نه به معنای برتری ذاتی یک فرد؛ بلکه به این معناست که او، با وجود همه اتّهامها، تخریبها و دشمنیهایی که طی دهه‌ها متوجّه خودش و خاندانش بوده و همچنان هست، به یک امکان تاریخی برای عبور از بُن ‌بست کنونی ایران تبدیل شده است. این امکان، پیش از آنکه یک موقعیّت سیاسی باشد، ظرفیّتی تاریخی و فرهنگی است؛ یعنی ظرفیّتی برای پیوند دوباره ایران با تداوم تاریخی که در بحران سال 1357 گسسته شد. از این منظر، «برگ برنده» در اختیار هیچ حزب، گروه یا گرایش سیاسی نیست. این برگ، تنها در دستان مردمان ایران معنا پیدا میکند؛ منظورم مردمانی است که اگر بتوانند در میان رقابت قدرتهای جهانی، بقایای حکومت فقاهتی و مدّعیان رنگارنگ اپوزیسیون، با تشخیص و تمییز تاریخی تصمیم بگیرند، خواهند توانست از این امکان برای گشودن راهی تازه بهره ببرند. ارزش چنین امکانی نه در شخص ‌پرستی؛ بلکه در نقشی است که میتواند در بازگرداندن ایران به مسیر تداوم تاریخی و فرهنگی خویش ایفا کند؛ یعنی مسیری که با انقلاب نکبتبار 1357 دچار گسستی عمیق شد.
به همین دلیل، حمایت از شاهزاده، اگر بر پایه اندیشه و مسئولیّت و انتقاد بهره مند باشد، به معنای تسلیم شدن در برابر اراده یک فرد یا گرایش سیاسی نیست؛ بلکه به معنای ایستادن در کنار مردم ایران و پاسداری از امکانی است که شاید بتواند آنان را از چرخه فرساینده قدرت الهی، استبداد سفّاکان ریشو و ایدئولوژی منحط اسلامیّت بیرون آورد. در این برداشت، موضوع نه یک شخص؛ بلکه آینده ایران، نهفته است؛ نه سلطه فردی؛ بلکه امکان بازسازی پیوند ملّت با تاریخ، فرهنگ و هویّت خویش. ایران، برای آنکه دوباره بتواند سهمی در آفرینش فرهنگ جهانی داشته باشد، نخست باید با خویشتن تاریخی خود آشتی کند. تنها ملّتی که ریشه‌های خویش را بازمییابد، میتواند با قامتی استوار وارد رودخانه عظیم فرهنگ جهانی شود؛ نه به ‌عنوان مقلّد دیگران؛ بلکه به‌ عنوان ملّتی که از سرچشمه تجربه تاریخی و فرهنگی خود، چیزی نو به جهان عرضه میکند. اینک، میدان آزمون نه برای ادّعا؛ بلکه برای مسئولیّت است. آنان که حقیقتا دل در گرو ایران و همه مردمان آن، فارغ از هر تبعیض و مرزبندی، دارند، باید نشان دهند که آیا منافع زودگذر سیاسی را بر سرنوشت تاریخی این سرزمین ترجیح میدهند، یا آنکه در افقی بلندتر، ایران را به مثابه میراث مشترک همه ایرانیان پاس خواهند داشت. این گوی و این میدان.
شاد زیید و دیر زیید!
فرامرز حیدریان

درود بر کیانوش عزیز،
تحشیه ای از اعماق تاریخ اسطوره ای ایران در دوران مدرنیته و پست مدرن آچمزی!

در اینکه مجری محترم برنامه «پرگار» آگاهی ژرف و درخوری از موضوعات مورد بحث ندارد، برای من کمترین تردیدی وجود ندارد؛ به همین دلیل نیز قصد ندارم ذهنیّت و توانایی او را در این زمینه دستمایه داوری قرار دهم. همچنین، «خانم سهرابی» نیز، به ‌جز بازگویی پاره‌ای برداشتهای رایج، سطحی و به شدّت بی مایه، سخنی درخور تأمّل و شنیدن عرضه نمیکند. آشنایی ایشان با تاریخ، فرهنگ و جنبشهای ایران، دست‌ کم در بطن آنچه که از گفتارشان برمی‌آید، چنان محدود و معشوش و بی معنا و نارساست که نمیتواند مبنای گفت ‌و گویی جدّی و روشنگر باشد. امّا آنچه که حقیقتا مرا به شگفتی و تأسف وامی‌دارد، حضور استاد فلسفه – آقای طبری - در چنین مجلسی است؛ یعنی کسی که انتظار میرود توانایی آن را داشته باشد که مفاهیمی بنیانی همچون «تاریخ»، «هویّت فرهنگی» و به‌ ویژه مسئله «زمان» را با زبانی روشن، روان و مبتنی بر مثالهای ملموس، برای مخاطبانی با سطوح مختلف آگاهی توضیح و تشریح کند. هنر فلسفه و استادی فلسفه صرفا در پیچیده سخن گفتن و نقل قول آوردن نیست؛ بلکه در اینست که ژرفترین مفاهیم را به ساده ‌ترین و فهم پذیرترین زبان گفت و شنودی ارتقا دهیم، بی ‌آنکه از عمق آنها بکاهیم.
سخن من بیش از همه متوجّه آقای طبری است. به باور من، ایشان نباید - جسارتا تعیین تکلیف نمیکنم - در فضایی که سطح گفت ‌و گو هنوز از ابتدایی‌ترین مقدّمات فراتر نرفته است، مستقیما با زبان متخصّصان سخن بگوید. هر بحثی اقتضای مخاطب خود را دارد و فلسفه، اگر نتواند پلی میان اندیشه و فهم عمومی برقرار کند، در عمل از رسالت خویش فاصله گرفته است. مسئله «زمان» از بنیانیترین و در عین ‌حال دشوارترین مسائل اندیشه بشری است. نزدیک به سه دهه است که من این موضوع را از منظرهای گوناگون کاویده، در باره آن نوشته و بارها به بحث گذاشته‌ام. با اینهمه، تجربه پیوسته به من نشان داده است که بخش بزرگی از تحصیل‌کردگان، دانشگاهیان و حتّا بسیاری از کنشگران سیاسی و اجتماعی، هنوز از درک لایه‌های ژرف این مفهوم، چه در قلمرو فیزیک، چه در فلسفه و چه در جهان اسطوره، فاصله‌ای چشمگیر دارند. گویی «زمان» را تنها به معنای ساعت و تقویم میشناسند، نه به‌ مثابه افق شکلگیری تاریخ، هویّت فرهنگی، حافظه و امکان فهم انسان از خویشتن.
این وضعیّت، بیش از آنکه مایه سرزنش باشد، مایه تأسف است؛ زیرا مسئولیّت استادان و اندیشمندان دقیقا از همین نقطه آغاز میشود. وظیفه آنان فقط نمایش دانش تخصّصی نیست؛ بلکه گشودن گره های مفهومی برای کسانی است که هنوز در آغاز راه فهمیدن قرار دارند از جمله خانم سهرابی و مُجری محترم پرگار. اگر این وظیفه به انجام نرسد، گفت ‌و گوهای عمومی، هر چند که آراسته به واژگان فلسفی، چیزی جز نمایش ظاهری دانایی نخواهند بود؛ نمایشی که در آن، دانستن، جای فروتنیِ فهمیدن و فهماندن را میگیرد و باعث میشود که طرف مقابل از موضع ضعف آگاهی و بی دانشی به نُک و نیش و متلک پراندن برای تحقیر دیگری استفاده کند [به لحن تحقیر آمیز خانم سهرابی نسبت به اقای طبری خوب دقّت کنید تا متوجّه منظور من شوید]. با این مقدّمه قبل از خطبه، از این بحث درمی‌گذرم و به اختصار به مقوله «نوستالژی» میپردازم؛ زیرا بدون روشن شدن نسبت انسان با زمان، فهم درست نوستالژی نیز ناممکن خواهد بود.
مشکل اساسی، البته، فقط ناآگاهی افراد نیست؛ ناآگاهی، تا زمانی که با میل به فهمیدن همراه باشد، نه عیب است و نه مایه سرزنش. آنچه که حقیقتا خطرناک است، توهّمِ دانایی است؛ یعنی لحظه‌ای که انسان میپندارد فهمیده است، در حالیکه هنوز حتّا پرسش را نیز به درستی درنیافته و نگواریده است. فلسفه، پیش از آنکه هنر پاسخ دادن باشد، هنر دُرُست پرسیدن است و جامعه‌ای که پرسشهایش را گم کرده باشد، پاسخهایش نیز چیزی جز تکرار محفوظات و کلیشه‌ ها نخواهند بود. سالهاست که در فضای فکری و رسانه‌ای ما، واژه‌های بزرگی چون «هویّت»، «تاریخ»، «زمان»، «فرهنگ» و «تمدّن» همچون سکّه ‌های کم‌ ارزش دست‌ به ‌دست میشوند، بی ‌آنکه کسی لحظه‌ای درنگ کند و از خود بپرسد که این واژگان دقیقا به چه واقعیّتهایی دلالت میکنند؟. گویی نام بردن از یک مفهوم، معادل فهمیدن آن است. حال آنکه فاصله میان تلفّظ یک واژه و ادراک حقیقت آن، گاه به اندازه فاصله زمین تا آسمان است. به همین سبب است که بسیاری از گفت ‌و گوهای موسوم به روشنفکری، بیش از آنکه میدان کشف حقیقت باشند، به صحنه نمایش معلومات بدل شده‌اند. هر کسی میکوشد که انبانی از اصطلاحات فلسفی، تاریخی یا جامعه ‌شناختی را بر سر مخاطب فرو ریزد، بی‌ آنکه لحظه‌ای بیندیشد آیا مخاطب أصلا صورت مسئله را دریافته است یا نه؟. در چنین وضعیّتی، فلسفه از «روشنگری» به «خودنمایی» تنزّل پیدا میکند و دانش، به جای آنکه چراغ فهم و فهماندن باشد، به زینتِ شخصیّت تبدیل میشود.
به گمان من، نخستین وظیفه هر فیلسوف و متفکّر و استاد دانشگاه، نه اثبات برتری علمی و مقام دانشگاهی خویش؛ بلکه پرورش توان اندیشیدن در مخاطب است. اگر مخاطب، پس از پایان یک گفت‌ و گو، بتواند پرسشی ژرفتر از پیش با خودش به خانه ببرد، آن گفت ‌و گو موفّق بوده است؛ امّا اگر تنها با انبوهی از اصطلاحات ناآشنا و احساس حقارت، مجلس را ترک کند، آنچه که رخ داده، آموزش نبوده؛ بلکه نوعی نمایش آکادمیک بوده است. دقیقا از همین منظر است که مسئله «زمان» را کلید فهم بسیاری از بحرانهای فکری ایران میدانم. تا هنگامی که نسبت انسان ایرانی با زمان، با گذشته، با اکنون و با افق آینده روشن نشود، سخن گفتن از هویّت، نوستالژی، سنّت، تجدّد و حتّا سیاست، بر زمینی سست بنا خواهد شد؛ زیرا زمان، صرفا ظرف وقوع حوادث نیست؛ بلکه زمان، خودِ افق پیدایش معناست. هر کسی زمان را نفهمد، تاریخ را به فهرست وقایع، هویّت را به احساسات جمعی و نوستالژی را به حسرت گذشته فرو میکاهد. در حالی که هر سه، ریشه در تجربه وجودی انسان از زمان دارند، نه در حافظه‌ای صرفا تاریخی - فرهنگی.
نوستالژی از دیدگاه فلسفی پدیده‌ای بسیار عمیقتر از آن چیزی است که معمولا تصوّر میشود. بسیاری آن را صرفا دلتنگی برای گذشته های از دست رفته میدانند، امّا در حقیقت، نوستالژی نقطه‌ای است که در آن زمان، هویّت، حافظه، حقیقت، اشتیاق و محدودیّت وجود انسان به یکدیگر میرسند. به همین دلیل است که فیلسوفان، نویسندگان و اندیشمندان در طول تاریخ، بارها به آن پرداخته‌اند؛ زیرا نوستالژی نه تنها احساسی شخصی؛ بلکه یکی از بنیانیترین تجربه‌های انسانی است. واژه «نوستالژی» از دو واژه یونانی «نوستوس» (= بازگشت به خانه) و (آلگوس) (= درد) تشکیل شده است. بنابر این، معنای نخستین آن «دردِ ناتوانی از بازگشت به خانه» است. امّا این «خانه» لزوما یک مکان جغرافیایی نیست؛ بلکه بیشتر نمادی از حالتی از وجود آدمی است. انسان در نوستالژی معمولا نه برای یک شهر یا یک خانه؛ بلکه برای زمانی که گذشته، برای نسخه‌ای از تجربیات زیسته خود که دیگر وجود ندارد، برای معصومیّتی که از دست رفته، یا برای معنایی که زمانی در زندگی و نوع زیستن احساس میکرد، دلتنگ میشود. گذشته در اینجا تنها نمادی است که این احساسات را در خود جای داده است. نوستالژی از آنجا پدید می‌آید که انسان، تنها موجودی نیست که گذشته را به یاد می‌آورد؛ بلکه موجودی است که در خاطرات خودش همچنان زندگی میکند. گذشته برای انسان کاملا از میان نمیرود؛ بلکه بخشی از هویّت او باقی میماند. در نتیجه میتوان گفت که انسان، همزمان در گذشته، حال و آینده زندگی میکند. هویّت ما تنها آن چیزی نیست که اکنون هستیم؛ بلکه مجموعه تمام تجربه‌ها، شکستها، امیدها و دگرگونیهایی است که در طول زندگی پشت سر گذاشته‌ایم. نوستالژی دقیقا زمانی شکل میگیرد که احساس میکنیم چیزی که زمانی بخشی از وجود ما بوده، برای همیشه از دست رفته است.
نکته مهم این است که نوستالژی در حقیقت میل به بازگشت به گذشته نیست. بسیاری گمان میکنند که اگر میتوانستند دوباره به گذشته بازگردند، خوشبختتر میشدند، امّا اگر صادقانه به زندگی گذشته خود نگاه کنند، درمییابند که آن زمان نیز با نگرانیها، ترسها و دشواریهای بسیاری روبرو بوده‌اند. آنچه که انسان واقعا از دست داده، خود گذشته نیست؛ بلکه احساسی است که در آن زمان، تجربه میکرد؛ احساس امنیّت، امید، آزادی، امکانهای بسیار متنوّع، صمیمیت، عشق یا اعتماد و غیره و ذالک. بنابر این، گذشته، بیشتر، ظرفی است که این احساسات را در خودش نگه داشته است. نوستالژی همچنین حقیقتی بنیانی در باره زمان را آشکار میکند. زمان نوستالژیک تنها در یک جهت خطّی حرکت میکند. ما میتوانیم خاطرات را مرور کنیم، عکسهای قدیمی را ببینیم یا دوباره به همان مکانهای گذشته بازگردیم – چنانچه وجود داشته باشند -، امّا هرگز نمیتوانیم همان لحظه تجربه زیسته را دوباره زندگی کنیم. به همین علّت، نوستالژی تجربه مستقیمِ فناپذیری است؛ یعنی یادآوری این حقیقت که هر آنچه واقعی است، سرانجام میگذرد. انسان از طریق نوستالژی با این واقعیّت روبرو میشود که زندگی، بازگشت‌ ناپذیر است و همین بازگشت‌ناپذیری، ارزش لحظه‌ها را آشکار میکند.
از سوی دیگر، نوستالژی مسئله هویّت را نیز پیش میکشد. کودک درون ما دیگر وجود خارجی ندارد، نوجوانی که زمانی بودیم از میان رفته است و حتّا انسانی که چند سال پیش بودیم نیز دیگر همان شخص نیستیم. با این حال، همه این نسخه‌های گذشته را «من» مینامیم. اکنون این پرسش فلسفی مطرح میشود که «منِ واقعی» کدام است؟. آیا همان کسی هستم که اکنون هستم، یا مجموعه تمام کسانی که در طول زندگی بوده‌ام؟. نوستالژی، این نسخه‌های گوناگون من را به هم پیوند میدهد و نشان میدهد که هویّت، چیزی ثابت و ایستا نیست؛ بلکه داستانی است که پیوسته نوشته و از نو اندیشیده و تجربه میشود. نوستالژی همچنین ما را با مسئله حقیقت روبرو میکند. آیا خاطرات ما تصویری کاملا دقیق از گذشته‌اند؟. پاسخ منفی است. حافظه مانند یک دوربین فیلمبرداری عمل نمیکند؛ بلکه هر بار، گذشته را دوباره بازسازی میکند. به همین دلیل است که نوستالژی اغلب گذشته را زیباتر از آنچه که واقعا بوده است نشان میدهد. ذهن انسان بسیاری از رنجها، اضطرابها و تلخیها را کم ‌رنگ میکند و در مقابل، لحظه‌های زیبا و معنادار را برجسته ‌تر به یاد می‌آورد. بنابر این، نوستالژی بیش از آنکه خود گذشته را به یاد آورد، معنای گذشته را زنده میکند.
یکی از ویژگیهای شگفت‌انگیز نوستالژی این است که همزمان احساس شادی و اندوه را در انسان برمی‌انگیزد. شادی به این دلیل که انسان خوشحال است روزی چنین تجربه‌ای را زیسته و اندوه به این علّت که میداند آن تجربه هرگز دوباره تکرار نخواهد شد. این دو احساس متضاد، در حقیقت دو روی یک سکّه حقیقت‌ هستند: «من آن را تجربه کرده‌ام» و «دیگر هرگز آن را تجربه نخواهم کرد». نوستالژی از همزیستی این دو حقیقت زاده میشود. از دیدگاه فلسفی، نوستالژی کارکردهای مهمی نیز دارد. نخست اینکه هویّت فرهنگی و تاریخ انسان را حفظ میکند. اگر انسان هیچ خاطره‌ای نداشت، هر صبح، گویی انسانی کاملا تازه بود و هیچ پیوندی با گذشته خود نداشت. نوستالژی رشته‌ای است که گذشته و حال را به هم متّصل میکند و داستان زندگی انسان را یکپارچه نگه میدارد. دوم اینکه نوستالژی به انسان نشان میدهد که چه چیزهایی در زندگی واقعا ارزشمند بوده‌اند. معمولا انسان، روزهای کاملا عادی یا بی ‌اهمیّت را با حسرت به یاد نمی‌آورد، بلکه لحظه‌هایی را به خاطر می‌آورد که عمیقا بر او اثر گذاشته‌اند. به همین سبب، نوستالژی همچون آیینه‌ای، ارزشهای واقعی و اصیل انسان را آشکار میکند. به ما نشان میدهد که چه کسانی را دوست داشته‌ایم، برای چه چیزهایی زیسته‌ایم و چه تجربه‌هایی بیشترین معنا را برای ما داشته‌اند.
سوم اینکه نوستالژی امکان سپاسگزاری را فراهم میکند. این احساس به ما یادآوری میکند که اگر چه گذشته دیگر وجود خارجی ندارد، امّا همچنان در معنایی که به زندگی ما بخشیده، زنده است. رویدادها پایان یافته‌اند، امّا تأثیرشان در شخصیّت، اندیشه و جهانبینی ما باقی مانده اند. چهارم اینکه نوستالژی انسان را با محدودیّت و پایان ‌پذیری زندگی روبرو میکند. اگر همه ‌چیز جاودانه بود، شاید هیچ چیز ارزش ویژه‌ای نداشت. ارزش لحظه‌ها دقیقا از اینجا ناشی میشود که میدانیم بازنمیگردند. نوستالژی به ما یادآوری میکند که هر لحظه‌ای که اکنون زندگی میکنیم، روزی خودش به خاطره‌ای تبدیل خواهد شد. با این حال، نوستالژی همیشه نیز سازنده نیست. زمانی که انسان دیگر نتواند در زمان حال زندگی کند و همواره گذشته را کاملتر و زیباتر از اکنون ببیند، نوستالژی به مانعی برای رشد تبدیل میشود. اگر کسی باور کند که بهترین بخش زندگی‌اش برای همیشه پشت سر گذاشته شده است، دیگر انگیزه‌ای برای ساختن آینده نخواهد داشت. در این حالت، نوستالژی از پلی میان گذشته و حال، به زندانی برای ذهنیّت انسان تبدیل میشود. در نهایت، اگر بخواهیم ژرفترین معنای فلسفی نوستالژی را بیان کنیم، باید بگوییم که نوستالژی در حقیقت نگاهی به گذشته نیست؛ بلکه راهی برای شناخت خود انسان است. این احساس نشان میدهد که انسان موجودی زمانمند است؛ یعنی موجودی که میتواند به یاد آورد، معنا بیافریند، عشق بورزد، دوست بدارد، فقدان را تجربه کند و از دل تجربه‌ها هویّتی برای خود بسازد. موجودی که حافظه ندارد، هرگز نوستالژی را تجربه نمیکند؛ امّا در عین حال، نه تاریخ شخصی دارد، نه هویّت و نه درکی از معنای زندگی. شاید عمیقترین حقیقت نوستالژی در این باشد که ما گمان میکنیم برای گذشته دلتنگ هستیم، در حالیکه، تازه از فاصله زمانی، ارزش آنچه را زیسته‌ایم درمی‌یابیم. هنگامی که کودک بودیم، نمیدانستیم در حال تجربه کودکی هستیم. هنگامی که با دوستان خود میخندیدیم، نمیدانستیم که آن لحظه روزی به خاطره‌ای تکرارنشدنی تبدیل خواهد شد. نوستالژی، ناآگاهی انسان را آشکار میکند و به او می‌آموزد که ارزش بسیاری از لحظه‌ها تنها پس از گذشت آنها فهمیده میشود. نوستالژی صرفا حسرت گذشته نیست؛ بلکه نوعی شناخت است؛ یعنی شناختی که انسان را دعوت میکند اکنون را آگاهانه‌تر و توام با مسئولیّت بیشتر و بیشتر و بیدارفهمی زندگی کند؛ زیرا آنچه که فردا برایش دلتنگ خواهیم شد، بسیار احتمال دارد همان چیزی باشد که امروز بی‌ توجّه از کنار آن میگذریم. بنابر این، نوستالژی نمیگوید: «به گذشته بازگرد.»؛ بلکه میگوید: «ارزش آنچه را که گذشته است دریاب، تا بتوانی اکنون را با آگاهی، حضور و معنای بیشتری زندگی کنی.»
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

درود بر کیانوش عزیز،
نطقی از محکمه قیامت کبرا در حضور الله اقتلویی و رسول عقده ای و مومنان روانپریشش!

در اینکه در ایران تحت سیطره گیوتین الهی نه تنها هیچ نشانه ای از «دادگزاری و دادستانی» نیست، بلکه حتّا از همان «عدالت مزخرف و تبعیضی و چندش آور اسلامی» نیز هیچ نشانه ای در هیچ گوشه ای از خاک ایران دیده نمیشود، مُعضلیست که تقریبا نزدیک به نیم قرن تمام، شواهد متّقن و بُرهان قاطی برای فقدان «دادگزاری/عدالت» در ایران وجود دارد. دادستانی که خودش در برابر اتّهام مشارکت یا دفاع از کشتارهای گسترده؛ مخصوصا قتل عام دیماه خونین باید بی چون و چرا پاسخگو باشد و صد در صد باید در صندلی متّهم به تقصیر حضور داشته باشد، پیش از آنکه مسئله‌ای حقوقی را بخواهد مطرح کند، باید اگر ارزنی شعور دارد این پرسش را مطرح کند که آیا دادگزاری/عدالت میتواند از زبان کسی سخن بگوید که خودش از پاسخگویی به عدالتخواهی شاکیان گریخته است و بزرگترین ناقض و پایمال کننده دادگزاری/عدالت است؟.
اگر مدّعی دادگزاری/عدالت، خودش از حقیقت، هراس داشته باشد، آیا کیفرخواست او علیه دیگران است، یا اعترافی ناخواسته به بحران لژیتیماتسیون/حقّانیّت خویش و سیستم جبّار و خونریز مدافع دادستان جبّار و ابله؟ وقتی دادستان، خودش باید نخستین متّهم ردیف اول دادگاه وجدان و حقیقت و حقوق انسانی باشد، چه کسی واقعا در حال محاکمه شدن است؛ متّهمان، یا خودِ عدالت/دادگزاری؟. باید پرسید که چه کسی حقّ دارد دیگری را متّهم کند؟. بازماندگان قربانیان قتل عام علیه حکومتگران ناحقّ و خونریز؟. یا حاکمان قاتل و سفّاک و مادرفروش علیه ملّت؟. آیا صرفِ نشستن بر کرسی دادستانی با تکیه به تکبّر متفرعن و مسلّح بودن به گیوتین و شمشیر ذوالفقاری و آویز بودن طنابهای کثیری برای اعدام و حضور متجاوزین و آدمکشهای خبیث و سفّاک به گرداگردخویش، انسان را به نماینده عدالت تبدیل میکند؟. یا شایستگی برای این مقام، پیش از هر چیز، وابسته به پاک بودن دستان و وجدان و قلب و ذهنیّت کسی است که اتّهام را بر زبان می‌آورد؟. اگر دادستان، خودش در ساختاری قرار داشته باشد که به اتّهام نقض گسترده حقوق انسانها، سرکوب، اعدام، کشتار و تجاوز و شکنجه و غارت و چپاول و ویرانگری و حذف مخالفان شناخته میشود، آیا کیفرخواست او سند عدالت است یا سند وارونگی عدالت؟. هنگامی که متّهم خونریز و جلّاد، لباس دادستان میپوشد، حقیقت به کجا پناه میبرد؟. دادستان از قانون سخن میگوید. امّا قانون چیست؟. آیا قانون صرفا اراده قدرت جبّار است؟. اگر هر آمریّتی که از سوی قدرت صادر شود «قانون» نام گیرد، چه تفاوتی میان عدالت و جبّاریّت حکومت باقی میماند؟.
آیا دادگاهی که قربانیان و داغدارانشان را محاکمه میکند و عاملان خشونت را مصون میدارد و فدیه میدهد، هنوز دادگاه است؟. یا تنها صحنه‌ای مضحک است که در آن، قدرت، خود را به شکل عدالت نمایش میدهد؛ آنهم از نوع به شدّت متعفّن و باتلاقی شده الهی اش؟. وقتی که هزاران نفر بازداشت میشوند، اموالشان مصادره میشود و اتّهام «همکاری با دشمن [کدام دشمن، وقتی که زمامداران حکومتی، دشمنان و خاصمان اصلی مردمان ایرانند]» به ابزاری برای خاموش کردن هر صدای ناهمسو بدل میشود، پرسش اصلی دیگر این نیست که چه کسی متّهم شده است؛ بلکه اینست که چه کسی حقّ متّهم کردن دارد؟. آیا دادستانی که هرگز خودش و سیستم محبوبش را در برابر هیچ دادگاه مستقلی برای جنایتها و خونریزیهایی که مرتکب شده است، پاسخگو ندیده، میتواند دیگران را پاسخگو بخواند؟ و اگر پاسخ منفی است، پس این کیفرخواست علیه چه کسی صادر شده است؟ علیه افراد نام‌ برده، یا علیه خودِ مفهوم عدالت؟. شاید خطرناکترین لحظه، زمانی نباشد که جنایت رخ میدهد؛ بلکه زمانیست که جنایتکار، زبان و مقام عدالت را تصاحب میکند؛ زیرا در آن لحظه، تنها انسانها کشته نمیشوند، بلکه معنای عدالت نیز زخمی و متعفّن و بی خاصیّت میشود. قدرت میتواند محکمه بنا کند، حکم صادر کند، زندان بسازد و حتّا حقیقت را برای مدّتی خاموش کند؛ اما هرگز نخواهد توانست مسئولیّت انسانی و اخلاقی را از میان ببرد. دادستان میتواند کیفرخواست بنویسد؛ اما آیا میتواند وجدان مردمان میهن را نیز وادار به امضا کند؟. احتمالا که نه، صد در صد، مهمترین دادگاه، نه در ساختمانهای قوّه قضائیه گیوتین الهی؛ بلکه در حافظه و وجدان انسانها برپا میشود؛ یعنی دادگاهی که در آن، جای دادستان و متّهم را نه قدرت؛ بلکه حقیقت تعیین میکند. من میپرسم که اگر روزی دادگاهی واقعا مستقل تشکیل شود، چه کسی بر صندلی دادستان خواهد نشست، و چه کسی باید در صندلی متّهم پاسخ دهد؟.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

جوانان تان در ایران و خارج در فضای مجازی کجا هستند؟

دروووود!
گپی از دل فریادهای دلخراش مادران و پدرانی که عزیزترینهای خود را از دست داده اند.

هیچکس در هیچ نقطه ای از این جهان پهناور و احتمالا در منظومه شمسی یا کهکشانهای دیگر که نشانه ای از حیات انسانی در آنها وجود داشته باشد، هرگز و به هیچ طریقی نمیتواند ثابت کند که سیستم مخوفی به نام «ولایت فقاهتی» لژیتیم است. تمام دست اندرکاران این سیستم از ریز و دُرُشت بدون هیچ استثنائی، متّهم و مُجرم و قاتل و خونریز و تبهکار هستند و مستحق مجازات و در پشت صندلی اتّهام. این سیستم جنایتکار و خونریز حتّا طبق شرایع اسلامیّت و نصوص قرآنی نیز به هیچ وجه من الوجوه، «مشروعیّت/حقّانیّت/لژیتیماتسیون» ندارد که ندارد. کسانی که میخواهند به هر دلیلی در صدد دفاع از این سیستم گیوتینی و مجرمان مصدر اجرائی اش بر آیند یا اعمال تبهکارانه و جنایتهای آنان را لاپوشانی و استتار و عادّی سازی کنند، همه بدون استثناء متّهم و همدست جنایتکاران حاکم هستند؛ ولو در تمام عمرشان کوچکترین جُرم مستحق مُجازات مرتکب نشده باشند. سیستم پسمانده های فرسوده ولایت فقاهتی را در ریزترین نشانه های میکرسکپی اش نیز باید بی چون و چرا نابود و سر به نیست کرد. این کار نه تنها خدمت بسیار شایانی به ایرانیان و اسلامیّت است؛ بلکه بزرگترین خویشکاری و خدمتیست که میتوان به أبناء بشر در سراسر جهان اجرا کرد. آنانی که در صدد دفاع از این سیستم مخوف و توجیه جنایتهای کارگزارانش هستند، بهتر است به جای لفّاضی کردنهایی که رسواگر جهالت خودشان است، همواره این موضوع را در پیش چشم خودشان داشته باشند که سیستم فقاهتی، پرونده جنائی بسیار قطوری دارد و شاکیان میلیونی. نباید از یاد برد که ریز و دُرُشت کارگزاران و ذینفعان و متصدّیان این سیستم مخوف، پاسخگوی جنایتهائی هستند که از پشت «مدرسه رفاه» شروع شدند و در جنگ ایران و عراق و سپس فاجعه قتل عام زندانیان سیاسی و توسعه وحشتناک «خاوران از جنازه های طبق طبق شده» و سپس سرکوبهای جنبشهای حقّ طلبانه «سبز و مهسا و دیماه خونین و اعدامهای سرسام آور» و از همه بدتر و فاجعه بارتر نابودی فرهنگ و منش و اخلاق و ویرانی سراسر ایران و متلاشی کردن روان سالم ایرانیان» به حیث متّهم ردیف یک محسوب میشوند. همین.
شاد زیید و دیر زیید!
فرامرز حیدریان

سخت است

.

اگر شعور در حضرات باشد

جلسه ننگین گوسفندان مجاهد خلق

آقای مرادی عزیز

جناب کردی گرامی،

به شما حق می‌دهم که نوشته من را مطالعه نکرده باشید، زیرا بسیاری از نقدهای پیشین شما نیز بدون پرداختن به محتوای واقعی نوشته‌ها مطرح شده‌اند. البته این بار باید انصاف داد که متن شما کوتاه‌تر بود و برخلاف گذشته به اندازه یک رمان ادامه پیدا نکرد.

همان دو خط اول را خواندم دیگه بقیه ش .....
حالا دیگه سازمان تروریستی مجاهدین خلق که دهها نفر آدم رو در ایران ترور کرده اینقدر سوسول و نازک نارنجی شده که از چندتا بچه که لباس ساواک به تن کردن ترسیده ... هان؟ آخی.. بمیرم الهی....
به مسعود زنگ زدم گفتم اسی مرادی اینجوری نوشته. گفت آخه بابا... ما خودمون یه زمان قاتل بودیم.. این حرفا چیه تتمه آبروی منو برد. بهش بگو برگرده آلبانی..

درود بر کیانوش عزیز،
اندکی گپهای دم دست از تنگه انقباضی - انبساطی مُلّا ترامپ تارتوف و حاج آقا خالیباف گییوتینی!

مسئله اساسی ایران هرگز در این نبوده و نیست که صاحبان قدرت حاکم با این دولت خارجی یا آن قدرت جهانی به توافق برسند. این، صرفا جابجاییِ صورتهای قدرت است. حال آنکه بحران حقیقی در جای دیگری ریشه دارد. منظورم در باره گسست میان حاکمیّت گیوتین الهی و مردمانیست که سرچشمه هرگونه حقّانیّت/لژیتیماتسیون به قدرت سیاسی‌ محسوب میشوند. هیچ حکومتی نمیتواند با اتکاء به ائتلافهای بیرونی، زرّادخانه‌ های نظامی، پیمانهای امنیتی، یا حمایت قدرتهای جهانی، فقدانِ رضایتِ مردمان میهن را جبران کند؛ زیرا قدرت، هر چقدر که بتواند برای مدتی بر جسمها آمریّت براند، هرگز قادر نیست بر سرچشمه حقّانیّت به قدرت چیره شود. جایی که پیوند میان حکومت و مردمان ایران فرو میپاشد و زمامداران نالایق، در کمتر از بیست ساعت نزدیک به چهل و پنج هزار از زیباترین و دلیرترین و سالم ترین جوانان میهن را قتل عام میکنند، پیش از آنکه در عرصه سیاسی و دیپلماسی شکست بخورند، در بنیان هستیِ سیاسی خویش فرو ریخته و متلاشی شده اند و هرگز دفاع پذیر و حمایت شدنی نیستند.
به همین دلیل، مسئله اصلی حکومت فقاهتی نه تفاهم با جهان؛ بلکه تفاهم با مردمان ایران است. با همه آنان، بی‌ هیچ استثناء، تبعیض یا حذف. اگر ساختاری سیاسی نتواند به نظمی دادگستر، رضایتبخش و مبتنی بر کرامت و ارجمندی و نگاهبانی از جان و زندگی انسانها دست یابد، انباشت ابزارهای سرکوب، توسعه ماشینها و ارگانهای خشونت و سرکوب و خونریزی و تیر خلاص زدن در وضعیّت مجروح بودن و حتّا بسیج تمامی قدرتهای جهان در حمایت از بقای آن، تنها میتواند زمان سقوط را به تأخیر اندازد؛ نه اینکه آن را منتفی و کنسل کند.
هیچ قدرتی، صرف‌ نظر از میزان قساوت و سفّاکی خونریزانه اش، ثروت یا توان نظامی‌اش، نتوانسته است برای همیشه در برابر اراده مردمانی بایستد که دیگر حاکمیّت آن را به رسمیّت نمی‌شناسند. هنگامی که لژیتیماتسیون از میان میرود، قدرت به پوسته‌ای تهی بدل میشود که تنها با تکرار خشونت، فرسودگی خویش را پنهان میکند. آنچه که امروز در قالب مذاکرات، بده‌ بستانها، نمایشهای دیپلماتیک و مناسبات پشت ‌پرده جریان دارد، در بهترین حالت، فرصتی است برای آنکه صاحبان قدرت در رفتار تاریخی خود نسبت به مردم ایران و دیگر ملتها تجدیدنظر کنند. اما حتّا اگر چنین فرصتی نیز به کار گرفته شود، بیشترین دستاورد ممکن برای آنان، نه حفظ نظام سلطه و گیوتین خونریز الهی؛ بلکه کاستن از هزینه‌های فروپاشی و حفظ جان خودشان و گریز از داوری سخت تاریخ خواهد بود؛ زیرا مسئله ایران و مردمانش، دیگر بر سر اصلاح صورتهای یک ساختار ناحقّ و به شدّت ضدّ تاریخ و فرهنگ و مردمان ایران نیست؛ بلکه مسئله بر سر پایان یافتن سیستمی است که حقّ حکومت را نه تنها از مردمان ایران؛ بلکه از تفسیری انحصاری از مسئله قدسی استخراج میکند. هنگامی که قدرت، خود را فراتر از نقد، پاسخگویی و خواست عمومی قرار میدهد، در حقیقت، بنیان نفی و انقضای خویش را بنا مینهد.
بر این اساس، انحلال چنین ساختاری فقط یک مطالبه سیاسی نیست؛ بلکه ضرورتی برآمده از اصل حاکمیّت مردمان ایران، کرامت و ارجمندی انسان و گزندناپذیری جان و زندگی و حق تعیین سرنوشت فردی و جمعی است. هر نظامی که این اصول را به رسمیّت نشناسد، ممکن است مدتی دوام آورد؛ اما در افق تاریخ، محکوم به زوال است؛ چونکه آنچه که سرانجام باقی میماند، نه قدرتِ تحمیل شده به کمک شمشیر و گیوتین و قتل عامهای بیش از چهل هزار نفری در کمتر از بیست ساعت؛ بلکه حقّ مردمانی است که هیچ اقتداری نمیتواند آنان را برای همیشه از کرسی سرچشمه حقانیّتدهی به قدرت، کنار بزند.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

اگر کسی هست در 57 مانده... این تو 57تی هستی. زمانی در بدر به دنبال رهنمود به شاهزاده بودی و حالا که اوضاع عوض شد رهنمود به ما؟

اگر کسی هست در 57 مانده... این تو 57تی هستی. زمانی در بدر به دنبال رهنمود به شاهزاده بودی و حالا که اوضاع عوض شد رهنمود به ما؟

مجدّدا درود بر آقای آذری گرامی،
تحشیه ای مختصر از میدان شمشیر بازیهای طاهر ذوالیمینین و نادر پسر شمشیر، پسر شمشیر، پسر شمشیر!

من با صحبتهای شما در باره نقد مواضع سازمانهای سیاسی کاملا همسو هستم و تا زمانی که سازمانها و تشکیلات سیاسی بر مدار «سیاست و مطالبات سهیم بودن در مقولات سیاسی و سرنوشت میهن» فعّال هستند، نقد آنها، هرگز جای چون و چرا ندارد. امّا مشکل کلیدی تمام سازمانها و گروهها و احزاب و تشکیلاتی سیاسی ایران، خلاف أحزاب سیاسی در کشورهای باختری در این نهفته است که تشکیلات سیاسی نوع ایرانی، أصلا از «فلسفه و دانش سیاست»، هیچ شناختی ندارند؛ بلکه سفت و سخت در دیگ مذاب اعتقادات ایدئولوژیکی/مذهبی ذوب شده اند و با روکش «سیاست» وارد میدان کنشگری شده اند. ناکامیابی و شکست آنها نیز تا امروز دقیقا در همین معضل نهفته است. آنها میخواهند که با کاربست مبانی اعتقاداتی خودشان واقعیتها را متعیّن کنند؛ آنهم واقعیّتهایی که هر روز بر ابطال و نارسا و آچمز بودن مبانی عقیدتی و ذهنیّت کنشگران، گواهی آشکار میدهند.
مشکل سازمان مجاهدین خلق و أمثال این سازمان در غیبت رهبری؛ ولی به نام رهبری به فعالیّتهای سیاسی اقدام کردن، مرا یاد فیلم «السید» با بازیگری درخشان «چارلتون هستون» می اندازد که در نبردی کشته میشود و شایعه مرگ او در سپاه میپیچد. یاران «السید» برای آنکه مبادا لشگر و هواخواهان السید، متفرق و نامید شوند، می آیند السید را در لباس رزم با نیزه به دست بر اسبش سوار میکنند و محکم او را میبندند؛ طوری که از اسب نیفتد و سپس به اسبش هی میزنند که راه بیفتد تا سپاه از دور بتواند مثلا زنده بودن السید را ببینند و هورا بکشند. من احتمال میدهم که مرگ شخص «مسعود رجوی» دقیقا در روزی اتّفاق افتاده است که خانم «عضدانلو»، تمام سرنوشت سازمان را در اختیار و تحت کنترل خودش و گروه مرکزی سازمان گرفته است. در هر صورت، این یک احتمال است و باید فعلا تا روشن شدن حقیقت، صبور بود. اینکه مردمان ایران از مدّعیان نجات میهن، شفّافیّت و رادمنشی طالبند، بحثی در آن نیست. ولی حقیقت تلخ اینست که «السید»، مرده است و توهّم زنده بودن به دوام سازمانی و پایبندی هواداران و اعضاء امید میدهد؛ زیرا که خود را از روز اول، تنها سازمان شایسته حکومت کردن بر ایران میدانست بدون هیچ رقیبی. یک نکته را نیز تاکید کنم. مفاهیم عامی که به ایده آلها و آرمانها و آرزوهای انسانها مربوط میشوند [= آزادی، دمکراسی، برابری، برادری، حقوق بشر و کذا و کذا ]، همواره میتوانند در سراسر دنیا به حیث ابزار از آنها استفاده کرد. هر کسی که صحبت از دمکراسی و آزادی میکند، به معنای دمکرات بودن و آزادمنش و آزاد اندیش بودن نیست. بنابر این نباید فریب شعارها را خورد. معیار همواره عمل است و اثبات ادّعا در میدان همآوردی و به محک زده شدن.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

.

دروود بر کیانوش عزیز،
وردی از کوچه حاج ابوالغثیان دعانویس در شبهای احیاء به یاد رهبر مقوایی غایب؛ ولی مصدر بلندگوی هوچیگری!

من هر کوششی را که به آزادی ایران از سلطه آنچه که «پسمانده های گیوتین الهی» مینامم بینجامد، شایسته ستایش و آفرینگویی میدانم؛ به‌ ویژه اگر این رهایی بتواند سریع، قاطع و بی‌ وقفه تحقق یابد. با اینهمه، گمان نمیکنم که تمام مسئولیّت و وظیفه کنشگران سیاسی و اجتماعی تنها در همین آرزو خلاصه شود. آزادی، هر چند که نخستین ضرورت است، آخرین مقصد نیست. آنچه که پس از آزادی باید پاسداری و بنیانگذاری شود، به همان اندازه اهمیّت دارد که خودِ آزادی. رخدادهای اخیر و فروکش کردن جنگ، صرف‌ نظر از داوریهای گوناگون در باره علل و نتایج آن، یک واقعیّت را آشکار کرد؛ آنهم اینکه بسیاری از آرایشهای سیاسی، جبهه‌ بندیها، کنگره‌ها و ائتلافهایی که سالها و در طول جنگ سی و نه روزه با هیاهو و ادعا شکل گرفتند، ناگهان موضوعیّت خود را از دست دادند. گویی بخش بزرگی از آنهمه تکاپو نه برای یافتن راهی به سوی آینده ایران؛ بلکه برای جلوگیری از مطرح شدن نام «شاهزاده رضا پهلوی» و طیف میلیونی ایرانیان در هواخواهی از او بودند؛ یعنی نامی که خواه موافقش باشیم یا مخالف، نمیتوان تأثیر آن را در معادلات سیاسی و تاریخی ایران نادیده گرفت.
اما مسئله بنیانی، فراتر از اشخاص است. آنچه که اهمیّت دارد، نوع نگاه ما به ایران است. اگر حقیقتا ایران، مردمانش و فرهنگش و سرنوشتش را دوست میداریم، سزاوار است که پیش از هر چیز، نام ایران را از اسارت صفات و برچسبها رها کنیم. گرایشها، احزاب، سازمانها و تشکلهای سیاسی میتوانند هر عنوانی و صفتی را که میپسندند بر خود بیاویزند. میتوانند با هر رنگ و نشانی هویّت سیاسی خویش را تعریف کنند. اما ایران، پیش از آنکه صفتی سیاسی باشد، خانه تاریخی و فرهنگی یک ملّت بسیار کهنسال و رنجدیده است. ایران، نیازی به پسوندها و پیشوندهای ایدئولوژیک/مذهبی/مدرنیته ای ندارد؛ زیرا عظمت آن در خودِ نامش و فرهنگش و تاریخش نهفته است. از این منظر، اگر گردهماییها و باهماندیشیهایی شکل میگیرند، بهتر آن است که در سایه نام مشترک ایران شکل بگیرند؛ یعنی جایی که نمایندگان گرایشهای گوناگون بتوانند آزادانه دیدگاههای خود را بیان کنند، بی ‌آنکه اصل وحدت تاریخی و فرهنگی سرزمین را قربانی اختلافات سیاسی کنند. چنین فعالیّتهایی تا زمانی ارزشمندند که در جهت پایان دادن به ساختارهای استبدادی و بازگرداندن حقّ انتخاب به مردمان ایران باشند.
با این حال، در عرصه عمل سیاسی، نمیتوان از یک واقعیّت مهم چشم پوشید. مقام «شاهزاده رضا پهلوی»، صرفا در حدّ یک شخصیّت سیاسی، فهمیدنی نیست. اهمیّت او، برای بسیاری از ایرانیان، به این دلیل است که نماد پیوند با تداوم تاریخی و فرهنگی اصالت شاهنشاهی ایران به شمار می‌آید؛ یعنی پلی میان اکنونِ زخمی و لت و پار شده و گذشته‌ای که بخش مهمی از حافظه تاریخی این سرزمین را در خود جای داده است. به همین دلیل، میتوان در عین طرح انتقادهای عمیق، خردمندانه و راهگشا، در کنار او ایستاد و از نقشی که در حفظ این تداوم تاریخی - فرهنگی ایفا میکند با گشوده فکری و مسئولیّت و وجدان بیدار، استقبال و حمایت کرد. البته مسئله هرگز نباید به این توهّم فروکاسته شود که آینده ایران از پیش تعیین شده است یا شکل حکومت آن باید از قبل قطعی تلقی شود. تصمیم نهایی، حقّ مردمان ایران است و هیچ اراده‌ای نمیتواند جایگزین اراده و خواست آشکار ملّت شود. امّا آنچه که نباید از نظر دور داشت، اهمیّت بازشناسی و امکانپذیر شدن دوباره اصالت «شاهنشاهی» به ‌عنوان تداوم تجربه تاریخی - فرهنگی ایران است؛ نه صرفا به‌ عنوان یک ساختار سیاسی؛ بلکه به ‌مثابه یکی از ریشه‌های هویتّی و فرهنگی مردمان ایران که هزاره ها در شکلگیری خودآگاهبود ایرانی نقش داشته است.
ملّتهایی که رشته پیوند خود را با حافظه تاریخی خویش قطع میکنند، ناگزیر در گرداب تکرار خطاها سرگردان میشوند. آینده، تنها زمانی بارور میشود که بر شالوده شناخت گذشته بنا شود. در نتیجه، هر تلاشی که نتواند میان آزادی سیاسی و تداوم تاریخی - فرهنگی آشتی برقرار کند، هر چند که نیک‌ خواهانه باشد، در معرض آن است که نیروها و امکانهای موجود را پراکنده کند و پروسه گذار از وضعیّت کنونی میهن را تحت پسمانده های گیوتین الهی به تأخیر اندازد. ایران بیش از هر زمان دیگر به خرد تاریخی نیاز دارد؛ خردی که بداند آزادی بدون ریشه پایدار نمیماند و ریشه بدون آزادی به سنگواره‌ای بی‌ جان بدل میشود. آفرین بر هر کوششی که این دو را در کنار یکدیگر پاس بدارد: آزادی برای ساختن فردا، و اصالت تاریخی - فرهنگی برای آنکه بدانیم از کجا آمده‌ایم و به سوی کدام افق میخواهیم گام بگذاریم.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان