● صفحه شما

دروود بر کیانوش عزیز،
تحشیه ای از تریبون سانترالیسم دمکراتیک حزب رهائیبخش پرولتاریای جهانی در خواب و خیالات ابلهانه!
در باره «چپ و راست و سبقه آن» فعلا بحثی نمیکنم. میپردازم به کلام آخری که گفتی.
آنچه امروز در جامه‌ «چپ» بر صحنه‌ تاریخ ایران ظاهر شد و همچنان بیمارگونه تقلاهای مفتضحانه میکند، در بسیاری ابعاد، نه امتداد روح دادخواهی ایرانیان است و نه تداوم خردورزی تاریخی‌ که در ژرفای فرهنگ این سرزمین، همواره در برابر تمرکز قدرت، جزم‌اندیشی و بندگی و حقارت و دنباله روی و متابعت و مقلّدی قد برافراشته است. من بارها در آثار و نوشتارهایم، از زوایای گوناگون به واکاوی و سنجشگری این پدیده منحط در جامعه ایرانیان پرداخته‌ام و دیگر حاجتی به تکرار مبسوط آن نیست؛ امّا برای رفع برخی مغالطات رایج، اشاره‌ای دوباره را ضروری میدانم.
پیشتر نیز با استدلال و شواهد تاریخی نشان داده‌ام که ریشه‌های حقیقی «چپ‌اندیشی» را باید نه در کارخانه‌های ایدئولوژی سازی اروپا؛ بلکه در بُنمایه‌های کهن فرهنگ ایرانی جستجو کرد. در همان روحی که از روزگار باستان، انسان را به سنجش قدرت، دفاع از دادورزی و گسترش مهرورزی و ارجمندی انسان و مقابله با خودکامگی فرا میخواند. آنچه که بعدها در جهان به صورت نحله‌های عدالت‌ خواهانه و اعتراض به سلطه ظهور یافت، در لایه‌هایی از تجربه‌ تاریخی ایرانیان، پیشتر زیسته و آزموده شده بود. امّا فاصله‌ای عظیم و اساسی وجود دارد میان «چپِ برخاسته از حافظه‌ تاریخی و زیستجهان ایرانی» با آنچه گه در اروپا، در قالب ایدئولوژی مارکسیسم و مشتقات جزم‌اندیش آن تکوین یافت. فاصله‌ای نه صرفا سیاسی؛ بلکه وجودی، اخلاقی و معرفتی؛ یعنی فاصله‌ای از جنس تفاوت میان اندیشه‌ای زنده و ایدئولوژی‌ منجمد.
به همین سبب، همواره تأکید کرده‌ام که برای تمییز این دو، باید صفت «ایدئولوژیک» را به چپ اروپایی و مقلّدان وطنی‌اش افزود؛ زیرا مسئله دقیقا در همین نقطه نهفته است. ایدئولوژی، آنگاه که به جان انسان رسوخ میکند، نیروی اندیشیدن را میخشکاند و حقیقت را به زندانی تنگ در درون مفاهیم از پیش‌ ساخته تبدیل میکند [کاربرد قطار گونه اصطلاحات و مفاهیم در متون مارکسیستی و سازمانها و احزاب ایدئولوژیکی سیاسی]. انسان ایدئولوژیک، پیش از آنکه واقعیّت را ببیند، آن را مطابق آموزه‌های مقدّس ذهنی خود تفسیر میکند و بدین ترتیب، نه تاریخ را میفهمد، نه انسان را، و نه رنج را. دلیل خصومت و کینه‌ورزی «چپ ایدئولوژیک» نسبت به تاریخ و فرهنگ ایران نیز دقیقا در همین بی ‌ریشگی نهفته است. آنان از متن تجربه‌ تاریخی ایرانیان نجوشیده‌اند؛ بلکه ذهن و روانشان در کوره‌ تعلیم و تربیت شرعی و ساختارهای الهیاتیِ اسلامیّت قالبگیری شده است. حتّا هنگامی که ظاهرا علیه دین سخن میگویند، روش نظری و قلمی آنها همچنان دینی باقی مانده است؛ زیرا هنوز جهان را با همان منطق ایمان مطلق، دشمن مطلق، نجات نهایی و حقیقت انحصاری میفهمند. آنان خدا/الله را کنار گذاشته‌اند، امّا ساختار ذهنی الهیّات را حفظ کرده‌اند و این خطرناکتر از دینداری آشکار است. به همین سبب، از نخستین روزهای استقرار حکومت فقاهتی تا همین لحظه‌های گذرای اکنون، بخش بزرگی از این طیف، علیرغم همه‌ تحقیرها، زندانها، شکنجه ‌ها و کشتارهایی که متحمّل شده‌اند، همچنان به‌گونه‌ای شگفت‌آور و بلاهت آمیز در مدار همان دستگاه حمایتی و پشتیبانی از سوخت و ساز فقاهتی باقی مانده‌اند؛ گویی قربانی شدن خویش را نه نتیجه‌ استبداد دینی؛ بلکه محصول «توطئه‌ امپریالیسم جهانی و خباثت کاپیتالیسم و صهیونیسم» میپندارند. اینجاست که ایدئولوژی، به مرحله‌ تراژیک خود میرسد. جایی که انسان حتّا در زیر تیغ جلّاد نیز قادر نیست ماهیّت جلّاد را ببیند؛ زیرا پیشتر توان دیدن را به چارچوب عینک عقیده‌ای مقدّس واگذار کرده است.
و این فقط یک خطای سیاسی نیست؛ بلکه نوعی فروپاشی شعور و فهم و بینش تاریخی است؛ زیرا کسانی که نتوانند میان «اندیشه» و «ایمان ایدئولوژیک» تمایز بگذارند، دیر یا زود، دوباره در هیأتهای تازه‌ای از استبداد گرفتار خواهند شد. استبداد فقط در نهاد حکومتها زاده نمیشود؛ بلکه نخست در روان انسانهایی شکل میگیرد که از تردید میترسند و به قطعیّتهای مقدّس پناه میبرند. چپ ایدئولوژیک ایرانی، اگر بخواهد اصالت تاریخی خود را بازیابد، ناگزیر است پیش از هر چیز از زندان ایدئولوژی رهایی یابد و دوباره به سرچشمه‌های فرهنگ ایرانی بازگردد. به آن سنّت دیرپایی که انسان را نه ابزار تاریخ؛ بلکه غایت تاریخ میداند،؛ زیرا هر اندیشه‌ای که انسان را قربانی «آرمان» کند، دیر یا زود به گیوتینی بدل میشود که نخست دشمنانش و سپس فرزندان خودش را خواهد بلعید. تاریخ فجایع جهان تحت سیطره ایدئولوژیهایی أمثال مارکسیسم، بارها این حقیقت را ثابت کرده است. ایدئولوژیها پیش از آنکه جهان را ویران کنند، توانایی دیدن حقیقت را در پیروان خود نابود میکنند و شاید بزرگترین فاجعه‌ ایرانیان ایدئولوژیست معاصر که خود را متاسفانه «چپ!!» مینامند، در این نکته باشد که هنوز نمیفهمند هیچ استبدادی خطرناکتر از استبدادی نیست که خود را در لباس رهایی و عدالت پنهان میکند.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

درود بر کیانوش عزیز،
تحشیه ای از همین اطراف واویلاگوییها و سرگردانیهای مضحک!

آدم باید خیلی ساده لوح باشد تا باور کند که آمریکا و اسرائیل به دنیال یک احمقی مثل «احمدی نژاد» بودند. آنهم آدمی که بعد از انتخاب شدنش به مثلا ریاست جمهوری، بارها به اسرائیل و یهودیان تاخت. در هر صورت، علم کردن اینگونه اشحاص و تابلوهایی مثل کنگره آزادی ایران!!؟ و بحثهای خارج از موضوعات حادّ میهن، آنهم از طرف بوقهای مزخرفی مثل نیویرک تایمز و امثالهم فقط برای در سایه گذاشتن واقعیّت آشکار و بسیار با صلابت «شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهایخواهان» است. به همین دلیلم هست که فوری چنین شایعاتی در سراسر مطبوعات و شبکه های دوزاری و مزخرف، انعکاس زیاد پیدا میکنند. حرف مفت، هر چقدر مفت تر و بی سر و ته باشد، به همان میزان، طالب داره. نیوییورک تایمز!. مزخرفنامه. در هر صورت بگذرنم.
آنچه هنوز بسیاری، با وجود تمام هیاهوها و تفسیرهای سطحی و شتابزده‌شان، از فهم آن ناتوان مانده‌اند ــ یا دقیقتر بگوییم، عامدانه از رویارویی با آن میگریزند ــ یک حقیقت اساسی و سرنوشت‌ساز است؛ یعنی حقیقتی که آگاهانه به حاشیه رانده میشود تا اصلِ نزاع در غوغای تبلیغات و تفسیرهای آبکی گم گردد. شبکه‌های اجتماعی مملوّ از صداهاییست که بی ‌وقفه سخن میگویند، امّا کمتر کسی جرأت میکند به ریشه و گوهر واقعی این کشاکش بپردازد. به آن اصل کلیدی که فهم آن، شرط فهم تمام آن چیزیست که امروز بر ایران میگذرد. در این گلاویزی تاریخی با واپسمانده‌های حکومت خونریز و گیوتینیِ الاهیون، سه نیروی عمده درگیرند؛ نیروهایی با اهداف ظاهرا متفاوت، امّا در نهایت، همگی در مدار یک سرنوشت مشترک حرکت میکنند.
نخست، آمریکا و اسرائیل‌ هستند که مسئله اصلیشان، متوقف ساختن پروژه اتمیِ حکومتیست که قدرت را در هیئت «شمشیر الهی» فهم و اعمال میکند؛ حکومتی که ایدئولوژی دینی را به ماشین مرگ و سلطه بدل کرده است.
دوم، اروپا، چین، روسیه، هند و بسیاری دیگر از دولتها و قدرتهای جهانی‌ هستند که نه در اندیشه ریشه‌کن کردن این ساختار؛ بلکه در پی مهار و مدیریّت آن‌ هستند؛ یعنی واداشتن حکومت فقاهتی به پذیرش حداقلهایی برای حفظ توازن جهانی و جلوگیری از تنشهای بزرگتر. آنان بیش از آنکه دغدغه رهایی ایران و آزادی مردمانش را داشته باشند، نگران بر هم خوردن نظم منافع خویش‌ هستند. به همین دلیل، سیاست مماشات را برگزیده‌اند؛ سیاستی که در ظاهر، زبان دیپلماسی دارد، امّا در باطن، استمرارِ وضع موجود را تغذیه میکند؛ آنهم به بهای نابودی ایران و مردمانش.
امّا نیروی سوم، که در حقیقت یگانه نیروی ریشه‌ای و تاریخی این میدان است، مردمان ایران‌ هستند. منهای اقلیّتی اندک از شیعیان افراطی و کینه‌ورز و گرفتار بیماریهای مزمن ایدئولوژیک و عقده های سرکوفته، باید اذعان کرد که اکثریّت قریب به اتّفاق ملّت ایران، این نظام مخوف و خونریز و متصدّی اعدامهای هیستوریک را نه صرفا یک حکومت مناسب؛ بلکه انحطاطی ضدّ فرهنگی، ضدّ تاریخی و ضدّ انسانی میدانند. برای مردمان ایران، مسئله تنها تغییر یک ساختار سیاسی نیست؛ مسئله، بازپسگیری حیثیّت تاریخی، حافظه فرهنگی و موجودیّت تمدنی ایران و ارجمندی انسان است.
امّا اینکه آیا این نیروی تاریخی و تنهای تنها خواهد توانست بر این فاجعه حاکم چیره شود یا نه، وابسته به یک شرط اساسیست: ایستادگی بی‌ امان و عقب‌ ننشستن نیروهای برونمرزی؛ به‌ ویژه «شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیخواهان»؛ زیرا در منطق این نبرد، کوچکترین عقب‌نشینی، تنها به معنای تعویق آزادی نیست؛ بلکه میتواند به معنای سقوط ایران در مغاکی باشد که ابعاد آن هنوز در تصوّر بسیاری نمی‌گنجد. در چنین بزنگاهی، پیکار سیاسی دیگر صرفا رقابتی میان گرایشهای سیاسی نیست؛ بلکه نزاعیست میان استمرار ایران و فروپاشی تدریجی آن در زیر آوار ایدئولوژیها، منافع جهانی و خیانت‌های تاریخی و اسلامیّت متعفّن و گیوتینی. از سوی دیگر، بخشی از نیروهای برونمرزی که همچنان آلوده به ایدئولوژی مارکسیسم‌ هستند و خصومتشان با تاریخ و فرهنگ ایران، در ژرفای خود، هم‌ریشه و همسو با تعصّب متشرعان است، عملا ــ آگاهانه یا ناآگاهانه ــ به دوام این ساختار یاری رسانده‌اند. به آنان باید شبکه‌های سایبری وابسته، عناصر صادراتی حکومت، رسانه‌ها، محافل اطّلاعاتی و لابیگری و حتّا بخش بزرگی از از ساختارهای سیاسی و رسانه‌ای اروپا و دیگر کشورها را افزود؛ یعنی مجموعه‌ای از نیروها که هر یک به شکلی، بقای این ماشین فقاهتی را ممکن ساخته‌اند. به همین سبب است که همچنان باید بر یک حقیقت تأکید کرد: تا زمانی که بخشی از مدّعیان اپوزیسیون، در گفتار و کردار و رفتار، خصم خونیِ «شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهی‌خواهان» باقی بمانند، خطرِ لغزیدن ایران به سوی وضعیّتی فاجعه ‌بار همچنان پابرجاست. وضعیّتی که شاید اکنون برای بسیاری تصوّر پذیر نباشد، امّا تجربیات گذشته نشان داده اند که فروپاشی ملّتها، پیش از آنکه در میدان جنگ رخ دهد، در پراکندگی و کینه‌توزی نیروهای مدّعی نجات آغاز میشود. در چنین شرایطی، راهی جز ‌ایستادگی در کنار «شاهزاده رضا پهلوی و نیروهای پادشاهیخواه باقی» نمیماند؛ ایستادگی‌ همصدا و همسرنوشت با اکثریّت عظیم مردمان ایران که در سیاهچاله فقاهت، فساد و بازی قدرتهای جهانی گرفتار شده‌اند. این مقاومت، صرفا یک کنش سیاسی نیست؛ تلاشیست برای بازپسگیری «ایران» از اشغالِ ایدئولوژیها، از دنائت و سفّاکی مومنان به اسلامیّت خونریز و از خاصمان تاریخ و فرهنگ ایرانی، و همچنین از نیروهایی که موجودیّت این سرزمین را به میدان معامله و انتقام بدل کرده‌اند. «شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیخواهان» در مسیر صحیح و اصیلی در حرکتند و آن همانا برگذشتن و چیره شدن بر اسلامیّت شمشیر اقتلویی و گذر کردن برای آفریدن فضایی در سمت و سوی عبور از دیانت مزدائی و میترائیسم به سوی گستره «فرهنگ زنخدایی و سیمرغی ایرانیان». یعنی پروسه مقاومت و نبرد و خویشکاری «شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیخواهان»، آخرین سنگر حافظه تاریخی و روح فرهنگ و تمدّنی ملّتیست که هنوز، با تمام زخمهایش، در طلب آزادی و سرفراز زیستن ایستاده است و مقاومت میکند.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

جدی نباید گرفت

تامی رابینسون

درود بر کیانوش عزیز،
تحشیه ای دورادور از تماشای بیضه به شدّت ورم کرده و حکومت برانداز آقای فراهانی نامتساوی البیضتین!!

آنچه که بارها گفته‌ام و همچنان بر آن پای میفشارم، اینست که انسانِ اهلِ تأمّل باید بیاموزد تا آنجا که ممکن است از سطحِ روایتهای بازاری، هیاهوی تبلیغاتی و صحنه‌آراییهای شبکه‌های اجتماعی فاصله بگیرد؛ زیرا حقیقتِ رویدادها هرگز در آنچه با فریاد عرضه میشود، اقامت ندارد؛ بلکه در میانِ خرده ‌واقعیّتهایی نهفته است که زیرِ آوارِ روایتهای متکثّر، پراکنده و پنهان مانده‌اند. فهمِ زمانه، نه با تکرارِ شعارها؛ بلکه با توانِ دیدنِ رشته‌های ناپیدایی ممکن میشود که وقایع را در عمقِ تاریخ و قدرت به یکدیگر پیوند میدهند. حتّا اگر - به فرضِ محال ــ [ هنوز اورانیوم غنی شده از ایران، خارج نشده و نیروهای نیابتی همچنان زیرِ قیمومیّتِ بازمانده‌های گیوتینیِ قدرت الهی نفس میکشند]، باز هم این به معنای بازگشتِ وضعیّت پسمانده های ولایت فقاهتی به دوران پیش از فاجعه قتل عام دیماه نخواهد بود. مسئله فقط وقوع یا عدمِ وقوعِ جنگ نیست؛ مسئله این است که یک ساختار سیاسی، هنگامی که به مرحله فرسودگیِ تاریخی و انحطاطِ درونی میرسد، دیگر قادر نیست به نقطه پیش از بحران بازگردد. برخلافِ تصوّرِ ساده‌اندیشان، رویدادها خطّی از تکرار نیستند؛ چونکه هر فاجعه ای، چیزی ریشه ای را برای همیشه در بنیانِ قدرت درهم میشکند و تار و پود آن را مضمحل و ریشه ای میسوزاند.
مسئله اینست که از یک‌ سو، پسمانده های این نظام خونریز و سفّاک، دیگر هرگز نخواهند توانست آن هیبتِ فروریخته و اقتدارِ متزلزلِ پیش از فاجعه را بازسازی کنند و از سوی دیگر، جامعه ایرانی نیز دیگر آن جامعه نیم ‌قرنِ پیش و پیش از فاجعه دیماه خونریز نیست که بتوان آن را با ترس، اعدام، شکنجه، تجاوز، غارت، مصادره و ماشینِ دائمیِ سرکوب، برای همیشه در انقیاد نگاه داشت. ملّتی که دهه‌ ها رنجِ انباشته را از سر گذرانده باشد، دیر یا زود به نقطه‌ای میرسد که سکوتش دیگر نشانه تسلیم نیست؛ بلکه صورتِ تعلیقیِ انفجار آتشفشانی و زمین لرزه بیست ریشتری است. آنچه که اکنون بر ایران، سایه افکنده، بیش از آنکه ثبات باشد، وضعیّتی تعلیقی و آستانه‌ای است. نوعی مکثِ سنگینِ تاریخی پیش از گسست. همه میدانند که این ساختار در بنیانِ خویش دچارِ پوسیدگیِ مزمن شده است، امّا هیچکس نمیتواند لحظه دقیقِ فروپاشی را تعیین کند. لحظه‌های سرنوشت‌ساز در تاریخ هر ملّتی معمولاً در هیئتِ غافلگیری ظاهر میشوند؛ طوری که دستگاهها و ارگانهای قدرت هنوز در توهّمِ دوامِ خویش به سر میبرند، ولی ناگهان تمامیِ ساز و کارِ ظاهر آهنینشان در برابرِ ضربه‌ای پیش‌بینی‌ ناپذیر فرو میریزد.
ایرانِ امروز، ایرانِ یک نظمِ مطمئن نیست؛ ایرانِ احتضارِ یک ساختارِ فرسوده است؛ سیستمی که شاید هنوز حرکت میکند، امّا حرکتش دیگر نشانه حیات نیست؛ بلکه تقلّای واپسینِ بدنی است که نیرویِ ادامه ‌دادن را از دست داده است. باید فقط منتظر فرصت غافلگیر کننده بود.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

دروود بر آقای آذری گرامی،
بیضه نامه فراهانی یا چگونه میتوان با کاربست توپخانه بیضه ها، حکومتها را ساقط کرد؟.

من، بیش از آنکه از سخنِ تهیِ یک انسانِ بی اصل و نسب در شگفت شوم، از غوغایی متعجّبم که پیرامون آن برپا شده است؛ گویی هر صدای پوچی، تنها به این دلیل که در هیاهوی شبکه‌های اجتماعی و بوقهای رسانه ای پژواک یافته، شایسته تأمّل و منازعه است. حال آنکه در ساحتِ پیچیده «کفر و ایمان» - که خود از ژرفترین و رازآلودترین قلمروهای اندیشه و جدالهای انسانی است -این شخص نه نسبتی با معنا دارد، نه بهره‌ای از معرفت، نه درکی از حقیقت، و نه حتّا آشنایی‌ سطحی با مبادی بحث. او نه از جوهرِ مسئله، بویی برده، نه از صورتش نشانی دارد، نه در متنِ اندیشه جای میگیرد و نه حتّا در حاشیه آن. به عبارت دیگر؛ ایشون نه سر پیاز است. نه ته پیاز است. نه وسط پیاز است. نه بوی پیاز است. نه پوسته پیاز است. نه خاصیّت پیاز است. نه شکل و شمایل پیاز است. ایشون فقط پدر گلشیفته فراهانی است و دیگر هیچ. امّا مسئله اصلی، خودِ این فرد نیست؛ بلکه مسئله، بیماریِ زمانه‌ایست که به هر صدای بی‌ ریشه، امکانِ مرکزیّت میبخشد. ما در عصری زیست میکنیم که در آن، گاه ابتذال، بیش از حقیقت دیده میشود و هیاهو، رساتر از خردورزی سخن میگوید. ارزشِ سخن، دیگر نه به عمقِ معنا؛ بلکه به گستره بازنشر و التهابِ واکنشها سنجیده میشود. اگر بنا باشد برای هر گزافه‌ای که از دهانِ انسانی بی ‌مایه بیرون می‌افتد، صف‌آراییهای فکری و طومارهای اعتراض نوشته شود، آنگاه ذهنّیّت جامعه، آرام‌آرام به اسارتِ بی ‌اهمیّتترین صداها درمی‌آید؛ زیرا هر واکنشِ افراطی، ناخواسته به همان امرِ پوچ، وزن و اعتبار میبخشد. برخی سخنان را نه باید رد کرد، نه حتّا جدّی گرفت. کافیست از کنارشان عبور کرد، همانگونه که از کنار مسترابهای تخلیه شده در کوچه عبور میکنیم بی‌آنکه گمان کنیم که حقیقتی در آن نهفته است.
احتمالا مردم ایران در تقابل با حکومت گیوتینداران الهی، مرتکب خبط و خطای عظیمی شده اند. در حقیقت باید از همان روز اول به دانشکده آقای فراهانی میرفتند تا هنر ساقط کردن حکومتها را از طریق کاربست و فعّال کردن «تویخانه بیضه» بدون هیچ تلفاتی امکانپذیر کنند. البته این درس، مشمول مذکّران میشود. دخترها و خانمها حتما باید به دلیل نداشتن «بیضه» به سبک و سیاق دختر ایشون، عمل میکردند و سینه چاک از بالا و پایین به ساقط کردن حکومت فقاهتی امدادگری میکردند. ولی طنز تاریخ را ببینید که فعلا حکومت فقاهتی برای دوام خودش به لومپنهای مصدر کاتیوشای بیضوی همچون آقای فراهانی و عقدنامه های صیغه ای – تیغه ای به رنگ صورتی همچون دخترش در خیابانهای شهر به هر حرکات وقیحی اقدام میکند و متوسّل شده است. به این میگویند واقعیّت پذیر شدن اوج ایده الهای آقای فراهانی و همعقیدگانش در معیّت شمشیر کشان اسلامیّت به حیث دین کامل الهی در راه تربیت کردن بیضه و چاک کردن سینه و لای پا!.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

درود بر آقای دها گرامی،
تحشیه ای از فراز دروازه جهانی اروپای عصر روشنگری به سوی تسلیم شدن در برابر اسلامیّت شمشیر اقتلویی!

آقای مهتدی، از نظر من، هنوز به ژرفای مفهوم «ملّت» راه نیافته‌اند و همچنین تفاوت آن را با «قومیّت» درنیافته‌اند. ایشون همچنین نماینده مردمان کردستان نیست؛ بلکه سخنگوی سازمانی سیاسیست که میخواهد بر مردمان کردستان، حکومت داشته باشد. حرف ایشون فقط یک خطای واژگانی نیست؛ بلکه نشانه نوعی آشفتگی در فهم تاریخ، هویّت و سرنوشت انسان جمعی است. کسی که نتواند میان ملّت به‌ مثابه افقی مشترک از باهمزیستی، فرهنگ و آگاهی تاریخی و تفاوت آن با قومیّت به ‌مثابه یکی از اجزای تنوّع انسانی تمایز بگذارد، ناگزیر واقعیّت را کاملا مغرضانه به سود امیال خویش تحریف و تقلیب میکند.
امّا مسئله صرفا کمبود دانش نیست؛ فاجعه اینجاست که انسان، نادانیِ خود را فضیلت بپندارد و به جای جستجوی حقیقت، بر جهل خویش اصرار بورزد و بلاهت خود را در بوق و کرّنا به سمع همگان برساند. نخستین نشانه شعور، آگاهی به محدودیتِ دانستن است. انسانِ خردمند، پیش از آنکه سخن بگوید، در خویش تردید میکند؛ امّا آنان که اسیر عطش قدرت‌ هستند، دقیقا در همان نقطه‌ای می‌ایستند که باید و مسئولند که آغاز به پرسیدن کنند. سخنانی که نه بر بنیان جستجوی شناخت؛ بلکه بر محور تحریک احساس و مصادره رنجهای تاریخی شکل گرفته باشند، ارزشی فراتر از هیاهوی گذرا ندارند. بسیاری از آژیتاتورهای حزبی و تشکیلاتی و امثالهم، قومها و مردمان را نه برای آزادی؛ بلکه چونان نردبانی برای صعود خویش خواسته‌اند. آنان دردِ جمعی را به سرمایه سیاسی تبدیل میکنند و از زخمهای روحی و جسمانی و آرزویی انسانها، برای ساختن تخت قدرت بهره میگیرند. تراژدیِ جامعه ما نیز دقیقا همین است. گاه خطرناکترین دشمنان یک ملّت، نه بیگانگان؛ بلکه کسانی‌ هستند که با نقاب دلسوزی، آتش تفرقه را در جان مردم میدمند؛ زیرا قدرت‌طلبی، هنگامی که لباس هویّت به تن کند، از هر استبدادی پیچیده‌تر و فریبنده‌تر میشود.
آقای مهتدی هنوز نمیفهمد که ملّت، زمانی شکل میگیرد که انسانها فراتر از تعصّبهای تنگ، به افق مشترک انسانی برسند؛ یعنی جایی که حقیقت، قربانی جاه‌طلبی نشود و آگاهی، اسیر هیاهوی سیاسی نگردد. تاریخ را نه آنان که بیشتر فریاد زدند؛ بلکه آنانی که عمیقتر و فرزانه وارتر فهمیدند، ساخته‌اند. آقای مهتدی هنوز نمیفهمد و نمیداند که تفاوت میان «ملّت» و «قومیّت» تنها تفاوتی سیاسی یا جامعه‌ شناختی نیست؛ بلکه تفاوتی در سطحِ نوعِ آگاهیِ انسان از خویشتنِ جمعی است. این دو، دو شیوه متفاوتِ بودنِ انسان در تاریخ‌ هستند. قومیّت عمدتا بر اساس اشتراکهای طبیعی، تاریخی و آداب و رسومی و امثالهم شکل میگیرد: مانند زبان، تبار، حافظه تاریخی، رسوم، البسه، اسطوره‌ها، موسیقی، آیینها و احساسِ تعلق به یک ریشه مشترک. قومیّت، پیش از آنکه «انتخاب» باشد، نوعی «زاده ‌شدن در یک افق» است. انسان معمولا قومیّت خود را انتخاب نمیکند؛ بلکه در آن متولد میشود. به همین دلیل، قومیّت بیشتر به قلمروِ «میراث» تعلق دارد. امّا ملّت (Nation)، مفهومی عمیق‌تر و مدرن‌تر است. ملّت صرفا مجموعه‌ای از انسانهای همتبار نیست؛ بلکه نوعی «آگاهیِ مشترکِ تاریخی و سیاسی و فرهنگی و اجتماعی» است. ملّت، زمانی پدید می‌آید که انسانها، با وجود تفاوتهای قومی، مذهبی یا زبانی، خود را شریکِ یک سرنوشت مشترک بدانند و بخواهند در قالب یک اراده سیاسی و فرهنگیِ واحد زندگی کنند.
قومیّت، بیشتر به «گذشته» متکی است و ملّت، بیشتر به «آینده» نظر دارد. قومیّت میپرسد که «ما از کجا آمده‌ایم؟» امّا ملّت میپرسد « ما میخواهیم با هم به کجا برویم؟». به همین سبب ممکن است چندین قومیّت در یک ملّت وجود داشته باشند - مثل ایران خودمان -، بی ‌آنکه آن ملّت از هم بپاشد؛ زیرا ملّت، وحدت در سطحِ «اراده و تاریخ و فرهنگ مشترک» است، نه لزوما وحدت در خون و تبار. ملّت در حقیقت وجودی اش، نوعی «قرارداد تاریخیِ - فرهنگی آگاهانه» است. ملّت فقط با گذشته های مشترک زنده نیست؛ بلکه با خواستِ مداومِ انسانها برای ادامه زیستنِ مشترک معنا پیدا میکند. در حالی که قومیّت میتواند بدون دولت نیز وجود داشته باشد. ملّت معمولا به سوی ساختنِ نظم سیاسی، قانون مشترک، حافظه ملی و مفهوم شهروندی حرکت میکند. قومیّت، هویّت را عمدتا «طبیعی» و «موروثی» میفهمد. ملّت، هویّت را تا حد زیادی «آگاهانه» و «ساختنی» تلقی میکند. به همین دلیل، هر گاه قومیّت جای ملّت را بگیرد، خطر فروکاستن انسان به خون، نژاد و تبار پدید می‌آید و هر گاه ملّت بخواهد قومیّتها را انکار کند، خطرِ استبدادِ یکسانسازی و نابودیِ تنوّع انسانی ظاهر میشود. جامعه بالغ و فرهنگیده، جامعه‌ایست که این دو را با هم آشتی دهد. قومیّتها را به ‌عنوان ریشه‌های زنده فرهنگی به رسمیّت بشناسد، امّا ملّت را به‌ عنوان افقِ مشترکِ باهمزیستی و مسئولیّت تاریخی حفظ کند؛ چونکه انسان، هم «ریشه» میخواهد و هم «افق». قومیّت به او ریشه میدهد؛ ملّت به او افق.
پیش از هر چیز تاکید کنم که کردها، یکی از اصیل ترین و کهنسالترین اقوام ایران هستند. زبان کردی، شاهراه بسیار با شکوه به سوی «ریشه های فرهنگ جهان آرا و سیمرغی» ایرانیان است. در حقیقت، مغزه فرهنگ ایران در زبان کردی، نهفته است. امّا آنچه که امروز در نسبت میان مسئله کرد، هویّت ملی و آینده ایران مطرح میشود، فقط یک اختلاف سیاسی بر سر «مرز» یا «مدل حکمرانی» نیست؛ بلکه نشانه بحرانی فاجعه بار در فهم ما از انسان، قدرت، هویّت و معنای باهمزیستی است. بحران واقعی، پیش از آنکه در جغرافیا باشد، در زبانِ سیاست و در شیوه نگاه ما به انسان نهفته است. مصاحبه اخیر عبدالله مهتدی بار دیگر مسئله‌ای را تکرار مکرّرات کرد که دهه ‌هاست در زیر پوست سیاست ایران جریان دارد و آنهم اینکه آیا انسانها فقط تا جایی حقّ دارند متفاوت باشند که نظمِ مسلّطِ سیاسی احساس خطر نکند؟ و آیا هر گاه قومی از «حقّ تعیین سرنوشت» سخن بگوید، باید فورا در برابر واژگانی چون «ثبات»، «امنیّت»، «تجزیه» و «مصلحت» محاکمه شود؟. بخش بزرگی از واکنشها به مسئله کردها، گرفتار یک تناقض ریشه ایست. از یکسو، همه از کرامت انسانی، برابری و عدالت سخن میگویند؛ اما از سوی دیگر، به‌ محض آنکه یک هویّت قومی بخواهد از سطح «فرهنگ» فراتر رود و به سطح «سوژگی سیاسی» برسد، ناگهان زبانِ قدرت فعال میشود. گویی انسان تا زمانی محترم است که فقط آواز بخواند، لباس محلی بپوشد و فولکلور تولید کند؛ اما اگر بخواهد در باره سرنوشت سیاسی خویش سخن بگوید، به تهدید تبدیل میشود.
من میپرسم که چرا دولت-ملّتِ متمرکز، حقّ دارد خود را طبیعی، بدیهی و مقدّس جلوه دهد، امّا هر هویّتِ پیرامونی که خواهان بازتعریف پیوند خود با قدرت مرکزی باشد، فورا «خطر» نامیده میشود؟ در حقیقت، بسیاری از بحثهایی که امروز علیه «حق تعیین سرنوشت» مطرح میشوند، بیش از آنکه دفاع از باهمزیستی باشند، دفاع از نظمی تاریخی‌ هستند که طی دهه‌ها، مرکز را صاحبِ حقِّ تعریفِ ملّت و پیرامون را صرفا موضوعِ مدیریّت سیاسی دانسته است. البته مسئله به این سادگی هم نیست. دفاع رمانتیک از قومگرایی نیز میتواند به همان اندازه خطرناک باشد [واقعیّتی که در بین کردها و ترکهای ایران، عیان و حتّا به حالت بیمارگونه و هیستوریک نیز جلوه میکند]. هر هویّتی، اگر مطلق شود، استعداد تبدیل شدن به ابزار حذف را دارد. قومیّت نیز، همچون ناسیونالیسم - نه ملّیگرایی (فرق است بین ملّیگرایی و ناسیونالیسم) -، میتواند به زندانی تازه بدل شود؛ زندانی که در آن، انسان نه به‌ عنوان فردی آزاد؛ بلکه فقط به‌ عنوان عضوی از یک «جمع هویّتی» فهمیده میشود. هیچ تضمینی وجود ندارد که قدرت قومی، خود به بازتولید تبعیض، اقتدارگرایی و خاموش‌کردن صداهای متفاوت درون همان قوم منجر نشود [تبعیض و تمایز گذاشتن ترکهای آذری ایران بین خودشان با اقلیّتهایی مثل آشوریها و ارامنه و یهودیها و حتّا کردهایی که در مناطق آذری سکونت دارند].
نقد قومگرایی نمی‌تواند بهانه‌ای برای تطهیر دولت متمرکز و نادیده‌گرفتن خشونت تاریخی آن باشد؛ زیرا یکی از بزرگترین فریبهای سیاست مدرن این بوده که خشونتِ دولت مرکزی را «حفظ نظم» بنامد، اما واکنشِ پیرامون را «بحران». در این میان، استدلالهای تکنوکراتیکِ جدید نیز به‌ شدت شایان تأمّلند. مرتب گفته میشود که جهان تغییر کرده، مرزها کم‌رنگ شده‌اند، عصر دیجیتال فرا رسیده و انسان امروز بیش از هویّت، به رفاه، اینترنت آزاد و توسعه نیاز دارد. اما این نگاه، انسان را تا سطح موجودی اقتصادی فرو میکاهد. گویی اگر بازار آزاد، فناوری و ثبات وجود داشته باشد، انسان دیگر نیازی به شأن تاریخی، حافظه جمعی و احساسِ به‌ رسمیّت ‌شناخته‌ شدن ندارد. درحالیکه یکی از عمیقترین بحرانهای جهان معاصر در اینست که انسان مدرن، در دلِ رفاهِ تکنولوژیک، دچار فقر معنا شده است. انسان فقط نان نمیخواهد؛ بلکه میخواهد دیده شود. میخواهد نامش تحقیر نشود. میخواهد احساس نکند که در روایت رسمیِ کشورش، همیشه حاشیه است. مسئله کرد، بلوچ، عرب، ترک، گیلکی، مازنی، لر، بلوچ، فارس یا هر هویتِ دیگری، پیش از آنکه مسئله خاک باشد، مسئله «به ‌رسمیّت ‌شناسی» است. هر جا که انسانی احساس کند که زبان، تاریخ، رنج و حضورش فقط تا حدی تحمّل میشود که مزاحمِ روایتِ مسلّط نباشد، بحران آغاز میشود؛ حتّا اگر ظاهرا توسعه و ثبات وجود داشته باشد.
از سوی دیگر، بخشی از نیروهای سیاسیِ مرکزگرا نیز دچار نوعی تناقض پنهان‌ هستند. آنها از «گفت ‌و گو» سخن میگویند، اما مرزهای گفت ‌و گو را از پیش تعیین کرده‌اند. میگویند که در باره همه‌ چیز میتوان بحث کرد، جز خودِ ساختارِ تمرکز قدرت. این یعنی گفت ‌و گو نه برای کشف حقیقت؛ بلکه برای بازتولید نظمی از پیش تثبیت ‌شده و این دقیقا همان نقطه‌ایست که بی ‌اعتمادی تاریخی را عمیقتر میکند؛ زیرا تفاهم واقعی، فقط زمانی ممکن است که هیچ مفهومی مقدّس و مستثناء از پرسش نباشد. حتّا مفهوم «ملّت»، «تمامیّت ارضی» یا «حاکمیّت». جامعه‌ای که از پرسش در باره بنیانهای خود میترسد، در حقیقت هنوز وارد بلوغ سیاسی نشده است. اما در سوی دیگر نیز، نیروهای قومی باید با شجاعت از خود بپرسند که آیا هر مطالبه هویّتی، الزاما باید به پروژه دولت‌سازی ختم شود؟. آیا رهایی، فقط در بازتولید همان مدل دولت-ملّت قرن بیستمی ممکن است؟ و آیا ممکن نیست که خودِ ایده دولت قومی، ادامه همان منطقی باشد که جهان را به میدانِ بی‌ پایانِ مرز و رقابت هویّتی تبدیل کرده است؟ شاید تراژدی بزرگ خاورمیانه همین باشد که هم دولتهای مرکزی و هم بسیاری از جنبشهای قومی، هنوز درونِ یک چارچوب خشک مشترک فکر میکنند؛ یعنی منطقِ مالکیّت بر هویّت، مالکیّت بر جغرافیا و تبدیل انسان به ابزارِ پروژه‌های سیاسی.
در حالیکه آینده در عبور از این چارچوب کهنه و استبدادی نهفته است. نه در انکار هویّتها، و نه در تقدیس مرزهای تازه؛ بلکه در ساختن نظمی که انسان بتواند همزمان چندین تعلّق را زندگی کند، بی‌ آنکه مجبور شود بخشی از خود را قربانی کند. شاید انسانِ آینده، نه صرفا کرد و ترک و بلوچ و دیگر اقوام باشد، نه فقط ایرانی، نه صرفا عضو یک قوم خاصّ یا ملّت؛ بلکه موجودی باشد که بتواند لایه‌های مختلف هویّتش را بدون ترس، بدون تحقیر و بدون اجبار حمل کند. امّا رسیدن به چنین افقی، فقط با شعار ممکن نیست. نخست باید یک حقیقت تلخ پذیرفته شود و آنهم اینکه هیچ وحدتی، اگر بر ترس، انکار و سکوت بنا شود، پایدار نخواهد ماند و هیچ کشوری نیز با کار بست قدرت نظامی، توسعه اقتصادی یا اسطوره‌های تاریخی حفظ نمیشود؛ بلکه با این احساسِ عمیق که انسانها باور کنند در سرزمین ایران، «دیده و به رسمیّت شناخته میشوند و در سرنوشت مشترک، به سهم حودشان، سهیم هستند». شاید مسئله اصلی امروز ایران نه تجزیه باشد و نه حتّا قومیّت؛ بلکه این باشد که آیا ما ایرانیان در جامعیّت وجودی، هنوز توانایی شنیدنِ گلایه ها را در باره رنجِ دیگری داریم، یا همچنان فقط میخواهیم دیگران را قانع کنیم که چرا باید ساکت بمانند؟. آیا ما واقعا به باهمزیستی باور داریم، یا فقط به نسخه‌ای متمدّنتر از سلطه عادت کرده‌ایم؟.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

Mokhtar Barazesh
یکی از بحث های جالب برنامه تون تامی رابینسون بود. و جالبه که ژاله چقد تسلط داشت به این قضیه. من از دیروز دارم با جمینای در این مورد سوال می کنم ولی اطلاعات زیادی نمی ده ... باید بیشتر از وجود ژاله استفاده کنید.

درود بر آقای فرّخی گرامی،
صحبتی ساده بدون هیچ مشاجره ای.

در این وضعیّت دهشتناک و خون‌آلودِ میهن، در برابر این ماشینِ مرگ تولیدی مقدّس‌نما، این گیوتینِ شرعیِ خلافتِ الهی - آخوندی، انسان بیدارفهم از خود میپرسد: وظیفه اخلاقی و تاریخیِ ما چیست؟. آیا حقیقتا اکنون مسئله اصلیِ ایران، جنگیدن با شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهی‌ خواهان است؟. آیا تمام این رنجِ انباشته، این ویرانیِ ممتد، این اعدامها، این تباهیِ روح و جانِ یک ملّت، ما را هنوز به جایی رسانده که دشمنِ اصلی را گم کنیم؟. آیا از منظر شما، حکومتی که کارنامه‌اش با خون، سرکوب، تحقیرِ انسان، اعدام، تچاوز، غارت، چپاول، مصادره أموال، دروغِ مقدّس، و خشونتِ نهادینه ‌شده و آغشته است، میتواند حکومتی آرمانی یا حتّا دفاع پذیر باشد؟. اگر پاسخ منفی است - که وجدانِ بیدار جز این نمیتواند بگوید - پس این سکوتِ سنگین در برابر بنیانِ ایدئولوژیکِ این فاجعه از کجا می‌آید؟. چرا تیغِ نقدِ شما، همواره با شدّتی بی ‌امان متوجه مخالفانِ این نظمِ خونریز است، امّا در برابر خودِ دستگاهِ مولّدِ شرارت، اینهمه محافظه‌کار و خاموش میشود؟.
مسئله چیست آقای فرّخی؟. حقیقتا مسئله چیست؟. فرض کنیم کسی بگوید هزینه اعتراضات را میپردازم و آن را از مالیاتم کسر میکنم. خب که چه؟. حتّا فراتر از آن: فرض کنیم گروهی از سرمایه‌داران بگویند ما آماده‌ایم تمام هزینه‌های گذار از این جهنّم را تقبّل کنیم، به امید آنکه فردای آزادی، در ایرانی آزاد سرمایه‌گذاری کنند و شرکتهایشان را بنا نهند. کجای این پیشنهاد معرکه، از خودِ استمرارِ این تباهی الهی - آخوندی، هولناکتر است؟. من شخصا دستِ هر نیرویی را که بخواهد این سرزمین را از چنگالِ این ماشینِ مرگ بیرون بکشد، با احترام میفشارم؛ زیرا مسئله امروزِ ایران، دیگر جدالهای انتزاعیِ ایدئولوژیک نیست. مسئله، نجاتِ انسان است. نجاتِ زندگی است. نجاتِ امکانِ نفس‌کشیدن در سرزمینیست که سالهاست مرگ و کشتار و قتل عام، زبانِ رسمیِ قدرت آخوندی شده است.
فاجعه ایران، شوخی نیست. این فقط یک بحرانِ سیاسی نیست؛ یک فروپاشیِ اخلاقی و تاریخی است. حکومتی که به نام خدا/دین/رسول رکورددارِ اعدام و سرکوب میشود، نه فقط با مردمان ایران؛ بلکه با خودِ معنای انسان اعلانِ جنگ کرده است. انسان حیرت میکند که شما دقیقا در جستجوی چه هستید؟. چه چیزی هنوز برایتان مبهم مانده است؟. تا کِی این بازیهای فرسوده «دائی جان ناپلئونی» ادامه خواهد یافت، در حالیکه واقعیّت جان و زندگی زیباترین فرزندان این آب و خاک، هر روز بر چوبه دار آویخته میشود؟. بس کنید این جدالهای عبث را. بس کنید این بیراهه رفتنها را. بس کنید این فراموشیِ فاجعه را. ایران، دیگر تابِ این همه تاخیر آزادی را ندارد.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

توضیحی مختصر.
برخی از دوستانم از من پرسیدند که چرا مینویسم: «ایرانیان اصیل». به آنها پاسخ دادم که وقتی از «ایرانیانِ اصیل» سخن میگویم، مرادم هرگز ارجاع به خون و نژاد و تبار و قبیله و قوم و زبان و رنگ پوست و مناسک و عقاید نیست؛ زیرا در افق اندیشه های من، انسان را نه با آنچه به ‌صورت تصادفی در آن زاده شده است؛ بلکه با کیفیّتِ بودنِ او در جهان میتوان سنجید. برای من، هیچ اهمیّتی ندارد که باشندگانِ این سرزمینِ کهن - این اقلیمِ زخمی و شکیبایِ غربِ آسیا - به کدامین قوم و نژاد وابسته‌اند، به چه زبانی سخن میگویند، به چه دینی ایمان دارند یا دل در گرو کدام ایدئولوژی نهاده‌اند. این امور، همگی عَرَضی‌ هستند؛ پوست متغیّرِ هستیِ آدمی‌ هستند؛ نه گوهرِ او. آنچه که برای من، معیارِ «ایرانی بودن» است، نه شناسنامه است و نه زبان و نه پیشینه خانوادگی؛ بلکه پا‌یبندیِ آدمی به چند اصلِ بنیانی و هستی‌ساز است: «گزند ناپذیری جان و زندگی، مهرورزی، دادورزی، راستمنشی». اینها برای من صرفا فضیلتهای اخلاقی نیستند؛ بلکه ستونهای معنویِ ایرانی بودن‌ هستند. انسان، آنگاه ایرانی است که در زیستِ خویش، نگهبانِ جان باشد، نه عاملِ تحقیر و تباهیِ آن. بذرِ مهرورزی بیفشاند، نه نفرت و خصومت. دادگزاری را پاس بدارد، نه آنکه در هر فرصت، آن را قربانیِ منفعت و قدرت کند. دیگر اینکه، در گفتار و کردار، با حقیقت، نسبتی صادقانه و رادمنشانه داشته باشد.
به همین دلیل، هر انسانی - در هر مقام و منزلت و موقعیّتی که ایستاده باشد – اگر این اصول و پرنسیپها را لگدمال کند و در برابرِ مسئولیّتِ اخلاقیِ خویش، بی‌ وجدان و خبیثانه رفتار کند، در نگاه من، هرگز «ایرانیِ اصیل» نیست؛ حتّا اگر نسل اندر نسل، قرنها در این سرزمین زیسته باشد و فارسی را فصیح‌تر از هر کس دیگر سخن بگوید؛ زیرا ایرانی بودن، برای من، یک حادثه جغرافیایی یا وراثتی نیست؛ بلکه یک منشِ وجودی است، نوعی تعهّدِ اخلاقی و معنوی به انسان و جان و زندگی است. ایرانی بودن، آنگاه معنا مییابد که انسان، در تاریکترین لحظه‌ها نیز، حرمتِ جان و زندگی را نفروشد، دادگزاری را وانگذارد، حقیقت را تحریف نکند و چراغِ مهرورزی را خاموش نکند؛ وگرنه، تاریخ و خاک و زبان، به‌ تنهایی، هیچ انسانی را اصیل نمیکنند. اصالت، نه در رگها؛ بلکه در وجدانِ بیدارِ انسان، شریان دارد. از خود صادقانه بپرسیم که آیا ایرانی هستیم یا فقط شناسنامه ایرانی داریم؟.
شاد زیید و دیر زیید!
فرامرز حیدریان

کلا اشتباه میفرمایید و در نتیجه غرض ورزی می فرمایید. شفافیت مالی؟

عادی‌سازی اقتدارگرایی زیر نام «ملی‌گرایی»
نوشته آقای هوشنگ اسدی سوادکوهی بیش از آنکه یک تحلیل سیاسی منسجم باشد، تلاشی است برای عادی‌سازی نزدیکی فکری میان بخشی از راست افراطی غرب و جریانی در ایران که آشکارا از اقتدارگرایی دوره پهلوی، ساواک و الگوی تک‌حزبی دفاع می‌کند.

غرض ورز

وقتی شکنجه از «استثنا» به «توجیه» تبدیل می‌شود
مشکل اصلی نوشته جناب محسن کردی فقط طرح یک پرسش فلسفی نیست. مسئله اینجاست که او آرام آرام و مرحله به مرحله تلاش می‌کند شکنجه را از یک عمل جنایتکارانه و ضد انسانی به یک «انتخاب قابل فهم» تبدیل کند. این همان نقطه خطرناک ماجراست.

دروود!
دیدگاه ذیل در پای مطلب آقای مظفری در سایت «ایران امروز» نوشته شد. لینک مطلب آقای مظفری را پایین دیدگاهم میگذارم. جهت اطّلاع.
شاد زیید و دیر زیید!
فرامرز حیدریان
///////////////////////////////////////////////////////////////////

درود بر آقای مظفری گرامی،
تحشیه ای شایان تامّلات شبانه.
من مایل نیستم که به جزئیّات عمیق در دامنه اساطیر و فلسفه، گام بگذارم و وقت خوانندگان محترم را بگیرم. فقط خیلی مختصر میپردازم به بعضی نکات ضروری. صحبت شما به نظر میرسد که دعوتیست به عقلانیّت، نقد سنّت، و پذیرش حقوق بشر مدرن؛ امّا حرفهای شما، حامل نوعی تناقض فلسفی پنهان در خودش است. شما میخواهید که با نفی «تصاویر اسطوره ای»، خودتان و دیگران را به یک اسطوره تازه پناه دهید؛ آنهم اسطوره‌ «عقل جهانیِ بی‌ طرف!؟». شما با لحنی مطمئن میگویید که «عقل ایرانی از عقل جهانی جدا نیست». امّا شایان پرسش است که کدام عقل جهانی؟ عقل چه کسی؟ عقلِ کدام تاریخ و فرهنگ؟ عقلِ برآمده از کدام مناسبات قدرت؟ عقل کدام جهان؟. آیا آنچه که امروز «عقل جهانی» نامیده میشود، همان عقلِ فاتح تمدّن مدرن غربی نیست که پس از قرنها استعمار، جنگ، سلطه رسانه‌ای و چپاول و غارت و انباشت سرمایه، اکنون خودش را به‌ عنوان «امر بدیهی» جا زده است؟.
شما با نقد بازگشت به خویشتن [چرا نمیپرسید که کدام خویشتن؟]، گمان میکنید از دام ایدئولوژی گریخته اید. حال آنکه تنها از یک ایدئولوژی کهنه به ایدئولوژی مسلّطِ زمانه پناه برده اید. شما از خطر «اساطیر ایرانی و دینی» میترسید، امّا متوجّه نیستید که «حقوق بشرِ جها‌شمول» نیز، در صورت تهی شدن از نقد تاریخی - فلسفی، میتواند به اسطوره‌ای تازه بدل شود؛ یعنی اسطوره‌ای که تحت نام انسانیّت، گاه همان نظامهای سلطه را توجیه پذیر میکند که میلیونها انسان را در جنگها، تحریمها و نظم نابرابر جهانی قربانی کرده‌اند. اگر قرار است هر سنّتی که در تاریخش، خشونت آفریده، کنار گذاشته شود، چرا مدرن و مدرنیته کنار گذاشته نمیشوند؟. مگر قرن بیستم، محصول عقلانیّت مدرن نبود؟. مگر آشویتس، هیروشیما، استعمار آفریقا، برده‌داری صنعتی، سرمایه‌داری افسارگسیخته و تخریب طبیعت، روسپیگری سازمان یافته، تروریسم حمایتی و امثالهم، همه در دل «عقل جهانی» رخ ندادند؟. چرا وقتی که پای دین به جنایت میرسد، ذاتش متّهم میشود، امّا وقتی که مدرنیته به فاجعه میرسد، میگویند «انحراف از مدرنیته» بوده است؟. صحبت شما، ناخواسته، گرفتار نوعی ساده‌ سازی هست؛ چنانکه گویی تمام مسئله ایران، فقط بازگشت به گذشته است. چرا شما گذشته را در دایره خطّی و فیزیکی میفهمید؛ نه در گستره «تجربه زیسته و درونی شده که فراسوی مفهوم زمان فیزیکیست؟». آیا بحران انسان مدرن صرفا ناشی از سنّت گرایی است؟ یا دقیقا برعکس، بخشی از بحران، حاصل فروپاشی معنا، حافظه تاریخی، صدمه دیدن هویّت و پیوندهای وجودی انسان در جهان مدرن است؟. انسانِ بریده از ریشه، الزاما آزادتر نمیشود؛ بلکه گاه فقط مصرف‌کننده‌تر، تنهاتر و کنترل پذیر‌تر میشود.
شما از «بازگشت به خود» انتقاد میکنید، امّا نمیپرسید که اگر انسانی هیچ نسبت زنده‌ای با گذشته، زبان، حافظه تاریخی، اسطوره‌ها و افق معنایی تاریخ و فرهنگ جامعه خود نداشته باشد، اصلا «خود» او چیست که بخواهد عقلانی زندگی کند؟. آیا انسان فقط موجودی حقوقی است؟. آیا میتوان تمدّنی را فقط با مواد و قواعد قانونی ساخت؟. آیا حقوق بشر میتواند جای معنا، رنج، تجربه قدسی، هنر، خاطره تاریخی و نیاز انسان به تعلّق را بگیرد؟. شما برای فرار از مطلق‌گرایی سنّت [که دامنه ای بسیار وسیع است و فقط با مفهوم سنّت نامیده و شناخته میشود]، به مطلق‌گرایی دیگری سقوط میکنید؛ منظورم مطلق‌گرایی حقوق بشرِ انتزاعی. بله و صد البته که حقوق بشر ضروری است، امّا کافی نیست. جامعه فقط با قانون زنده نمیماند؛ بلکه با معنای بودن، زنده میماند. فرهنگ و تمدّن فقط قرارداد اجتماعی نیست؛ بلکه افق مشترک روحی نیز هست. از سوی دیگر، شما در مسئله نقد سنّت، گاه دچار نوعی تحقیر روشنفکرانه میشوید. عبارتهایی چون «پیامبران مرده»، «خیالات»، یا «سر جوانان را شیره مالیدن»، بیش از آنکه نقد اساسی و مایه دار باشند، واکنش عاطفی‌ و جانبدارانه هستند. منتقد اصیل و بیدارفهم، حتّا هنگام نقد، پیچیدگی تاریخی پدیده‌ها را در نظر میگیرد؛ زیرا میداند که انسان، فقط با عقل ابزاری، زندگی نمیکند.
شما متوجّه نیستید که اسطوره‌هایی که امروز تحقیر میشوند، قرنها سرچشمه هنر، اخلاق، مقاومت، شعر، معنا و انسجام جمعی بوده‌اند و همچنان هستند. نقد سنّت، لازم است؛ اما تحقیر حافظه تاریخی ملّتها، خودش شکلی از نیهیلیسم فرهنگی است. چرا ما همیشه میان دو قطبِ ویرانگر گرفتاریم؟. یا «بازگشت کامل به گذشته [کدام شکل از گذشته؟]»، یا «حل شدن کامل در جهان مدرن»؟ [کدام صورت از جهان مدرن؟] چرا هیچکس جرات نمیکند از امکانِ آفرینش نو، سخن بگوید؟. از اینکه شاید وظیفه ما نه بازگشت باشد و نه تقلید؛ بلکه آفرینش افقی تازه باشد؟. نه تکرار زرتشت، نه تکرار غرب. نه پناه بردن به استخوانهای تاریخ، نه ذوب شدن در بازار جهانیِ بی‌ ریشه؛ بلکه زایش جامعه و انسانی که بتواند هم سنّت را نقد کند و هم مدرنیته را. مشکل بسیاری از گویندگان صحبتهایی أمثال سخنان شما در اینست که هنوز در سطح «واکنش» مانده‌اید. سنّت‌گرایی، واکنش به مدرنیته است و سخنان شما نیز، واکنش به سنّت‌گرایی. اما تفکّر حقیقی و اصیل از واکنش فراتر میرود. تفکّر، شجاعت ایستادن و زاینده شدن افکار و ایده های فردی در برهوت سترون روشنفکری را میطلبد؛ یعنی جایی که نه گذشته نجاتت میدهد، نه جهان مدرن برایت معنای نهایی میسازد. مسئله ما نه بازگشت به گذشته [کدام چهره و شکل گذشته؟] است و نه فرار از آن. ملّتی که حافظه تاریخی خود را انکار کند، به همان اندازه بیمار میشود که ملّتی در مقبره تاریخ بخوابد. خطر فقط در اسطوره‌های کهن نیست؛ بلکه در اسطوره‌های مدرن نیز هست. «عقل جهانی»، «توسعه»، «حقوق بشر» و «جهان مدرن» نیز اگر از نقد قدرت و تاریخ تهی شوند، میتوانند به دینهای جدید تبدیل شوند؛ یعنی دینهایی بی‌خدا [آته ایستی] امّا با همان قطعیّتهای خطرناک. [من فعلا مایل نیستم که تفاوت تجربی و فرهنگی مفهوم عقلانیّت را در فرهنگهای یونان و فرانسه و آلمان و انگلیس و آمریکا و ایران و ادیان کتابی مطرح کنم و توضیح دهم].
انسان نه موجودی تاریخی است و نه صرفا موجودی حقوقی؛ بلکه او موجودی معناجوست. جامعه‌ای که فقط بر قانون بنا شود امّا افق معنایی نداشته باشد، دیر یا زود به پوچی، مصرف‌زدگی و فروپاشی درونی میرسد. همانگونه که جامعه‌ای اسیر گذشته نیز به تعصّب و انجماد سقوط میکند. راه رهایی نه در پرستش گذشته است و نه در تقلید از پیروزمندان تاریخ معاصر؛ بلکه در توانایی آفرینش افقی تازه است. افقی که بتواند هم سنّت را نقد و سنجشگری و غربال کند و هم مدرنیته را، هم از حافظه تاریخی بیاموزد و هم اسیر آن نشود. تفکّر واقعی از جایی آغاز میشود که انسان جرات کند بدون تکیه بر هیچ بتِ کهنه یا مدرن، خودِ حقیقت را دوباره مسئله و موضوع پرسشگری و جویندگی کند. نکته اینجاست که هر دو طرف این جدال - چه بازگشت‌گرایان و چه عقل‌گرایان جهانوطنی - در یک پیشفرض مشترک گرفتارند و آنهم اینکه «انسان»، موجودیست که میتوان او را بیرون از تاریخِ تفسیرها، قدرتها و زبانها تعریف کرد؛ گویی جایی یک عقل خالص وجود دارد که یا در گذشته دفن شده یا در مدرنیته تحقّق یافته است. اما اگر اندکی رادیکالتر فکر کنیم، این فرض فرو میریزد. هیچ «عقل خالصی» وجود ندارد. عقل، همیشه درون یک افق تاریخی - زبانی شکل میگیرد و به تعبیر عمیقتر، آنچه را که ما «عقل/راسیونال» مینامیم، همواره صورتبندیِ نوعی قدرتِ تفسیر است؛ نه آینه‌ای بی ‌طرف از حقیقت. در این زمینه، مسئله از سطح «حقوق بشر یا اسطوره» فراتر میرود و وارد قلمرو خطرناکتری میشود به این معنا که هر نظام فکری - چه دینی، چه ناسیونالیستی، چه لیبرال مدرن، چه سوسیالیستی و کمونیستی - در لحظه‌ای که خود را «بدیهی» و «جهانشمول» اعلام میکند، از فلسفه به ایدئولوژی سقوط میکند. پس شاید مسئله اصلی این باشد که ما با دو حقیقت علیحده طرف نیستیم؛ بلکه با دو شیوه‌ متفاوت از «قدسی‌ سازی موضوعی انسانی» مواجهیم. در گذشته، اسطوره و دین این کار را میکردند. در اکنون، علم، حقوق بشر، توسعه و عقلانیّت ابزاری همان نقش را با زبان دیگری انجام میدهند. این همان چیزیست که میتوان آن را «اسطوره‌زداییِ دروغین» نامید؛ یعنی انکار اسطوره، بدون دیدن این واقعیّت که خودِ این انکار، یک اسطوره تازه تولید میکند. از این لحاظ، شعار «هیچ چیز مقدّس نیست» نیز ساده‌ لوحانه ‌تر از آن است که به نظر میرسد؛ زیرا خودِ این گزاره، اگر مطلق شود، تبدیل به مقدّس‌ ترین گزاره میشود. نفی امر قدسی، اگر بدون آگاهی از ساختار نیاز انسان به امر قدسی باشد، صرفا جا به ‌جایی اشتیاق به بتهاست، نه رهایی از بت ‌پرستی.
مسئله نه حذف اسطوره است، نه بازگشت به اسطوره [انگیخته شدن از تصاویر اسطوره ای، مقوله ای دیگر است که فعلا من به آن نمیپردازم]؛ بلکه «آگاه شدن به اسطوره‌مندی همه صورتهای فهم انسان» است. در این افق، زرتشت، اسلام، حقوق بشر، لیبرالیسم، ناسیونالیسم، سوسیالسم، کمونیسم، نه «حق یا باطل» به معنای ساده؛ بلکه «شیوه‌هایی از ساختن جهان انسانی» هستند؛ هر کدام با افقهای نجاتبخش و همزمان ویرانگر. اگر این را نپذیریم، همچنان در همان چرخه‌ خطرناک باقی میمانیم.؛ یعنی اینکه هر نسل، نسل قبلی را «اسیر اسطوره» مینامد و خود را «رها شده از اسطوره» تصوّر میکند، در حالیکه فقط در اسطوره‌ای پیچیده‌ تر زندگی میکند. مشکل نهفته در صحبت شما فقط ساده‌سازی سنّت نیست؛ مشکل آن، باور به امکان «دیدن از بیرون تاریخ» است. امّا انسان هیچگاه بیرون تاریخ نمی‌ایستد. حتّا کسی که تاریخ را نقد میکند، با ابزارهای همان تاریخ مشمول نقد، سخن میگوید.
بنابراین، پروژه «پاکسازی فرهنگ» (چه به نام مدرنیته، چه به نام سنّت) ذاتا توهّمی خطرناک است؛ زیرا فرض میگیرد که میتوان انسان را از شرط وجودی‌اش جدا کرد. امّا شاید مهمترین گره فلسفی اینجا باشد که اگر هیچ افق نهایی و جهانشمولی وجود ندارد که از بیرون تاریخ، ما را داوری کند، پس «حقوق بشر» هم نه حقیقت نهایی؛ بلکه یک دستاورد تاریخی - اخلاقی بسیار شکننده است؛ منظورم دستاوردیست که باید دائما در پروسه گفت ‌و گو، نقد و بازتفسیر حفظ شود؛ نه اینکه به عنوان دین جدید عقلانیّت اعلام شود. در غیر این صورت، همان اتفاقی می‌افتد که صحبت شما به درستی از آن میترسد امّا خودش هم از آن مصون نیست و آنهم اینکه تبدیل حقیقت به ایدئولوژی. شاید مسئله اصلی نه «انتخاب میان سنّت و مدرنیته [چرا ما ایرانیان نمیتوانیم طیفی فکر کنیم؟. چرا همیششه بین یا این یا آن اسیر و سرگردانیم؟. چرا؟.]»، بلکه «پذیرش تراژیک بودن وضعیّت انسان» باشد. انسان نه موجودیست که بتواند به آشتی نهایی به رضایت خاطر از خود برسد، نه موجودی که بتواند کاملا از خود عبور کند. او همیشه در شکاف بینابین، زندگی میکند. میان حافظه و فراموشی، میان معنا و بی‌ معنایی، میان ریشه و جهان و هر پروژه‌ای که وعده‌ پایان این شکاف را بدهد - چه دینی، چه ناسیونالیستی، چه لیبرال، چه سوسیالیستی و کمونیستی- در نهایت به خشونت می‌انجامد. خشونت برای تحمیل یک «وحدت خیالی» بر واقعیّت چند پاره انسان. حرف آخر باید بگویم که نه «بازگشت به خود [کدام خود البته؟]» نجاتبخش است، نه «حل شدن در جهان» [البته کدام شکل از جهان]؛. بلکه آگاهی از اینکه، «خود»، همیشه در حال ساخته شدن است؛ نه کشف شدن و «جهان» همیشه در حال تفسیر شدن است، نه تصاحب شدن. در این افق، وظیفه فلسفه دیگر تولید نسخه نهایی برای سعادت ابدی بشر نیست؛ بلکه حفظ یک هوشیاری دائمی است. هوشیاری نسبت به این حقیقت که هر حقیقت ادّعایی میتواند به ابزار سلطه تبدیل شود و شاید تنها اخلاق ممکن در چنین جهانی این باشد که زیستن بدون توهّم نجات نهایی، امّا با مسئولیّت کامل نسبت به پیامدهای هر تفسیر.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

لینک مطلب آقای مظفری: https://www.iran-emrooz.net/index.php/politic/more/127569/

درود بر آقای مستوفی گرامی،
تحشیه ای کوتاه بدون تفصیل و تشریح.

من در باره تاریخچه ساواک و مفاد اساسنامه آن (محتاج انتقاد اساسی بود در همان لایحه اولیه ابلاغی اش؛ مخصوصا در پاراگرافهای صدور حکم اعدام) فعلا بحثی نمیکنم. همینطور در باره تاریخ و دلایل وجود سازمانهای امنیّت اجتماعی تا سازمانهای جاسوسی و ضدّ اطّلاعاتی و غیره و ذالک. فعلا در باره ضرورت سازمان امنیّت اجتماعی، صحبت کوتاه میکنم و در فرصت مناسب میتوان در این خصوص مفصّل بحث کرد.
نفی شکنجه، در بنیان خودش، یک موضع اخلاقیست نه یک گزاره فنّی در باره اداره جامعه. شکنجه، حتّا اگر در خدمت «امنیّت اجتماعی» توجیه شود، مرزهایی را میشکند که اگر فرو بریزند، مفهوم قانون، کرامت انسانی و اعتماد عمومی و لژیتیماتسیون حکومتها نیز همزمان فرومی‌پاشد. از این لحاظ، مخالفت با شکنجه نه یک انتخاب و موضع سیاسی؛ بلکه شرط امکان و بقای هر نظم سیاسی و لژیتیم است. امّا این اصل اخلاقی، به ‌هیچوجه به معنای انکار ضرورت ساز و کارهای امنیّتی در یک جامعه پس از گذار نیست. تاریخ گذارهای سیاسی نشان میدهد که لحظه فروپاشی یک سیستم استبدادی، لزوما لحظه تولّد نظم پایدار نیست؛ بلکه اغلب، دوره‌ای میانه و پر تنش است که در آن، ساختارهای قدرت پیشین به‌ طور کامل از میان نمیروند؛ بلکه تغییر شکل میدهند، پراکنده میشوند یا مخفی و متواری میشوند. در چنین وضعیّتی، بخشی از نیروهای وابسته به نظام پیشین، به ‌ویژه آنان که در خشونت و قتل عام و اعدامهای سازمان ‌یافته نقش داشته‌اند، ممکن است به دلیل ترس از پاسخگویی یا با هدف حفظ شبکه‌های منافع، به فعالیّت پنهانی روی آورند. فعالیّتها میتوانند اشکال گوناگون داشته باشند از سازماندهی شبکه‌ های مخفی تا ایجاد اختلال در روند تثبیت نظم جدید. همزمان، گروههایی از ذینفعان اقتصادی و سیاسی نیز ممکن است سرمایه‌های عمومی را پیشاپیش به بیرون از مرزهای دسترس دادگزاری منتقل کرده باشند و خود را در لایه‌ای از جغرافیای فراملی پنهان کرده باشند.
در کنار اینها، هر جامعه در حال گذار، با پدیده‌ای پیچیده ‌تر نیز مواجه است. ابهام در مرز میان مخالف واقعی، منتقد مستقل، و نفوذی سازمان ‌یافته. ابهام، اگر چه اغلب به شکل افراطی تصویر میشود، امّا به ‌طور کامل نیز انکار شدنی نیست؛ زیرا هر ساختار قدرتی، در لحظه بحران، همزمان میدان کنش سیاسی و میدان عملیات پنهان میشود. به همین سبب، وجود نوعی سازمان اطّلاعاتی و امنیّتی، نه به عنوان ابزار سلطه؛ بلکه به عنوان ابزار شناخت، پیش‌بینی و حفاظت از امکانهای زیست جمعی، موضوعی اجتناب‌ناپذیر به نظر میرسد. ولی این «ضرورت»، به ‌خودی‌ خود هیچ شکل خاصّی را حقّانیّت نمیبخشد. شکاف اصلی در اینجاست که میان «ضرورت امنیّت» و «کاربست سرکوب» هویدا میشود. حسب تجربیات مختلف در کشورهایی که مراحل گذار را طی کرده اند، میتوان گفت که سرویسهای اطّلاعاتی، اگر از نظارت حقوقی، پاسخگویی شفّاف مسئولین ذیربط و محدودیّتهای نهادی محروم و ممانعت شوند، به‌ تدریج از ابزار حفاظت و امنیّت اجتماعی به ابزار تولید ترس و در خدمت قدرت حاکم تبدیل میشوند. در این حالت، آنچه که قرار است حافظ نظم باشد، خودش به منبع بی‌ نظمی اخلاقی و سیاسی بدل میشود. بنابر این، مسئله اصلی نه «بودن یا نبودن» این نهاد؛ بلکه «چگونگی مهار قدرت کاربستی و مسئولیّت داشتن در قبال اعمالش» مطرح است. [تمام انتقادهای مخالفین عصر پهلوی دوم و مواضع خصمانه گرفتن بازماندگان آن عصر در برابر شاهزاده رضا پهلوی نسبت به سازمان ساواک بر سر وجود آن به حیث ارگان امنیّتی نیست؛ بلکه اعمالیست که به نام شکنجه در ساواک مطرح شده اند - صحت و دروغ بودن آنها، بحث ثانویست و کار مورّخین بی طرف].
در یک نظم سیاسی معقول و مسئول، امنیّت اجتماعی نه در تضاد با آزادی؛ بلکه در خدمت امکان پدیداری و دوام آن تعریف میشود. امّا این خدمتگزاری تنها زمانی ممکن است که منطق امنیّتی از وسوسه مطلق‌سازی خود و گرایش به قدرت ناحقّ فاصله بگیرد. جامعه‌ای که همه چیز را در زبان تهدید بازتعریف کند، به ‌تدریج توان تمایز میان خطر واقعی و اختلاف سیاسی را از دست میدهد، و متعاقبش، خود آزادی را به عنوان یک تهدید تلقی میکند. از این چشم انداز، شاید مسئله اصلی دوران گذار، نه فقدان امنیّت اجتماعی؛ بلکه خطر «زیادیِ امنیّت» باشد؛ یعنی امنیّتی که اگر مهار نشود، میتواند به بازتولید همان فاجعه ای بینجامد که قرار بود از آن عبور شود. بنابر این نباید پرسید که آیا جامعه به سرویس اطّلاعاتی محتاج است یا نه؛ بلکه باید در این باره اندیشید که چگونه میتوان ساز و کاری ساخت که هم واقعیّت پیچیده تهدیدها را ببیند و هم از تبدیل شدن دیدن به ابزار سلطه جلوگیری کند. شاید بتوان گفت که امنیّت در معنای فلسفی آن، نه در کنترل کامل خطر؛ بلکه در حفظ امکان زندگی مشترک در دل عدم‌ قطعیّت تعریف میشود. جامعه‌ای که میکوشد همه عدم ‌قطعیّتها را حذف کند، ناخواسته خودِ امکانِ آزادی را نیز حذف خواهد کرد و بالعکس، جامعه‌ای که امنیّت اجتماعی را به کلی انکار کند، خودش را در برابر فروپاشی امکانهای اخلاقی و سیاسی بی ‌دفاع میکند. در این تنش دائمی میان آزادی و امنیّت اجتماعی، بلوغ و بیداری و مسئولیّت سیاسی نه در حذف یکی به نفع دیگری؛ بلکه در ایجاد تعادلی ناپایدار امّا آگاهانه شکل میگیرد؛ یعنی تعادلی که همواره نیازمند نقد، بازنگری و محدودسازی قدرت است.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

ابراهیمی:

رضا علامه زاده ؛

آقای حیدریان گرامی

دروود بر آقای کردی گرامی،
تحشیه ای دم دست از ختم مراسم ختنه سوران پاپ کاتولیکی – اسلامی!

گاهی اوقات که به آلبومهای شخصی و تصویرهای به ‌جا‌ مانده از «محمدرضا شاه فقید» مینگرم، در من حالتی دوگانه و پیچیده برانگیخته میشود. آمیزه‌ای از اندوه، تأمّل و نوعی حسِّ فاصله ‌ناپذیر با تاریخ. گویی با چهره‌ای مواجه میشوم که نه صرفا یک فرد؛ بلکه نماد یک پروژه تاریخی ناتمام است. پروژه‌ای که در آن رؤیای توسعه، مدرنیّته و عظمت ملّی با بافت پیچیده و گاه ناسازگار جامعه، زمانه و نیروهای ایدئولوژیک/مذهبی درهم تنیده شد. در چنین لحظاتی، ذهن انسان از سطح روایتهای رسمی و تقابلهای ساده‌ سازی ‌شده فراتر میرود و با پرسشی کلیدی دست به گریبان میشود. اینکه چگونه یک اراده تاریخی، حتّا اگر حامل نیّت پیشرفت باشد، در مواجهه با واقعیّتهای چندلایه اجتماعی دگرگون میشود؟ و چرا تاریخ همواره میان امکان و تحقّق، فاصله‌ای گاه جبران ‌ناپذیر میگذارد؟ از اینجاست که نوعی حسِ اندوه تاریخی شکل میگیرد. اندوهی نه فقط شخصی؛ بلکه برخاسته از شکاف میان «آنچه میتوانست باشد» و «آنچه که شد». این اندوه، بیش از آنکه سیاسی باشد، وجودی است؛ زیرا انسان همواره در نسبت با گذشته، نه با واقعیّت خام؛ بلکه با امکانهای از دست‌ رفته زندگی میکند.
در ادامه‌ این تأمّل، گاه ذهن به سوی نوعی تخیّل بدیل حرکت میکند. تخیّلی که در آن به‌ جای حذف و تقابل، امکانِ آموزش، گفت ‌و گو و بازسازی فکری نیروهای متعارض تاریخی تصوّر میشود. در این افق، مسئله نه تنها «فاتح شدن یک ایدئولوژی/مذهب بر دیگری»؛ بلکه تبدیل میدان خصومت به میدان فهمیدن است. جایی که حتّا نیروهای رادیکال نیز به‌ جای حذف شدن، در معرض بازاندیشی نظری، آموزش و بازسازی فکری قرار میگیرند. چنین تصوّری، در بنیان خودش، ریشه در این باور دارد که انسان فقط حامل موضع سیاسی نیست؛ بلکه حامل قابلیّت تحوّل نیز هست. یعنی قابلیّتی که اگر در ساختارهای مناسب قرار گیرد، میتواند به جای تکرار خصومت، به تولید آگاهی منجر شود. با این حال، تاریخ همواره از چنین طراحیهای ساده‌انگارانه‌ فراتر میرود؛ زیرا انسان تنها با آموزش تغییر نمیکند؛ بلکه در شبکه‌ای از تجربه، رنج، هویّت و قدرت شکل میگیرد. از همین لحاظ، نزاعهای فکری و ایدئولوژیک و مذهبی را نمیتوان به خطا یا جهل فروکاست. هر اندیشه، حتّا اگر از منظر دیگری نادرست یا ناقص به نظر برسد، ریشه در نوعی تجربه زیسته و تفسیر خاصّ از جهان دارد. بنابر این، مواجهه با دیگری، نه صرفا نقد یک موضع؛ بلکه مواجهه با یک جهانبینی است. در چنین افقی، گفت ‌و گو دیگر ابزار ساده‌ اقناع نیست؛ بلکه شکلی از مواجهه با محدودیّتهای فهم انسانی است. حتّا زمانی که اختلافات عمیق و اساسی باقی میمانند، خودِ گفت‌ و گو به مثابه بدیلی برای خشونت و حذف، ارزشی مستقل پیدا میکند؛ زیرا اجازه میدهد مرز میان «اختلاف» و «انکار انسانیّت دیگری» فرو نریزد. در هر صورت، آنچه که از این تأمّل باقی میماند، نه حسرتی صرف بر گذشته؛ بلکه نوعی آگاهی تاریخی است. آگاهی به اینکه تاریخ نه میدان تحقّق آرمانهای خالص؛ بلکه عرصه‌ برخورد دائمی نیّتها با محدودیّتها، نیروها و پیچیدگیهای پیش‌ بینی‌ ناپذیر است. به همین دلیل، هر پروژه تاریخی - چه اصلاحگرایانه، چه انقلابی، چه محافظه‌کارانه ـ - همواره چیزی را محقّق میکند و همزمان چیزی را از دست میدهد. شاید مسئله نه داوری نهایی در باره گذشته؛ بلکه فهمیدن این حقیقت باشد که انسان همواره دیر به آگاهی میرسد. دیر می‌فهمد، دیر میسازد، و دیر درمی‌یابد که حقیقت تاریخی هرگز در یک روایت واحد نمیگنجد. در این میان، آنچه که میتواند ما را از افتادن در دام قطعیّتهای ایدئولوژیک/مذهبی/دینی/نظریّه ای/تزی برهاند، نه انکار اختلاف؛ بلکه حفظ امکان فهمیدن است. فهمی که حتّا در اوج ناسازگاریها، دیگری را نه صرفا به‌عنوان «مخالف»؛ بلکه به‌عنوان «مسئله‌ای انسانی و تاریخی» در نظر میگیرد. مسئله‌ای که حل آن، اگر أساسا حل پذیر باشد، بیش از هر چیز نیازمند فروتنی در برابر پیچیدگی تاریخ است.
در هر صورت بگذریم. بعضی وقتها نیز آرزو میکنم که ایکاش در همان دوران قبل از ماجرای ملّی شدن صنعت نفت به دنیا آمده بودم. سر فرصت مناسب میرفتم پیش آقای «پرویز ثابتی» و به او میگفتم که من یه خواهش از شما دارم و مسئولیّت آن را با گرو گذاشتن جانم به عهده میگیرم و آنهم اینکه تمام کسانی را که ماموران ساواک به نام فعّالین مارکسیست، دستگیر میکنند، حتما به آکادمی من بفرستند. یعنی قبلش میرفتم با همکاری آقای ثابتی و وزیر أمور داخله یه آکادمی خوب و مجهّز با کتابخانه ای عظیم و دیوارهایی بلند و محافظتی درست میکردم و سپس به برنامه خودم میپرداختم. من هر روز برای حضرات دستگیر شده، درسگفتارهایی در باره آثار مارکس و تاریخ تفکّر و فلسفیدن و امثالهم برگزار میکردم. میگذاشتم که مثلا اگر کیانوش و ابوالفضل نیز در فهرست دستگیر شدگان بودند، به آنها تکلیف میکردم که کیانوش به ابوالفضل، زبان مازنی یاد بدهد و ابوالفضل به کیانوش، ترکی. سپس زمین والیبال و پینگ پونگ و ورزشهای سالم نیز برای آنها درست میکردم و آنهایی که متاهل بودند، میگفتم هفته ای یه بار همسرانشان میتوانند در نزد آنها چهل و هشت ساعت استراحت کنند. دیگرانی نیز که مجرّد بودند، راه معقول برایشان داشتم. بعدش به تک تک حضرات میگفتم که همه شما مشمول آزادی و عفو ملوکانه هستید و شاهنشاه نیز همه شما را با مهر و علاقه میبخشد؛ ولی پیش شرط آن این است که آقای حیدریان کارنامه شما را امضا کرده باشد. من می آمدم و از تک تک حضرات، آنچنان انسانهایی میساختم که بعدها کثیری از جوانان میهن برای رساندن خودشان به آکادمی حیدریان، عمدا کاری کنند تا ساواک آنها را بگیرد و به کلاس درسگفتارهای من بیایند تا چیزی بیاموزند و میهندوستی خود را ریشه ای و عاشقانه در راه واقعیّت پذیری آرمانها و آرزوها و رویاهای «محمّد رضا شاه فقید» اجرا کنند. فقط دریغا که تاریخ، گاهی أوقات، راههایش بیراهه اند و دیر رس.
حالا حکایت آقای کریمی و رفقای همعقیده اوست. من بحث کردن با آنها را در این وضعیّت وانفسای غربت و میهن در حالت تعلیق، جدّا وقت تلف کردن میدانم و اگر صحبتی نیز میکنم، فقط برای دیگرانیست که بیدارند و هوشیار. خود آقای کریمی و همعقیدگانش نیز میدانند که اگر مارکس نیز از قبر در آید و تمام حواریون مرده و زنده اش گرداگرد او جمع شوند، حریف من از لحاظ نظری و استدلالی نخواهند شد. به همین دلیل، صحبت کردن با آقای کریمی و همعقیدگان او را تا حدّ روشنگری ذهنیّت خطاآلود و سنجشگری بلاهت مواضع خصومتی آنها میدانم؛ ولاغیر.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

دیدگاه مرگ بر سه فاسد

زنده باد آقای حیدریان

درود بر آقای کریمی گرامی،
تحشیه ای برای مرور دعای کمیل در شبستان احیاء روح امام زمان!

من حوصله بحث با شما و امثال شما را ندارم. دوران شما و نسل شما، «کنسل» است برای همیشه تاریخ ایران. تمام کنید این ماجراهای هولناک را. اگر دوغرودان دا وطن‌سِوَرسینیز، بیر یول آچان اولون؛ یوخسا دائیم نالان ائدیب غوغا سالان یوخ.

من قصد ندارم که رفتارهای عده ای را تطهیر کنم. بی شک احیاگری برخی نمادهای عصر پهلوی دوم که موجب مناقشات و پیشداوریها و کدورتها و کژفهمیها و خصومتها میشوند از نظر من، خطا هستند و باید برگزار کنندگان اینگونه مراسم را تفهیم کرد که بحث تاریخ را جایگزین مسائل و مقولات حادّ روز و وضعیّت ایران نکنند. فعلا بحث در این زمینه باشد به وقتش. من میپردازم فقط به حرفهای شما و اشاره هایی تلنگری میکنم. صحبتهای شما پیش از آنکه یک تحلیل هشدار دهنده باشند، به بازتولید همان منطقِ مطلق‌ساز و شیطان ‌پرداز نزدیک میشود که مدّعیِ مبارزه با آن است. شما میخواهید خطر «اقتدارگرایی سلطنت ‌طلب» را نشان دهید، اما در بسیاری نقاط، خودتان گرفتار همان دستگاه خشک عقیدتی میشوید که جهان را به خیر مطلق و شرّ مطلق تقسیم میکند؛ یعنی همان ساختار ذهنیّت اماله ای که هر فاشیسمی از دل آن زاده میشود.
نخست باید پرسید که آیا هر نمایشِ خشونتزده و هیستریک از سوی گروهی افراطی، لزوما بیانگرِ ماهیتِّ تمام یک پروسه سیاسی است؟. آیا میتوان از چند رفتار لمپنی، یک ذات تاریخی زیسته شده را استخراج کرد؟. آیا این نوع استدلال، خودش همان جوهره‌ نگرش توتالیتری نیست که «فرد» را در «کل» حل میکند و سپس کل را محکوم میکند؟. شما مدام از «اینها» سخن میگویید که واژه‌ای بسیار خطرناک و اتّهامیست. «اینها» یعنی چه؟. کدام مرزِ روشنِ فلسفی میان «منتقد سلطنت»، «سلطنت ‌طلب»، «اقتدارگرا»، «ناسیونالیست»، «فاشیست» و «لمپن» ترسیم شده است؟. هیچ مرزی نیست. شما همه را در یک توده‌ مبهم ادغام کرده اید. این دقیقا نشانه ای بارز است از اینکه اندیشیدن انتقادی و مواضع منصفانه داشتن مُرده و به خاک سپرده شده و متعاقبش فقط کینه توزی و نفرت و تبلیغات آغاز شده است. دست مریزاد از اینهمه فراست و ذکاوت شما آقای کریمی بعد از شصت سال مبارزه طبقاتی!.
شما از یک سو علیه «حذف غیرخودی» سخن میگویید، اما از سوی دیگر، خودتان دست به حذف مفهومی میزنید. هر مخالف عقیدتی و مواضعی خودتان و دیگر رفقا همعقیدتان را نه فقط رقیب سیاسی، بلکه حامل «روح فاشیسم» معرفی میکنید. این زبان، زبانِ نقد خردمندانه نیست؛ زبانِ طرد است؛ مخصوصا از زبان شما که مدّعی «خرد نقّاد روشنفکری» هستید و هنوز نمیدانید که طرد کردن، همیشه مقدمه‌ و جواز صدور برای اجرای خشونت است، حتّا اگر در لباسِ اخلاق ظاهر شود, مگر سوای اینست که گیوتنیداران الهی برای تمام رذالتهای خود، البسه اخلاقی میدوزند. من میپرسم که چرا خفتگان در باتلاق ایدئولوژی مارکسیسم، اینچنین شیفته‌ واژه‌ «فاشیسم» هستند؟. چرا هر نیروی رقیب و علیه شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهی خواهان، فورا برای توجیه تراشی اعمال خود، به کاسه کوزه هیتلر و موسولینی و گشتاپو سنجاق و متوسّل میشوند؟ آیا این، نشانه‌ فقر تحلیل تاریخی - سیاسی نیست؟ آیا استفاده‌ مداوم از استعاره‌های نازیستی، بدل به ابزار ارزانِ هیجان‌سازی نشده است؟.
فاشیسم، صرفا فریاد، پرچم، یونیفورم و شعار «مرگ بر» نیست. فاشیسم، پیش از هر چیز، یک متافیزیکِ قدرت است. لحظه‌ای که انسان، حقیقت را ملک شخصی خود میپندارد و دیگری را نه «خطاکار»؛ بلکه «ناپاک» میبیند. آیا خود شما و همعقیدگان شما، گرفتار همین نگاه نشده اید؟ وقتی مینویسید که «اینها اگر به قدرت برسند خواهند کشت، شکنجه خواهند کرد، زندانی خواهند کرد»، آیا واقعا در حال تحلیل منطقی هستید یا پیشگویی آخرالزمانی؟ و شده اید ساحره معرکه گاه سامره؟. بر چه بنیان معرفت ‌شناختی چنین قطعیّتی را صادر میکنید؟ آیا این زبان، زبانِ «منتقد نقّاد روشنفکری» است یا دادستان مصدر تشخیص حقّ از باطل؟. شما، «نفرت» را فقط در دیگری میبینید، نه در خویشتن و این دقیقا آغازِ سقوط اخلاقی است؛ زیرا هر ایدئولوژیی/مذهبی/دین ایمانخواهی/ دیدگاهی و امثالهم که خود را «معصومِ مطلق» تصوّر کند، دیر یا زود به خشونت توجیهی میرسد. تاریخ جوامع بشری، مملوّ از انسانهایی بوده است و هنوزم هست که برای نابودی «شرّ»، خودشان مصدر ایجاد شرّی بزرگتر شده اند. استالینیسم نیز با ادّعای مبارزه با فاشیسم، اردوگاه ساخت. انقلاب فرهنگی چین نیز به نام پاکسازی ارتجاع، انسان را له کرد. حتّا بسیاری از جنبشهای ضدّ استبدادی، وقتی به قدرت رسیدند، همان چهره‌ سرکوبگرِ دشمن پیشین شدند.
مسئله فقط سلطنت ‌طلبی یا جمهوریخواهی نیست. مسئله، ساختار روانیِ قدرت است. انسانِ تشنه‌ قدرت، چه تاج بر سر بگذارد، چه عمامه، چه ستاره‌ سرخ، اگر «دیگری» را فاقد حقِّ بودن بداند، به استبداد خواهد رسید. فاجعه اینجاست که شما به جای واکاوی این ریشه‌ عمیق انسانی، همه چیز را به یک اردوگاه سیاسی فرو میکاهید. این تقلیل‌گرایی، خطرناک است؛ زیرا خواننده را از تفکّر بازمیدارد و فقط او را به خشم تجهیز میکند. صحبتهای شما کما فی السّابق به تناقضگویی آلوده اند. از یک سو، سلطنت ‌طلبان را «مزدور»، «لومپن» و «سربازگیری ‌شده» مینامید؛ یعنی آنان را فاقد شعور مستقل معرفی میکنید. اما از سوی دیگر، همانها را چنان سازمان‌یافته، پیچیده و خطرناک توصیف میکنید که گویی با دستگاهی شبه‌ نازی رو به ‌رو هستیم. بالاخره کدامنند؟ اوباشِ بی ‌فکر یا ماشینِ تمام‌ عیار فاشیستی؟ این نوسان، نشان میدهد که صحبت شما برخاسته از هیجان افسارگسیخته استوار است تا انسجام نظری. شما برغم ادّعایی که دارید از فلسفه و دانش سیاست، چیزی نمیدانید؛ زیرا هنوز هیچ تمایزی میان «ناسیونالیسم»، «اقتدارگرایی»، «فاشیسم»، «سلطنت‌طلبی» و «پوپولیسم» قائل نیستید. همه را در یک دیگ ریخته و آش شله قلمکار پخته اید تا تصویری هولناک برای حمله به شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهی خواهان بسازید و به دیگران القاء کنید. اما فلسفه به ذات خودش و در اینجا دانش فلسفه سیاست، یعنی هنرِ تفکیک کردن است، نه مخلوط‌سازیِ مفاهیم. حتّا تعبیر «روح فاشیسم» نیز بیشتر شاعرانه است تا تحلیلی. فاشیسم تاریخی، محصول شرایط مشخص اقتصادی، تحقیر ملّی، بحران سرمایه‌داری، فروپاشی نهادهای لیبرال و بسیج توده‌ای مدرن بود. نمیتوان هر رفتار هیجانی و پرخاشگرانه را به آن تقلیل داد وگرنه خودِ این واژه، از معنا تهی میشود. باید پرسید که چرا جامعه‌ ایرانی، مدام میان دو قطبِ «منجی» و «شیطان» نوسان میکند؟ چرا هنوز نمیتواند سیاست را عرصه‌ انسانهای خطاپذیر ببیند؟. چرا هر مخالفی یا «خائن» است یا «نجات ‌دهنده»؟ چرا ذهنیّت ایرانی، اینهمه مستعدِ تقدیس و تکفیر است؟. مشکل فقط سلطنت‌ طلب افراطی نیست؛ مشکل، روان‌شناسیِ جمعیست که هنوز آزادی را به‌ مثابه‌ «تحمّلِ دیگری» و سنجشگری خردمندانه مواضع رفتاری و کرداری و گفتاری دیگران نیاموخته است. جامعه‌ای که مخالف را فوراً «فاشیست»، «خائن»، «مزدور» یا «نجس» مینامد، حتّا اگر شعار آزادی سر بدهد، هنوز در اعماق خودش استبداد منش است و صحبتهای شما نیز خواسته و ناخواسته، چهره‌ پنهان خودش را آشکار میکند و میخواهد تلقین کند که مثلا متنی علیه فاشیسم است؛ در حالیکه خود شما به زبانِ فاشیسم سخن میگویید و صحبتهایی علیه حذف میکنید که تف سر بالا هستند و نشانگر حذف‌گر بودن شما و همعقیدگان شمایند. حرفهایی که علیه نفرت هستند؛ ولی از زبان و قلم نفرت، تغذیه میکنند. نقد حقیقی و منطقی، زمانی وجود دارد که انسان حتّا در چهره دشمنان و رقیبان سیاسی خودش نیز امکانِ انسان بودن را ببیند؛ وگرنه سیاست، فقط میدانِ جا به ‌جاییِ جلّادان و گیوتینداران خواهد شد و فرقی نمیکند که به نام الله، خونریزی کنند یا به نام طبقه کارگر یا به نام سکولاریسم و دیگر خزعبلات رایج و شایع.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

حالب است

من کلی هم تخفیف دادم چون حوصله نوشتن و تکرار مکررات ندارم.

افشین جم‌:

Navid Farzan

Bahram Mohammadi

Kiya Chahzad
آقای لاجوردی درود برشما .
بسیار زیبا نوشتید و آموزنده و مفید ولی میخواهم بدانم این جنبش عظیم خیابانی ، اگر ده تا نقطه منفی دارد نقاط مثبتش کجاست ؟ و شما و بقیه که آماج حمله انددر کجای آن قرار دارید ؟
برای این نود درصد مثبت یا اصلا بگوییم هفتاد درصد که هر هفته میلیونها انسان را به خیابان میکشد چه انگیزه ای تصور میکنید ؟ چه نقشی در برابر رژیم قاتلان ایفا میکنند؟
سوال آخرم اینکه فکرمیکنید چه دلیل یا دلایلی درگذشته و حال باعث شده که نسل جوان امروز آهنگ دیگری ساز کنند که شما و دیگر اپوزیسیون صدایتان به هوا بلند شد ؟

بنظر من " رابطه گلشیفته فراهانی و امانوئل ماکرون" شایعه " زرد _ دوزاری است است . این نوشته من نیست . منبع ان یورونیوز و نویسنده ان نا مشخص است

با درود دوست گرامی، من تقریباً هر روز بین ۸ تا ۱۲ ساعت از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده می‌کنم، به‌ویژه در حوزه کاری خودم که مرتبط با آی‌تی و توسعه وب است. طبیعی است که در کار تخصصی، بیشتر از ابزارها و مدل‌هایی استفاده کنم که برای برنامه‌نویسی، تحلیل، توسعه و حل مسائل فنی مناسب‌تر هستند.

با درود جناب کردی گرامی،
نقد اندیشه است، نه عقده‌گشایی
جناب کردی مدعی شده‌اند که نقد من ناشی از «عقده‌گشایی» است. پرسش ساده اینجاست؛ دقیقاً من قرار است نسبت به چه چیز یا چه کسی احساس عقده داشته باشم؟ چه برتری فکری، سیاسی، اخلاقی یا اجتماعی‌ای وجود دارد که موجب حسرت یا ناراحتی من شده باشد؟

جناب اسماعیل مرادی گرامی ؛ بنظر می رسد نوشته های یک سال اخیر تان با استفاده از هوش مصنوعی صورت گرفته است ؛ البته استادهای دانشگاهها هم از این ابزار استفاده می کنند ولی دقیقا ذکر می کند که به چه میزان از آن استفاده کرده اند. بنابراین لطفا این موضوع را ذکر کنید

مقاله اقای اسماعیل مرادی بیشتر خالی کردن عقده است تا پرداختن به مقاله آقای محققی

مدتی است نوشته‌های جناب ابوالفضل محققی را دنبال نمی‌کنم. امروز صرفاً از روی کنجکاوی مطلبی از ایشان را خواندم، نه از سر نیاز به تحلیل یا دیدگاهشان. در ماه‌های اخیر تمام تلاش ایشان در جهتی بوده که کشور دوباره به همان بن‌بستی بازگردد که اکنون در آن گرفتار است.

دروود بر ابوالفضل عزیز،
روضه ای از داخل کابینت اجی مجی لاترجی یا شزم به دادُم برس!

حرفهایت سوگنامه فروپاشی یک «خودِ تاریخی» است. فریاد انسانی که نه فقط از وضعیّت اکنون؛ بلکه از شکاف میان «آنچه ایران و مردمانش بوده اند» و «آنچه اکنون شده اند» رنج میبرد. صحبتهایت در عین انرژی عاطفی‌، محتاج ژرفنگری هستند؛ زیرا خطر آن وجود دارد که اندوهِ عظیم، خودش به مانعی سترگ در سر راه فهمیدن ریشه‌های حقیقی سقوط باشد. صحبتهایت با حسرتی غمزا به شکوه گذشته ها مینگرد. به ایرانِ عصر کوروش، داریوش، زرتشت، شاهپور و صلابتی که گویی امروز تنها سایه‌ای دور از آن باقی مانده است. امّا باید پرسید که آیا یک ملّت میتواند تنها با تکیه بر حافظه عظمت خویش زنده بماند؟ یا اینکه پناه بردن مداوم به گذشته، گاه خودش نشانه ناتوانی در ساختن اکنون و آینده نیست؟. ملّتها آنگاه به بحران و بُن بست میرسند که تاریخ را نه به‌ عنوان تجربه‌ای برای آموختن؛ بلکه به ‌عنوان معبدی برای عزاداری بنگرند. آیا ما ایران را چنان که بوده است، دوست داشته ایم و هنوز دوست داریم، یا چنان که باید میبود و باید باشد؟ و آیا این دو، همیشه یکی‌ هستند؟. صحبت از چین و آمریکا به حیث دو ابرقدرت میکنید که در باره سرنوشت ایران «بده‌بستان» میکنند. تصویری تلخ و تحقیرآمیز. اما باید اندیشید و از خود پرسید که چگونه سرزمینی با آن همه ادّعای تمدّنی، به نقطه‌ای میرسد که دیگران در باره‌اش تصمیم بگیرند؟. آیا سقوط ملّتها ناگهانی رخ میدهد، یا پیش از آن، نوعی فرسایش تدریجی در روح و فرهنگ جمعیشان آغاز شده است؟. شاید مسئله فقط نقش حکومتها نباشد. شاید لحظه خطرناکتر، زمانیست که مردم نیز آرام‌آرام به تماشاگر سرنوشت خویش تبدیل میشوند.
صحبتهایت با خشم، فاجعه 1357 و استیلای جمهوری گیوتین اسلامی را علّت تباهی معرفی میکند و بی ‌تردید، حرفهایت از تجربه واقعی رنج، سرکوب، اعدام، جنگ و تحقیر انباشته اند. اما همچنان باید از خود پرسید که آیا استبداد فقط محصول یک فرد یا یک حکومت است؟ یا ریشه‌های آن در لایه‌های عمیقتری از فرهنگ، تاریخ، روان جمعی و حتّا میل انسان به «نجات‌ دهنده» پنهان است؟. چرا ملّتها بارها میان آزادی و اقتدار، اقتدار را برمیگزینند؟. آیا انسان از آزادی میترسد؟. آیا امنیت برای او تحمّل‌پذیرتر از مسئولیّت در قبال آزادی است؟. صحبتهایت، عصر شاهنشاهی پهلوی را دوران «تعالی» و جمهوری اسلامی را دوران «سقوط» میبیند. اگر جامعه‌ای به‌ راستی در مسیر آگاهی و پیشرفت قرار گرفته بود، چگونه توانست به‌ چنان انقلاب نکبت بار و فاجعه بار تن دهد؟. آیا انقلاب فقط فریب بود، یا نشانه‌ای از شکافهایی عمیق که پیشتر نادیده گرفته شده بودند؟. آیا هر نظام سیاسی، آیینه بخشی از روان همان جامعه نیست؟. چرا ما بی اختیار، مدام دنبال دشمن میگردیم؛ گویی «دستهایی معیّن» چرخ تاریخ را چرخانده‌اند. اما شناحت از جایی آغاز میشود که انسان جرات کند سهم فردی خود، سهم جامعه، و سهم سکوتها، ترسها، تعصّبها و بلاهتها و جهالتها و شیفتگیهای تاریخی را نیز ببیند؛ زیرا اگر همه‌ چیز صرفا توطئه دیگران باشد، آنگاه امکان مسئولیّت ‌پذیری از میان میرود. ملّتی که فقط قربانی است، چگونه میتواند دوباره، آفرینشگر تاریخ مدرن خویش شود؟.
شاید بهتر باشد که بپرسیم، «ایران چیست؟» . آیا ایران فقط جغرافیا و خاک و تاریخ و امپراتوری است؟ یا نوعی امکانِ اخلاقی و معنوی برای زیستن؟. اگر زرتشت اهمیّت دارد، آیا فقط به‌ دلیل عظمت تاریخی اوست، یا به‌ دلیل پرسشی که هنوز زنده است و به ما میگوید که «انسان چگونه باید زندگی کند؛ طوری که جان و زندگی، گزند ناپذیر بماند؟». اگر کوروش مهم است، آیا فقط به‌ دلیل قدرتش است، یا به‌ دلیل نسبتی که میان قدرت و بُنمایه های فرهنگ ایرانیان و ارجمندی خدایی و شاهنشاهی انسان برقرار میکند؟ اندوه بزرگ در صحبتهایت اینست که ایران را «مترسکی متروک در کشتزار دیگران» میبینی. اما شاید غم انگیزتر از اینها، لحظه‌ای باشد که انسانها خودشان نیز باور کنند که دیگر توان آفرینش تاریخ نو را ندارند. سقوط واقعی ملّتها، زمانی نیست که فقیر میشوند؛ بلکه زمانیست که تخیّل تاریخی خود را از دست میدهند. زمانی که دیگر آینده‌ای جز تکرار زخمها نمیتوانند تصوّر کنند. ولی برای زایشی نو باید آموخت و از خود پرسید که آیا عظمت یک ملّت در گذشته اوست، یا در توانایی‌اش برای مواجهه صادقانه با حقیقتِ خویش؟ و آیا ایران و مردمانش، پیش از آنکه قربانی حکومتها باشند، آیا قربانی ناتوانی تاریخی خود برای ساختن پیوندی پایدار میان قدرت، آزادی، حقیقت و انسان نشده اند؟.
اما شاید ژرفترین فاجعه، نه شکستِ سیاسی یک ملّت؛ بلکه لحظه‌ای باشد که انسان دیگر نتواند میان «حقیقت» و «تسلی» تفاوت بگذارد. بسیاری از ملّتها زمانی سقوط نکردند که دشمن بر آنان غلبه کرد؛ بلکه زمانی فروپاشیدند که دروغهایی دلپذیرتر از حقیقت ساختند تا رنجِ دیدن خویش را تحمّل کنند. هر تمدّنی که جرأتِ نقدِ خویشتن را از دست بدهد، آرام‌آرام حافظه را جایگزین آگاهی میکند و خودفریبی را جانشین مسئولیّت. شاید مسئله نهاییِ ایران نیز فقط سیاست نباشد؛ بلکه نوعی بحران در نسبت انسان ایرانی با «حقیقت» باشد. ما قرنها میان دو میلِ متضاد سرگردان مانده‌ایم: میل به شکوه، و ترس از آزادی. میخواهیم بزرگ باشیم، امّا عظمت، بدون تحمّلِ تنهاییِ اندیشیدن، ممکن نیست. میخواهیم رهایی داشته باشیم، امّا رهایی، بهایی سنگین دارد. آنهم فرو ریختن بتهایی که قرنها در ذهن و فرهنگ ما مقدّس شده‌اند. از بتِ قدرت گرفته تا بتِ نجات ‌دهنده، بتِ گذشته ناسنجیده و ناکاویده و نقد نشده، بتِ ایدئولوژی و ادیان ایمانخواه و نظریّه های اقتباسی، بت سازمان و حزب و گروه و تشکیلات و فرقه بازی و حتّا بتِ رنج و تحمّل و این نیز بگذرد.؛ یرا انسان گاهی به رنج خویش نیز دلبسته میشود. ملّتها نیز چنینند. بعضی جوامع آنچنان با زخمهای تاریخی خود هویّت میسازند که اگر روزی زخمها درمان شوند، دیگر نمیدانند که «چه کسی» هستند. به همین دلیل، خطرناکترین نوع انحطاط، فقر یا شکست نظامی نیست؛ بلکه عادت کردن به ویرانی است؛ یعنی لحظه‌ای که تباهی، طبیعی به نظر میرسد و انسان دیگر از سقوط، شگفت‌ زده نمیشود.
شاید نباید پرسید که «چه کسانی ایران را ویران کردند و به این روز سیاه و نکبت فاجعه بار دگردیسه؟»؛ بلکه از خود بپرسیم که «چرا انسان ایرانی بارها اجازه داد تا حقیقت، قربانیِ قدرت، تعصّب، ترس یا توهّم و ایدئولوژی و ادیان نکبتی شود؟». هیچ استبدادی، تنها با زور و تجاوز و دوشکا و اعدام و قتل و مصادره و شکنجه و انذار پایدار نمیماند. استبداد در روان انسانهایی شکل میگیرد که از مسئولیّت در قبال آزادی میگریزند. با اینهمه، هنوز میتوان امید داشت. نه امیدی ساده‌ لوحانه و احساسی؛ بلکه امیدی تراژیک. امیدی که میداند تاریخ، تضمینی برای رستگاری نمیدهد، امّا همچنان بر آفرینش معنا پافشاری میکند. شاید عظمت حقیقی یک ملّت، نه در امپراتوریهایش و تاریخ با شکوه نیاکانش؛ بلکه در توانایی‌اش برای برخاستن پس از مواجهه‌ای بی‌ رحمانه با حقیقت خویش باشد. ملّتی زنده است که هنوز میتواند از خودش انتقاد کند، هنوز میتواند بیندیشد، هنوز میتواند شرم کند، و هنوز میتواند آینده‌ای را تصوّر کند که صرفا تکرار گذشته نباشد و همچنان میتواند رویا ببیند و زندگی را با لبخندی دلگشا استقبال کند. ایران، اگر روزی دوباره زاده شود، نه از دلِ نوستالژی، نه از دلِ انتقام، و نه از دلِ نفرت؛ بلکه از لحظه‌ای زاده خواهد شد که انسان ایرانی بپذیرد هیچ کوروشی، هیچ ایدئولوژیی‌، هیچ مذهبی، هیچ دین ایمانخواهی، هیچ قدرت خارجی، و هیچ منجی‌، جایگزین بلوغ تاریخی یک جامعه نمیشود. رستاخیز حقیقی، آنگاه آغاز میشود که یک ملّت، به‌ جای قدردانی از گذشته یا نفرینِ زمانه، «شهامتِ آفریدنِ خویشتنِ تازه را از زهدان بُنمایه های زیسته و تجربه شده تاریخ و فرهنگ جهان آرایش پیدا کند».
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

https://iranglobal.info/fa/node/201273

دروود بر آقای آذری گرامی،
تحشیه ای برای تامّلات پیگیر.

من سر آن ندارم که در باره تاریخچه ساواک و نقش آن در تاریخ معاصر ایران سخن بگویم؛ زیرا موضعیست علیحده و مهم که با روایتهای شایع و رایج و رسمی، هیچ سنخیّتی ندارد. کلّا بارها و بارها تاکید کرده ام که عصر سلسله پهلویها در مغاک است و نباید تسلیم روایتهای شایع و رایج شد و حکم قطعی صادر کرد. ما در مقام «مورّخ» نیستیم و نباید جسارت چنین ادّعایی را داشته باشیم. فوقش هر کسی بتواند تجربیات خودش را بدون هیچ غرض و مرضی از عصر پهلوی دوم تحریر و در اختیار دیگران بگذارد، امّا در مقام «مورّخ و دادستان و قاضی برآمدن»، کار ما نیست. من لازم به تدکّر میدانم که عصر پهلویها، بویژه پهلوی دوم برغم خبط و خطاهایی که داشت، امکانهای ترمیم و اصلاح در ساختار آن، بسیار بالا بود. ولی دریغ و حیف که سرعت حوادث، امکان اصلاحات را به تعویق انداخت و فاجعه را غالب کرد بر ایران. مثلا در همان دوران تا جایی که من میدانم، «زنده یاد سرلشگر پاکروان» که انسانی بسیار فرهیخته و مهربان و ژرفاندیش بود، در گفتگویی با محمّد رضا شاه، مقام ریاست ساواک را با این شرط پذیرفته بود که قصد داشت ساواک را از حالت سیاسی بودن به در آورد و آن را به ارگانی فقط امنیّتی برای ایران تبدیل کند عین تمام سازمانهای امنیّتی کشورهای اروپایی. یعنی قصد او، ترخیص تمام زندانیان سیاسی بود و تبدیل ساواک به ارگانی در خدمت مردم؛ نه در خدمت سرکوب مردم. ولی دریغا که فاجعه 1357، چنین فرصتی را از او ربود. فعلا میپردازم به صحبت شما به منظور فراتر کاویدن؛ نه تقابل با صحبت شما و رد آن. انتقادهای من بیشتر جنبه انگیزشی و فراترکاوی دارند بدون جانبداریهای خاصّی.
صحبت شما میخواهد که «شجاعانه»، و«تابوشکن» و «ضدّ روایت رسمی و شایع» باشد؛ اما گرفتار نوعی وارونگی معضلساز اخلاقی است. این تردید نسبت به روایتهای رسمی، فی‌ نفسه نه‌ تنها خطرناک نیست؛ بلکه میتواند نشانه‌ای از بیداریِ ذهن انتقادی باشد. هر جامعه زنده‌ای نباید تاریخ را به‌ صورت مقدّس، قطعی و خالی از شکّ و پرسش بپذیرد. امّا مسئله اساسی اینجاست که شما در میانه نقدِ روایتِ رسمیِ انقلاب، ناخواسته به دامِ نوع دیگری از اسطوره‌سازی سقوط کرده اید؛ یعنی اسطوره‌سازی از قدرتِ امنیّتی. شما میکوشید القا کنید که چون بسیاری از مخالفانِ پادشاهی عصر پهلوی دوم، پس از انقلاب، خودشان به نیروهای سرکوبگر و خشونت‌آفرین تبدیل شدند، پس نگاه منفی به ساواک، اغراق‌آمیز یا حتّا ناعادلانه بوده است. شما به‌ جای اینکه مسئله قدرت را نقد کنید، صرفا نسبت میان دو شکلِ قدرتِ سرکوبگر را جا به ‌جا کرده اید؛ گویی اگر یک استبداد از استبداد دیگر، بدتر بود، پس استبداد اول تطهیر میشود. آیا حقیقتِ اخلاقیِ یک عمل، وابسته به آینده قربانیان آن است؟ اگر فردی بعدها به جنایتکار تبدیل شد، آیا معضل شکنجه یا سرکوبِ پیشینِ او را موجّه میکند؟. شما با برجسته‌ کردن جنایات متصدّیان جمهوری اسلامی میخواهید که حافظه تاریخی را نسبت به خشونت ساختاری ساواک دچار فرسایش کنید. امّا اینجا باید پرسید که چرا انسانِ زخم خورده از یک زندان، باید عاشق زندانبانِ قبلی شود؟. آیا رنجِ امروز، حقیقتِ تلخ و آزارنده دیروز را پاک میکند؟. اگر رژیم پس از انقلاب فاجعه بار 1357، به هیولایی مخوف و خونریز تبدیل شد، آیا این به‌ خودیِ‌ خودش دستگاه امنیّتی پیشین را از لحاظ اخلاقی تبرئه میکند؟. آیا شکست یک انقلاب، به ‌معنای بیگناهیِ نظم پیش از آن است؟. یا فقط نشان میدهد که تاریخ رویدادهای اجتماعی، گاهی از دل یک استبداد، استبدادی خشنتر میزاید؟. صحبت شما، ناخواسته به مغالطه ای عمیق آلوده است و معتقدید که چونکه انقلابیون، بعدا جنایتکار شدند، در نتیجه، سرکوبِ آنان پیش از انقلاب، موجّه بوده است. اما اگر این منطق را بپذیریم، تمام تاریخ و فلسفه اخلاق و تلاش برای دادخواهی و دادجویی به یکباره فرو میریزد؛. زیرا در این صورت، هر قدرتی میتواند مخالفانش را شکنجه و قتل عام کند، فقط به این امید که شاید بعضی از آنان در آینده خطرناک شوند [دُرُست عین وضعیّت فعلی گیوتینداران الهی که هر روز به قتل و کشتار و کثافتکاریهای دیگر شاغلند عابدانه]. این دیگر دادگزاری نیست؛ بلکه این منطقِ مزخرف و پیشگویانه استبداد است؛ یعنی منطقِ تمام پلیسهای مخفی/اطّلاعاتی تاریخ بشر.
شما از «نسل جوان» سخن میگویید، امّا در اصل، از خشمِ نسلی استفاده میکنید که زیر آوار خشونتهای سبعانه أعوان و انصار جمهوری اسلامی له شده اند. نسلی که جمهوری اسلامی تقریبا تمام افقهای امید را در برابرش ویران کرده است. شما به ‌جای آنکه خشم را به ‌سمت نقدِ ریشه‌ایِ ساختار قدرت هدایت کنید، آن را به نوستالژیِ امنیّتِ اقتدارگرایانه تبدیل میکنید. تراژدی قضیه از همین جا آغاز میشود؛ زیرا انسانِ تحقیر شده، آزادی را فراموش میکند و فقط آرزوی «اقتدارِ کارآمد» میکند و اینجاست که باید پرسید که آیا انسانها واقعا از رویدادهای تاریخ، چیزی می‌آموزند؟ یا فقط میان شکلهای مختلفِ سلطه، پناهگاه عوض میکنند؟. آیا جامعه‌ای که از شکنجه و کشتار امروز متنفّر است، حقّ دارد که شکنجه و قتل دیروز را رمانتیک و توجیه پذیر کند؟. اگر فردا حکومتی تازه، دوباره به نام «نجات ایران» زندان و حذف و سرکوب را آغاز کند، آیا باز هم عده‌ای خواهند گفت که «دشمنان ایران مستحقّش بودند»؟.
شما گفته اید که: «ساواک در مورد دشمنان ایران، هیچ وقت مرتکب اشتباه نشده بود.» این جمله فقط یک ادّعای تاریخی نیست؛ یک فاجعه از لحاظ بینش فلسفی است. چون در آن، انسان، دیگر «شهروند» نیست؛ بلکه «خاصم» است و وقتی که اشخاصی، دشمن نامیده شوند، اخلاق به ‌سادگی تعلیق و بی بو و خاصیّت میشود. تمام نظامهای توتالیتری از همین نقطه آغاز شدند: نازیسم، استالینیسم، بلشویسم و حکومتهای نظامی در آمریکای لاتین و حتّا جمهوری مزخرف اسلامی. همه ابتدا گروهی را «دشمن ملّت» نامیدند، سپس سرکوب را به فضیلت تبدیل کردند. آیا قدرت، صرفا چون دشمنان خطرناک دارد، مجاز به هر کاری میشود؟. آیا دستگاه امنیّتی، وقتی که خود را حافظِ ملّت معرفی میکند، از نقدِ اخلاقی معاف میشود؟. پرسش اساسی این است که چه کسی تعیین میکند دشمنِ ایران کیست؟ قدرت؟ دستگاه امنیّتی؟ پادشاه؟ رهبر؟ قائد اعظم؟، مجتهد نستوه؟ حزب طراز نوین کارگر؟ و اگر فردا خودِ شما، «دشمن» اعلام شدید، چه میشود؟ شما، آگاهانه یا ناآگاهانه، خطرناکترین اصل مدرنیته را تخریب میکنید: این اصل که «قدرت باید محدود شود، حتّا وقتی که ادّعا میکند برای نجات کشور عمل میکند».
هیچ قدرتی در تاریخ، هرگز چنین معصوم نبوده است. حتّا طرحِ چنین ادّعایی، از منظر فلسفه سیاسی، هشداری جدّیست؛ زیرا هرگاه نهادی امنیّتی خود را فراتر از خطا تصوّر کند، انسان دیگر «شهروند» نیست؛ بلکه به «عنصر مشکوک» تبدیل میشود [عین وضعیّت فعلی زمامداران گیوتین الهی/ اعدام هر روز جوانان میهن به اتّهام مظنون بودن به جاسوسی برای اسرائیل یا مشارکت در واقعه دیماه و غیره و ذالک]. شما میخواهید با اشاره به خشونت گروههای چریکی/ انقلابی، خشونت دولت را طبیعی جلوه دهید. امّا فراموش میکنید که تفاوت اصلی میان دولت و گروه شورشی در همین است که دولت، مدّعی قانون، عقلانیّت و حقّانیّت/لژیتیم است. اگر دولت نیز به همان منطقِ حذف و ارعاب و اعدام سقوط کند، دیگر چه تفاوتی میان نظم و بربریّت باقی میماند؟. در عمق صحبت شما، تمایلی پنهان وجود دارد و آنهم اینکه میل به «پدرِ مقتدر» نهفته است؛ یعنی اینکه جامعه‌ ای خسته از هرج‌ و مرج و تحقیر، آرام‌آرام آماده میشود آزادی را قربانی امنیّت کند. این همان لحظه‌ای است که استبداد، نه با زور؛ بلکه با اشتیاق قربانیانش بازمیگرد و عجیبترین تناقض صحبت شما همینجاست که نسل ۵۷ را متّهم میکنید که فریب ایدئولوژی/مذهب/دین را خورد؛ امّا صحبت خود شما نیز گرفتار ایدئولوژی دیگری شده است؛ منظورم ایدئولوژیِ تطهیرِ قدرتِ امنیّتی. گویی مردمان جامعه فقط دو امکان انتخاب دارند: یا هرج ‌و مرج انقلابی یا اقتدار پلیس مخفی. اما این دوگانه، خودش، زندانی برای روح و روان و ذهن آدمیست.
شاید مهمترین مسئله‌ای که در بطن صحبت شما ناخواسته آشکار میشود، اینست که حکایت از بحرانِ عمیقِ حافظه تاریخی در جامعه ایران میکند. جامعه‌ای که زیر فشارِ جمهوری اسلامی خرد شده، اکنون به بازنگریِ گذشته روی آورده است. امّا بازنگری، اگر بدون دقّتِ اخلاقی و فلسفی انجام شود، میتواند به وارونگیِ خطرناکِ ارزشها بینجامد؛ یعنی جایی که نفرت از یک ظلم، انسان را نسبت به احتمال وقوع ظلمِ دیگر نابینا میکند. مسئله واقعی، نه دفاع از جمهوری اسلامی نکبت آلود و متصدّی قتل عام است و نه دفاع از ساواک و تطهیر آن. مسئله این است که چرا جامعه ایرانی بارها شیفته قدرتی میشود که وعده «نجات» میدهد؟ چرا هنوز «انسان آزاد» در مرکز اندیشه سیاسی ما قرار نگرفته است؟. چرا ما همیشه یا «امّت» میسازیم یا «پرولتاریا» یا «یگان همشکل»؟. باید با صراحت گفت که جنایتهای جمهوری اسلامی، نه ساواک را تطهیر میکند و نه خبط و خطاهای عصر محمّد رضا شاه فقید را. مشکل اینست که ما هنوز به دادگزاری توانمند نیستیم. همانطور که خشونتِ بعدیِ انقلابیون سال فاجعه 1357 نیز شکنجه قبلی را اخلاقی نمیکند. تاریخ، دادگاهِ انتقامگیری نیست که بخواهیم هر جنایتی را با جنایت بعدی بشوییم. اگر نسلی، از شدّت نفرت نسبت به جمهوری اسلامی و رفتارهایش، دوباره عاشقِ نهادهای امنیّتی و سرکوبگر شود، آیا این نشانه بیداری است یا نشانه شکستِ عمیقِ آگاهی تاریخی؟؛ زیرا جامعه‌ای که فقط میان «استبدادِ بد» و «استبدادِ بدتر» انتخاب میکند، هنوز به مفهوم آزادی نرسیده است. او فقط نوعِ زندانش را عوض میکند.

شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

دروود بر آقای لاجوردی گرامی،
تحشیه ای مختصر بدون زیگزالهای آکادمیکی!

من به دلیل اینکه نمیخواهم به جزئیّات قضیه از لحاظ تئوریک بپردازم، مبادا که بحث، جنبه فنّی و آکادمیک به خود بگیرد، ترجیح دادم که فقط به نکاتی اشاره کنم. صحبت در این باره میتواند همیشه گشوده باشد و نظرات مختلف در باره آن، مطرح شوند. در هر صورت میپردازم به برخی نکات لازم و امیدوارم که دیگران انگیخته شوند و همچنان به پرسیدن و اندیشیدن در باره جوانب مختلف قضیه کنکاوی کنند.
صحبت شما در ظاهر، نقدی بر گرایشهای اقتدارگرایانه در بخشی از اپوزیسیونهای ایرانی است [ طبق شواهد و قرائن دم دست، هر گرایشی خودش را تنها لایق جایگزین گیوتین الهی میداند، نه بخشی از پازل فرمانروایی بر شالوده رای و آفرینگویی مردمان ایران]؛ اما در لایه‌ای ژرفتر، اعترافی ناخواسته به یک تراژدی تاریخی - فرهنگی بزرگتر نیز هست و آنهم اینکه جامعه‌ای که دهه ‌ها زیر سلطه ترس، تحقیر، سرکوب و شکست زیسته، کم‌کم نه فقط قربانیِ اقتدار؛ بلکه شیفته‌ صورتهای روانیِ اقتدار نیز میشود. شما به ‌درستی تشخیص داده اید که مسئله فقط چند نماد، چند لباس سیاه، یا چند شعار خشن نیست؛ بلکه بحران، بحرانِ روانِ سیاسیِ جامعه‌ای است که دیگر به امکان پرنسیپ دموکراتیک، اعتقادی ندارد. امّا من میپرسم که آیا خود شما نیز هنوز به «ایده دمکراسی» نه به‌ عنوان آرمان اخلاقی؛ بلکه به‌عنوان نیروی واقعی تفکّر کشورداری باور دارید؟. [اگر باور دارید، آن را در کجا جستجو میکنید، در تاریخ و فرهنگ مردمان ایران یا در تاریخ و فرهنگ مردمان باختر زمین؟ یا تلفیقی از این دو؟. ولی بر شالوده کدام پرنسیپها؟] صحبت شما با وجود عمق تحلیلی‌اش، در جاهایی ناخواسته به نوعی سوگواری روشنفکرانه برای شکست انسان دموکراتمنش تبدیل میشود؛ گویی انسان ایرانی، پس از این همه زخمهای دلخراش و خانه خرابکن، دیگر فقط میان دو شکل از اقتدار، حقّ انتخاب دارد: اقتدار حاکمان گیوتین الهی یا اقتدار اپوزیسیون!!. ولی آیا این دیدگاه، خودش خطرناکترین نوع تسلیم نیست؟..
شما میگویید که بخشی از اپوزیسیون [به نظر من، بهتر و صادقانه تر است که شما نام این بخش از اپوزیسیون را با دلاوری مطرح کنید تا ایجاد کژفهمی نشود] در حال تقلید از منطق اقتدار است. بسیار خوب. امّا چرا اینطور است؟ آیا صرفا به‌ دلیل «آسیب روانی»؟. در پسِ این پدیده توضیحی شما، حقیقتی تاریکتر نهفته است. حقیقت اینست که انسانِ تحقیر شده، اغلب آزادی را نمیخواهد؛ بلکه میخواهد روزی، روزگاری، خودش نیز در مقام تحقیر کننده باشد و ایفای نقش کند. این همان چیزیست که بسیاری از تحلیلهای لیبرال مآب جرات بیانش را ندارند. باید پرسید که آیا بخشهایی از اپوزیسیون [ها] واقعا از استبداد و دیکتاتوری متنفّرند یا فقط از اینکه خودشان مصدر دیکتاتوری نیستند، شاکی هستند؟. شما، اگر چه از «زیبایی‌شناسی اقتدار [من ترجیح میدهم بگویم «جاذبه های اقتدارگرایی»] سخن میگویید، امّا هنوز تا انتهای نتیجه بخشی نقد خودتان پیش نمیروید. مسئله فقط جادبه اقتدارگرایی نیست؛ بلکه مسئله بر گرداگردِ «اروتیسم قدرت» نیز میچرخد. بخشی از جامعه، پس از تجربه‌ طولانی تحقیر، مجذوب تصویر بدنِ خشن، صدای قاطع، نظم آهنین و نمایش مردانگی میشود، چون در جهانی فرو پاشیده، توهّم اقتدار باعث ایجاد امنیّت میشود. انسانِ ترسیده، پیش از شناخت حقیقت، به پناهگاه محتاج است و جوامع زخمی و ناامن، بارها آزادی را قربانیِ وعده‌ امنیّت کرده‌اند.
من میپرسم که آیا اپوزیسیونهای ایرانی فقط قربانیِ جمهوری اسلامی هستند؟ یا خودشان نیز حاملِ تاریخی طولانی از میل به سلطه هستند؟. شما هنوز بیش از حدّ، جمهوری اسلامی را مرکز ثقل معضل لاینحل میدانید. حال آنکه بحران اقتدارگرایی در ایران، بسیار قدیمیتر و عمیقتر از سلطه جمهوری اسلامی است. استبداد در ایران فقط یک ساختار سیاسی نیست؛ نوعی روانشناسی تاریخی - فرهنگی است. از مناسبات پدرسالارانه‌ خانواده تا مناسبات مرید و مرادبازی، از شیفتگی به «منجی» تا نفرت از کثرت. اگر فعلا معنای «شهروند» را از فرهنگ و جامعه یونانی به کار بگذاریم و همینطور از عهد رم باستان و فقط کاربست آن را از دوران انقلاب فرانسه در نظر بگیریم، تاریخ جامعه شناختی ایران نشان میدهد که ما با پدیده ای به نام «شهروند» که محصول اروپای قرن هفده و ایجاد مانوفاکتورها و غیره و ذالک است، در جامعه ایرانی رِخ نداده است؛ بلکه بیشتر از هر چیز، جامعه ما، حتّا در عصر مدرن نیز «پیرو و مقلّد و هوادار و آژیتاتور و مروّج و مبلّغ ایدئولوژیک/مذهبی و امثالهم» تولید کرده است. باید پرسید که چرا فرهنگ سیاسی ایران، بارها به‌ جای تولید شهروند مستقل، در جست ‌و جوی «منجی»، «پیشوای قاطع»، و «مقام معظّم رهبری» و «قائد قاطعیّت سیاسی» بوده است؟ آیا مشکل فقط حکومتها هستند یا خودِ ساختار روانی و فرهنگیِ جامعه نیز هنوز با مفهوم آزادی آشتی نکرده است؟.
واقعیّت پذیری ایده دمکراسی فقط به صندوق رأی، منوط نیست؛ بلکه همچنین ظرفیّتِ تحمّلِ و پذیرش دیگری است؛ نه از سر اجبار و زور؛ بلکه به دلیل گشوده فکری و پذیرش این پرنسیپ که هیچکس، مالک حقیقت نیست. امّا دقیقا اصل ظرفیّت و گنجایش، چیزیست که حسب شواهد و قرائن دم دست و تجربه نیم قرن اخیر، اپوزیسیونهای ایرانی و حُکّام الهی، طاقتش را ندارند و ترجیح میدهند که در حالت انحصاری قدرت و اقتدار با کاربست هر شناعتی و جنایتی و دروغی و تبلیغی، مصدر آمریّت بمانند یا بشوند. صحبت شما بر نکته ای کلیدی تاکید میکند که شایان تامّل است و آنهم اینکه میگویید مردم فقط علیه وضع موجود قیام نمیکنند؛ بلکه باید به آینده نیز اعتماد داشته باشند. این نکته، فوق‌العاده مهم و عمیق است؛ زیرا بسیاری از تحلیلگران هنوز نمیفهمند که ترس مردم فقط از جمهوری اسلامی نیست؛ بلکه ترس از «فردای پس از سقوط» نیز هست. تراژدی هولناک اینست که جامعه‌ای که میان دو کابوس گرفتار شود، اغلب کابوسِ آشنا را انتخاب میکند و این شاید تلخترین حقیقت سیاسی ایران امروز در وضعیّت تعلیق باشد. در صحبتهای شما، تناقضی پنهان وجود دارد. شما از یک ‌سو از تکثّر دفاع میکنید، امّا از سوی دیگر، هنوز بیش از اندازه به زبان «بازسازی اعتماد» امید بسته اید، بدون آنکه توضیح دهید چگونه میتوان در جامعه‌ای که حقیقت، خودش به میدان جنگ هویّتی تبدیل شده، اعتماد آفرید؟. اعتماد، فقط محصول شفّافیّت نهادی نیست. اعتماد، محصولِ گشوده فکری و خواستِ جستجوی حقیقت است و جامعه‌ای که در آن هر روایت تاریخی فورا به جنگ قبیله‌ای -اپوزیسیونی تبدیل میشود، حتّا اگر هزار ائتلاف و منشور نیز بسازد، باز ممکن است در لحظه بحران به ‌سوی اقتدار فرار کند و پناه و سنگر بگیرد
باید با ذکاوتی عمیق پرسید که آیا بخشی از اپوزیسیون واقعا از آزادی میترسد؟؛ چونکه آزادی، وضعیّتِ بی ‌پناهی است. آزادی یعنی هیچ «پدر نجات ‌بخشی» وجود ندارد؛ یعنی مسئولیّت با خودِ مردم است و این، برای جوامع زخم‌ خورده، هولناک است. به همین دلیل، اقتدارگرایی فقط از سرکوب تغذیه نمیکند؛ بلکه از اضطراب آزادی نیز تغذیه میکند. شما هنوز نسبت به مفهوم معمّایی و مجهول «مردم»، تا حدّی رمانتیک باقی مانده اید. گویی مردمان، همیشه حامل امکان دموکراتیکند؛ آنهم اگر فقط اعتماد، بازسازی شود. ولی توده‌ها میتوانند مشتاقانه به‌سوی اقتدار بدوند. فاشیسم و نازیسم و بلشویسم فقط پروژه نخبگان نبود؛ بلکه لحظه‌ای بود که بخشهایی از جامعه، از خستگی، تحقیر، آشوب و بی‌ معنایی، داوطلبانه تسلیم قدرت شدند نه فقط در چنگ حکومت؛ بلکه در سوائق و غرائز و امیال روانِ معترض. خطر واقعی فقط «بازگشت ساواک» نیست؛ بلکه بازگشتِ میل به ساواک در روان جمعی است. [شایان ذکر میدانم که بررسی مسئله سازمانهای امنیّتی در کشورها، مبحثیست علیحده که من فعلا نمیخواهم در باره کم و کیف آن بحثی کنم، همینطور در باره ساواک]. روزی که جامعه، امنیّت را بر آزادی ترجیح دهد، دیکتاتوری پیش از آنکه در کاخ حکومت ساخته شود، در ذهنها ساخته شده است. در هر صورت، ، مسئله‌ اصلی شاید اصلا جمهوری اسلامی یا سلطنت ‌طلبی یا پادشاهی مشروطه و امثالهم نباشد. مسئله اینست که آیا جامعه ایران هنوز قادر است انسانی را تصوّر کند که بدون نفرت، بدون منجی، بدون انتقام، و بدون شیفتگی به قدرت و اقتدار، سیاست بورزد؟. اگر پاسخ منفی باشد، آنگاه تراژدی ایران فقط سیاسی نیست؛ بلکه فرهنگی و وجودیست که من نزدیک به سی و پنج سالست در سنجشگری آن، بی محابا و رادیکال قلمفرسایی میکنم. باید پرسید که آیا ما واقعا آزادی میخواهیم، یا فقط میخواهیم زنجیرهایمان را خودمان انتخاب کنیم؟.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

دروود بر کیانوش عزیز،
تحشیه ای از پنجره واتیکان شیعه در معیّت حوزه آخوندی برای کسب مدال الهی - صلیبی!

آنچه در بسیاری از اینگونه مصاحبه‌ها بیش از هر چیز، جانِ انسان را می‌آزارد و به تأمّلی تلخ وادار میکند، اینست که طرفین گفتگو، به جای آنکه بر «اصل مسئله» و ریشه‌های بحران تمرکز کنند، در حاشیه‌هایی فرساینده و مناقشاتی بی ‌ثمر گرفتار میشوند؛ یعنی حاشیه‌هایی که کاوش در آنها، بیش از آنکه وظیفه کنشگران سیاسی باشد، بر عهده مورّخان حقیقتجو، پژوهشگران بی‌ طرف و ذهنهای ژرفکاویست که فارغ از هیاهوی قدرت، در پی فهمِ علل و زمینه‌های رویدادها هستند. سیاست، اگر از افق حقیقت فاصله بگیرد و به میدانِ غلبه صداها و خشمها فروکاسته شود، دیگر نه عرصه اندیشه و سنجشگری و راهیابی؛ بلکه صحنه کشمکش غرایز و تعصّبات خواهد بود.
در گفتگوی میان آقای پورمندی و آقای مصداقی، من - با وجود اختلافات نظری و حتّا اجرایی که در برخی زمینه‌ها با آقای پورمندی دارم - از همان آغاز سخن، ناخودآگاه خودم را با آقای پورمندی در بسیاری از موارد، همآواز و هم‌افق یافتم. امّا این همدلی، به معنای نفیِ کامل سخنان طرف مقابل نیست؛ زیرا حقیقت، هرگز ملکِ طلقِ یک فرد یا یک گرایش خاصّی نیست. حقیقت، غالبا در میانه تنشها و در لابلای سخنانی نهفته است که اگر با آرامش و ژرفاندیشی شنیده شوند، میتوانند افقهای تازه‌ای بگشایند. با اینهمه، باید با صراحت و خیرخواهی گفت که آقای مصداقی نیاز دارد بیش از پیش بر خویشتن مسلّط شود و گفتار خویش را با آرامش، دقّت و وقار عبارتبندی کند. بلند کردن صدا، هرگز برهان نمی‌آفریند. همانگونه که تندی و تحکّم، جانشینِ استدلال و فراست نمیشود. یکی از خطاهای رایج در فضای سیاسی ما اینست که برخی میپندارند اگر با شدّت بیشتری سخن بگویند و با هیجان و خشم بیشتری بر مواضع خود پای بفشارند، مخاطب نیز ناگزیر حقّ را به آنان خواهد داد. حال آنکه انسانِ جویای حقیقت، نه مجذوبِ فریاد میشود و نه مرعوبِ تحکّم؛ بلکه میخواهد بداند هر اندیشه‌ای بر کدام بنیانِ عقلانی، تاریخی و انسانی استوار شده است.
مردم، خاصّه مردمی که سالیان دراز طعم تلخ فریبهای ایدئولوژیک/مذهبی، شعارهای توخالی و وعده‌های نافرجام را چشیده‌اند، دیگر در جستجوی «حقگو» به معنای ادّعایی و تبلیغاتی آن نیستند؛ بلکه آنان تشنه «منطق راهگشا» هستند. میخواهند بدانند کدام گرایش، فهمی عمیقتر از وضعیّت انسان، جامعه، تاریخ و آینده دارد؛ نه اینکه کدام فرد، بلندتر فریاد میزند یا هواداران بیشتری گرد آورده است. حقیقت، با شمارش آمار تعیین نمیشود. گاه انسانی تنها، در برابر انبوهی از فریادها، حاملِ حقیقتی هست که زمان، بعدها صحّت آن را آشکار کرده است. اکثریّت، همیشه مترادف با حقیقت نیست. همانگونه که تنهایی نیز الزاما نشانه بطلان یا صداقت محض نیست. آن که حقیقت را به عدد و رقم تقلیل دهد، هنوز معنای تفکّر را درنیافته است. من در بسیاری از نکات مطرح‌ شده از سوی آقای پورمندی، همراه و همدل هستم؛ هر چند معتقدم ایشان در تشخیص برخی ظرافتهای پیچیده سیاسی، به‌ ویژه در فهم ماهیّت تاریخی و روانشناختی ساختار اسلامیّت سیاسی و ذهنیّت اقتدارگرای روحانیّت، و همچنین نقش قدرتهای خارجی در پروسه آزادی ملّتها هنوز به عمق لازم نرسیده‌اند. شناختِ حکومتهای ایدئولوژیک، صرفا با تحلیلهای سطحی سیاسی ممکن نیست؛ زیرا چنین ساختارهایی، افزون بر قدرت عریان، بر شبکه‌ای از باورهای تاریخی، ترسهای روانی، اسطوره ‌سازی‌های مذهبی و عادتهای دیرپای فرهنگی تکیه دارند. کسی که این لایه‌های پنهان را نشناسد، چه بسا در تحلیلِ بحران، به ظواهر بسنده کند و از دیدنِ ریشه‌ها بازبماند.
امّا از سوی دیگر، آقای مصداقی نیز - دستکم آنگونه که بارها از سخنانشان دریافته‌ام ـ- هنوز بیش از آنکه «طرفِ گفتگو» باشند، درگیرِ نوعی واکنش عصبی و عاطفی‌ هستند. سیاست، پیش از آنکه هنرِ حمله کردن باشد، هنرِ شنیدن است. منظورم اینست که پیش از آنکه میدانِ پیروزی بر دیگری باشد، میدانِ پیروزی بر خویشتن است. انسانی که هنوز نتوانسته بر آشوب درونی خودش چیره شود، چگونه میتواند برای جامعه‌ای پریشان، افق آرامش و تعادل ترسیم کند؟. کسی که در برابر یک پرسش یا مخالفت، تعادل روحی خویش را از دست میدهد، چگونه خواهد توانست در برابر طوفانهای سهمگین قدرت، خویشتندار و خردمند باقی بماند؟. سیاست، عرصه صبوری، دوراندیشی، ظرفیّت روانی و توانِ دیدنِ افقهای دور است؛ نه میدانِ پرخاش، هجوم و تکرارِ این منطقِ کودکانه که «حق با من است؛ خواه بپذیری، خواه نپذیری.». حقیقت هیچگاه از مسیر تحمیل عبور نمیکند. حقیقت، تنها در فضایی متولّد میشود که در آن، انسانها بتوانند بی ‌هراس بیندیشند، پرسش کنند و حتّا در مخالفت با یکدیگر، حرمتِ اندیشه را نگاه دارند.
با این حال، آقای پورمندی در اشاره به برخی نکات شایان نکوهش و نکات مثبت در باره تظاهرات و راهپیمایی‌های پادشاهی ‌خواهان، سخنانی سنجیده و شایان تأمّل مطرح کردند؛ یعنی نکاتی که پیشتر نیز بر آنها تأکید شده بود و اتّفاقا خود من نیز در نظراتم بر آنها مدام پافشاری کرده ام. هر جنبش سیاسی، اگر بخواهد در حافظه جمعی مردم، آینده‌ای بیابد، باید بداند که جامعه، بیش از نوستالژی، به «راهگشایی» نیاز دارد. هر آنچه که یادآور زخمهای تلخ و تجربه‌ های منفی گذشته باشد، اگر بدون تأمّل و بازاندیشی به صحنه آورده شود، نه ‌تنها موجب همگرایی نخواهد شد؛ بلکه شکافهای تاریخی را عمیقتر خواهد کرد. اصلِ اساسی باید بر وضعیّت فاجعه‌ بار کنونی ایران، رنج انسان ایرانی، بحرانهای فراگیر کشور و ضرورتِ یافتن افقی انسانی و آزاد برای آینده متمرکز باشد؛ نه بر بازتولید تصاویر و نمادهایی که بخشی از جامعه، هنوز نسبت به آنها احساسِ و درد تاریخی دارد.
افسوس که این گفتگو نیز، همچون بسیاری از مناظرات زمانه ما، نیمه‌ تمام ماند و به جای ورود به لایه‌های بنیانی مسئله، در گردابِ مجادلاتی فرسوده و تکراری فرو رفت. همان چیزی که نیاکان ما با تعبیری عمیق و دردناک، «کاهِ کهنه بر باد دادن» مینامیدند و این، تنها اتلاف وقت نیست؛ بلکه نشانه بحرانی عمیقتر در هنر و سجایای گفتگوی ماست. جامعه‌ای که هنوز نیاموخته است چگونه گفتگو کند، چگونه میتواند آینده‌ای مشترک بنا نهد؟ و آیا فاجعه اصلیِ زمانه ما همین نیست که انسانها، پیش از آنکه حقیقت را بجویند، در پیِ اثباتِ خویشند؟.
آیا بسیاری از مناظرات سیاسی، در واقع جدالِ اندیشه‌ هاست؛ یا نزاعِ «من»هایی زخمی که میخواهند بر دیگری غلبه کنند؟ چرا در سرزمین ما، فریاد اغلب جای تفکّر را گرفته است؟. چرا انسانِ معاصر، به جای آنکه «بشنود تا بفهمد»، گوش میدهد تا پاسخ دهد و غلبه کند؟. آیا ملّتی که هنر گفتگو را از دست بدهد، ناگزیر به تکرارِ چرخه استبداد محکوم نخواهد شد؟ و آیا استبداد، پیش از آنکه در ساختار حکومت متجلّی شود، در روانِ انسانهایی شکل نمیگیرد که هیچ صدایی جز صدای خویش را برنمی‌تابند؟ آیا ما حقیقت را میخواهیم، یا فقط میخواهیم «حقّانیتِ خویش» را ثابت کنیم؟؛ زیرا فاصله میان این دو، فاصله میان «آزادی» و «تعصّب» است. فاصله میان انسانی که می‌اندیشد، با انسانی که فقط میخواهد فاتح بحث شود.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

جناب کردی
هدف من به درازا کشیدن بحث نیست اما این جمله خود شماست که گفتید: «بین مشروطه خواه نبودن و پادشاهیخواه بودن یک دریا فاصله است».
احتیاج به تکرار نیست اما من می‌توانم «پادشاهی‌خواه» باشم و «قانون اساسی مشروطه» را قبول نداشته باشم.
در ضمن شما ذکر کردید که «در دوران گذار همه نیروهای مشروطه خواه که خواهان نظام پادشاهی هستند خواستار ملغی شدن تمامی بندهایی که با شریعت وابستگی دارد شده اند».
گرامی، مگر دست من و شما، یا فعالان سیاسی هست که کدام بخش «قانون اساسی مشروطه» را ما می‌خواهیم اجرا شود و کدام بخش نباید اجرا شود. این مبحثی است که فقط و فقط در اختیار نمایندگان مردم در مجلس مؤسسان است. مسائل حقوقی بحث سیاسی نیست که هر کس به دلخواه خود بتواند بخشی از «قانون اساسی» را حذف کند. هر قانون اساسی تا زمانیکه رسما قانون اساسی کشور است، اصول آن جزئی از قوانین کشوری است که باید اجرا شود حتی اگر من و شما با آن مخالف باشیم.
شما پرسیدید که «برای من توضیح دهید که پادشاه را چگونه میخواهید محدود کنید که دیکتاتور نشود؟ یا رئیس جمهور را؟»‌
اولا که قانون اساسی به تنهایی نمی‌تواند سد راه یک دیکتاتور باشد، قطعاً شما در این باره ما من مخالفتی ندارید.
در ثانی کشورهایی چونان انگلیس یا اسرائیل که فاقد «قانون اساسی» هستند، آیا دموکراسی در این کشورها نیست؟
و سوم، از همه مهمتر، گرامی من هرگز نگفتم مخالف «قانون اساسی» هستم. من مخالف اجرای «قانون اساسی مشروطه» هستم به دلایلی که در۴ پادکست‌ ذکر کرده‌ام.
برای آینده ما نیاز به یک «قانون اساسی مدرن و سکولار» داریم. در دوره گذار هم ضرورتی به یک قانون اساسی نیست. دولت موقت می‌تواند کشور را با قوانین مدنی اداره کند تا زمانی که نوع حکومت در یک رفراندوم آزاد از سوی مردم انتخاب شود. آنگاه نمایندگان مردم در مجلس مؤسسان بر اساس انتخاب نوع حکومت ‌(پادشاهی یا جمهوری) می‌توانند اصول «قانون اساسی جدید» را بحث و تصویب کنند.
جناب کردی، «مشروطه‌خواهی» به معنی صرفا دفاع از «قانون اساسی» نیست بلکه «مشروطه‌خواهی» معنی و مفهوم خاص خود را در تاریخ ایران دارد که نتیجه آن همانا پیروی از «قانون اساسی مشروطه» ‌است. این خود همان دعوتی است که من از مشروطه‌خواهان برای یک مناظره کرده و همچنان می‌کنم.
سپاسگزارم از توجه و تبادل اندیشه
روز و شبتان خوش

ادامه

اینها همه بازخورد مواضع ضد پهلوی 57تی هاست.

تقی زاده گند زد

اقای احمد پناهنده گرامی / لطفا از عکس مستطیل شکل بگذارید . من عکس را درست کرده ام از همین عکس استفاده کنید

با درود مجدد به شما، جناب کردی!‌
این سخن شما که «بین مشروطه‌خواه نبودن و پادشاهی‌خواه بودن یک دریا فاصله است»، با پوزش، از دید تاریخی کاملاً نادرست است. ایران بیش از ۲۵۰۰ سال نظام شاهنشاهی داشته، اما تنها ۷۲ سال تجربهٔ حکومت مشروطه را پشت سر گذاشته است.
همچنین این گفته که «مشروطه‌خواه نبودن یعنی کنار نهادن سازوکار دموکراسی در مشروطه‌خواهی و واگذاری همه امور به دست یک اقتدارگرای نیک‌خواه، و این یک ریسک بزرگ است»، شوربختانه با واقعیت تاریخی و حقوقی قانون اساسی مشروطه همخوانی ندارد.
قانون اساسی مشروطه، با آنچه شما «سازوکار دموکراسی» می‌نامید، انطباق کامل ندارد؛ چرا که در نهایت، همهٔ حقوق شهروندی در چهارچوب عدم مغایرت با قوانین شیعهٔ جعفری تعریف می‌شد. افزون بر این، قوانین مدنی جدیدی که از سوی نمایندگان مجلس تصویب می‌شد نیز می‌بایست به تأیید مجتهدان زمان خود می‌رسید.
بگذریم؛ قصد ندارم این بحث را بیش از این طولانی کنم. تنها بد نیست اشاره کنم که بیش از سه سال است از هواداران «بازگشت به مشروطه» دعوت کرده‌ام تا دربارهٔ «ضروری بودن یا نبودن قانون اساسی مشروطه در دورهٔ گذار» در یک مناظرهٔ علنی گفت‌وگو کنیم، اما تاکنون پاسخ مثبتی دریافت نکرده‌ام
اگر شما و دیگر دوستان مشروطه‌خواه آمادگی چنین مناظره‌ای را دارید، من با هر چارچوب، شرط یا شیوه‌ای که مورد توافق باشد، با کمال میل آمادهٔ حضور در این گفت‌وگو هستم!
روز و شب‌تان خوش
یاشار استهبان‌نژاد

یاشار گرامی

درود بر کیانوش عزیز،
تحشیه ای از هزارمین درسگفتار در باره «مفاتیح الجنان» برای سیاستمداران مسلمان و شیفته رسول الله در پارلمان شیعیان اتّحادیه اروپا!

بحث مسائل ایران را اگر بخواهیم فعلا آمریکا و اسرائیل را کنار بگذاریم و فقط به وضعیّت ایران و ایرانیان بنگریم و بدون هیچ حبّ و بغض و کینه توزی بر آن باشیم که با دیده ای مُنصف و شایان تامّل به پدیده های واقعی بنگریم و در صدد بررسی آنها بر آییم، خواهیم دید که آنچه امروز ایران را تا مغز استخوان فرسوده و زخمی کرده است، صرفا هجوم بیگانگان یا توطئه قدرتهای خارجی نیست؛ زیرا اگر بخواهیم ــ دستکم برای لحظه‌ای ــ همه قدرتهای بیرونی را از معادله کنار بگذاریم و فقط به خودِ «ایرانی» و کیفیّت رفتار و منش و مناسبات او با هممیهنانش بنگریم، آنگاه با حقیقتی تلختر و هولناکتر رو به ‌رو خواهیم شد. اینکه ما بیش از آنکه قربانی دشمنان بیرونی باشیم، قربانی ضعفهای درونی، پراکندگیهای اعتقادی و گرایشی، خودخواهیهای مزمن، کینه‌ های انباشته و ناتوانی تاریخیمان در «با هم‌ بودن» بوده‌ایم. فاجعه آنجاست که ما هنوز نیاموخته‌ایم «بن‌بست» را چگونه باید فهمید. هر گاه در برابر دشواری‌ تاریخی یا اجتماعی قرار گرفته‌ایم، به جای آنکه در کنار یکدیگر بایستیم و مسئله را حل کنیم، از هم گریخته‌ایم؛ گویی تفرّق، راه نجات است. هر گرایشی/سازمانی/حزبی/فرقه ای و امثالهم، راه خود را رفته، هر گروه دیگری را خائن پنداشته، هر صدا، صدای دیگر را نفی کرده، و هر اندیشه‌ای پیش از آنکه شنیده شود، محکوم شده است. امّا دردناکتر آنجاست که همین فرار از وحدت، خودش زایشگر بن‌ بستهای تازه بوده است؛ بن‌بستهایی عمیق‌ تر، تیره‌تر و ویرانگرتر.
ما از یک چاه به چاهی دیگر گریخته‌ایم و هر بار، نام این سقوط را «نجات» گذاشته‌ایم. هیچکس از خود نپرسیده است که شاید اصلِ فاجعه نه در «وجود اختلاف»؛ بلکه در «ناتوانی ما برای زیستن با اختلاف» باشد؛ زیرا ملّتی که نتواند تفاوتها را تحمّل کند، محکوم است که همواره میان نفرت و فروپاشی دست ‌و پا بزند. در این میان، کافیست به دامنه خصومتها و کینه‌ ورزی‌هایی بنگریم که پیرامون چهره‌هایی چون «شاهزاده رضا پهلوی» و گرایش پادشاهیخواه شکل گرفته است - فارغ از آنکه کسی موافق باشد یا مخالف -، مسئله اصلی کیفیّت این مخالفتهاست. آنچه در بسیاری از شبکه‌های اجتماعی موج میزند، کمتر «انتقاد» است و بیشتر فوران توهین و فحّاشی و حسادت چندش آور و عقده‌های تلنبار شده، و عطش قدرت طلبیست. گویی بسیاری نه برای ساختن آینده؛ بلکه برای سوزاندن دیگری زنده‌اند. انتقادِ اصیل، ریشه در حقیقتجویی دارد؛ امّا نفرت، ریشه در زخمی دارد که انسان از مواجهه با حقارتهای درونی خویش پنهان میکند. انسانِ حسود، بیش از آنکه در پی دادخواهی و دادگزاری باشد، در آرزوی سقوط دیگریست؛ زیرا عظمت دیگری، آینه کوچکیِ اوست. به همین دلیل است که در میان انبوه این فریادها و دشنامها، به ندرت میتوان سخنی یافت که از خرد، انصاف، یا دغدغه‌ای مسئولانه برای ایران برخاسته باشد.
فاجعه ایران فقط استبداد سیاسی نیست؛ فاجعه عمیقتر، استبداد روحهاییست که نمیخواهند دیگری را تحمّل کنند. جامعه‌ای که هر فردش خود را «تنها حقیقت» بداند، دیر یا زود به قربانگاه تعصّب و حذف کشیده خواهد شد؛ زیرا حذف، آسانترین کار برای ذهنیّتهای تهی از تفکّر است. انسانِ ناتوان از گفتگو، همیشه به دشمن ‌تراشی پناه میبرد. آیا ما هرگز از خود پرسیده‌ایم که چرا در حسّاسّترین بزنگاههای تاریخ، نیروهای اجتماعی ایران به جای هم‌افزایی، به جان یکدیگر افتاده‌اند؟. چرا ما از «متّحد شدن» بیش از «شکست خوردن» میترسیم؟. چرا بسیاری از ایرانیان حاضرند کشورشان ویران شود، امّا رقیب فکریشان مجال حضور پیدا نکند؟. این چه بیماریِ روانی و تاریخیست که در آن، نفرت از «دیگری» از عشق به «میهن» نیرومندتر شده است؟. مگر نه این است که تمدّن، از لحظه‌ای آغاز میشود که انسان می‌آموزد در کنار کسی بایستد که مانند او نمی‌اندیشد؟. پس چرا ما هنوز در ابتدایی‌ترین مرحله بلوغ اجتماعی متوقّف مانده‌ایم؟. چرا هر اختلاف نظری، بی‌ درنگ به میدان حذف، تحقیر، توهین و لجن ‌پراکنی بدل میشود؟. آیا ملّتی که نمیتواند میان «انتقاد» و «کینه» تمایز بگذارد، اصلا قادر به ساختن آینده‌ای آزاد خواهد بود؟.
ایران را فقط حکومتها و قدرتها ویران نکرده‌اند؛ ایران را روحیه‌هایی ویران کرده‌اند که از همکاری عاجزند، از گفتگو میگریزند، و از موفقیّت دیگری به خشم می‌آیند. سرزمینها پیش از آنکه در جغرافیا سقوط کنند، در روان و اخلاق مردمانشان فرو میریزند و هیچ استبدادی، بدون همکاریِ ترسها، حسادتها، تفرقه‌ها و خامیهای کنشگران و مدّعیان یک جامعه، قادر به دوام نیست. اگر ایرانیان یک ‌هزارم انرژی‌ را که صرف دشمنی، تخریب، تحقیر و جدالهای بیهوده میکنند، صرفِ باهمفکری، مدارا و ساختن اعتماد میان خود میکردند، شاید امروز ایران در این پرتگاه هولناک نایستاده بود؛ چونکه هیچ ملّتی با «نفرتِ درونی» به آزادی نرسیده است. آزادی، پیش از آنکه یک نظام سیاسی باشد، ظرفیّت اخلاقی و بلوغ روحیِ یک ملّت است. من میپرسم که آیا ما حقیقتا ایران و مردمانش را دوست داریم یا فقط میخواهیم نسخه‌ای از خویشتنِ خویش را بر ایران تحمیل کنیم؟. آیا ما در پی رهایی میهنیم، یا در پی انتقام از یکدیگریم؟. آیا هنوز توان آن را داریم که پیش از فروپاشی کامل، هنرِ «با هم ‌بودن» را بیاموزیم؟ و اگر نتوانیم در کنار هم بایستیم، دقیقا از چه «ایرانی» سخن میگوییم که میخواهیم نجاتش دهیم؟.

شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

Amrollah Ibrahimi

دروود بر آقای دها گرامی،
تحشیه ای دم دست.
صحبت شما، در ظاهر هشدار دهنده و آگاه‌ کننده است، امّا در لایه‌های عمیقترش، حامل چند پیشفرض، چند ساده‌ سازی و نوعی تراژدیِ پنهانِ فکری است. تراژدی‌ که شاید خودِ شما نیز متوجّه آن نباشید. گرانیگاه صحبت شما در توصیف «فرسایش تدریجی آزادی» است، امّا ضعف اساسی اش اینجاست که هنوز سیاست را بیش از حدّ در قالب «حکومتِ سرکوبگر در برابر جامعه قربانی» میفهمد و تحلیل میکند؛ گویی جامعه، موجودی معصوم، یکدست و فقط سرکوب ‌شده است و نه بخشی از همان ساز و کار بازتولید قدرت. شما خاموشی اینترنت را به خاموشی اجتماعی پیوند میزنید، امّا شاید خطرناکترین خاموشی، خاموشیِ تفکّر انتقادی باشد؛ زیرا شما، بی‌ آنکه متوجّه باشید، در دام همان منطق دوگانه‌ای افتاده اید که همه حکومت‌های ایدئولوژیک، غرق آنند؛ یعنی «مای پاک و قربانی، در برابر آنهای شرّ مطلق.» امّا آیا واقعا مسئله به این سادگی است؟. آیا فقط حکومتها، جامعه ‌ها را به انزوا عادت میدهند؟. یا خودِ انسانها نیز اغلب مشتاقِ امنیّتند، حتّا اگر بهایش نابودی و غارت آزادی باشد؟. آیا مردمان، همیشه قربانی‌ هستند؟ یا گاه، از فرط خستگی، ترس، منفعت‌ طلبی یا میل به بقا، خودشان به شریک خاموشِ استبداد تبدیل میشوند؟ [= شوهای خیابانی و منفعت طلبان و صادراتیها و سایبریهای خادم حکومت در ایران و دیگر اقصاء نقاط جهان]. صحبت شما، همه‌ چیز را به «پروژه حکومت» تقلیل میدهد، اما نمیپرسید که چرا جامعه‌ای با این حجم از نارضایتی، هنوز نتوانسته از داخل، بدیلی نیرومند، منسجم و خلّاق برای جایگزینی وضعیّت موجود خلق کند؟. چرا اپوزیسیونها – به استثنای شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهی خواهان -، با وجود دسترسی به جهان آزاد، همچنان در چرخه تکرار، خودشیفتگی سیاسی و سازمانی و حزبی و فرقه ای و گروهی و پراکندگی گرفتار ند؟. چرا جامعه‌ای که از شدّت خفقان در میهن مینالد؛ - بویژه برونمرزیان-، در دنیای آزاد، در مناسبات روزمره خود نیز اغلب اقتدارگرا، حذف‌گر و تحمّل‌ ناپذیر باقی مانده اند؟. استبداد، فقط در ساختار حکومت، زندگی نمیکند؛ بلکه در روان انسانها نیز خانه دارد . شما، کره شمالی را صرفا محصول «کنترل حکومتی» میبیند، امّا اگر فردا همان حکومت فرو بپاشد، آیا جامعه‌ای که دهه‌ ها در ترس، بی ‌اعتمادی، فرصت ‌طلبی و بقا زیسته، فورا آزادمنش خواهد شد؟
یا فقط صورتِ قدرت، تغییر خواهد کرد؟ .شما از «اینترنت» تقریبا چهره‌ای قدسی جلوه داده اید؛ گویی اینترنت ذاتا آزادیبخش است. اما آیا واقعا چنین است؟. آیا همین اینترنت، همزمان بزرگترین ابزار نظارت، مهندسی افکار، اعتیاد روانی، ابتذال جمعی و دستکاری ذهنیّت توده‌های خادم و مطیع و دست نشانده و مزدور و پادو و امثالهم حکومتها و فرقه ها و سازمانها و گروهها و احزاب و غیره و ذالک در تاریخ بشر نیست؟. آیا شبکه‌های اجتماعی، همانقدر که امکان آگاهی دهنده هستند، ماشین تولید خشم، توهّم، سطحی ‌شدن و قطبی ‌سازی نیز نیستند؟. آیا انسان معاصر، در جهانی که مدام آنلاین است، حقیقتا آزادتر شده یا فقط به شکلی پیچیده ‌تر کنترل میشود؟. شما از «حقّ اتّصال» سخن میگویید، اما نمیپرسید که اتّصال به چه؟ به آگاهی؟ یا به بازار جهانیِ حواس‌ پرتی؟ به حقیقت؟ یا به سیلاب بی ‌پایان اطّلاعاتی که توان اندیشیدن و غربالگری را نابود میکنند؟. صحبت شما با تمام ذکاوتی که در آن نهفته است، هنوز درون پارادایم مدرنِ ساده‌ نگرانه ای باقی میماند و آنهم اینکه تکنولوژی را تقریبا مترادف آزادی میبینید. اگر جامعه‌ای فقط زمانی احساس خفگی میکند که اینترنتش قطع شود، آیا پیش از آن واقعا آزاد بوده است؟. انسانی که هویّتش را از شبکه‌های اجتماعی میگیرد، خشمش را الگوریتمها هدایت میکنند، حافظه‌اش را ترندها میسازند و افق اندیشه‌اش را اتاقهای پژواک شبکه های اجتماعی تعیین میکنند، آیا اساسا پیش از فیلترینگ هم آزاد بوده است؟ یا فقط در زندانی شیکتر زندگی میکرد؟. در غرب، انسان شاید اینترنت آزاد داشته باشد، امّا ذهنیّتش زیر سلطه سرمایه، تبلیغات، مصرفگرایی و الگوریتمهاست. در حکومتهای اقتدارگرا، کنترل، عریانتر و خشن تر است. امّا هر دو، به‌ نوعی، انسان را از خویشتنِ متفکّر و مستقل دور میکنند و تابعی بازیچه شده از سیاستهای حاکم میخواهند. جامعه‌ها اغلب زمانی متوجّه سقوط آزادی میشوند که پیشتر توانِ فهمِ آزادی را از دست داده‌اند.
آنچه که امروز در ایران رخ میدهد، فقط نبردی بر سر اینترنت نیست؛ بلکه نشانه‌ای از بحران عمیقتری در نسبت انسان معاصر با آزادی است. حکومتها زمانی میتوانند ارتباطات را قطع کنند که پیشتر، توان اندیشیدن مستقل در جامعه فرسوده شده باشد. استبداد، ناگهان از آسمان فرود نمی‌آید. آهسته در زبان، در ترسها، در عادتها، در میل انسان به امنیّت و حتّا در خستگیِ او از آزادی شکل میگیرد. خطر فقط این نیست که حکومت مردم را منزوی کند. خطر بزرگتر اینست که انسانها کم‌کم به انزوا خو بگیرند و آن را طبیعی بپندارند. هیچ قدرتی با زور و دوشکا و اسلحه پایدار نمیماند. قدرت، زمانی ریشه میدواند که در روان جامعه لانه کند. جامعه‌ای که مدام در بحران، اضطراب و فرسایش زندگی میکند، به‌ تدریج نه ‌فقط توان اعتراض؛ بلکه حتّا توان تصوّرِ بدیلی متفاوت را از دست میدهد. امّا خطای بزرگ اینست که گمان کنیم تکنولوژی به ‌تنهایی ناجی آزادی است. اینترنت میتواند ابزار رهایی باشد، امّا همانقدر نیز میتواند ابزار انقیاد، ابتذال و نظارت باشد. جامعه‌ای که فقط به اتصال دیجیتال دل ببندد، بی ‌آنکه بینش تفکّر انتقادی، شجاعت اخلاقی و مسئولیّت جمعی را بازسازی کند، حتّا با اینترنت آزاد نیز ممکن است برده بماند. [= نیم قرن گذشته و وضعیّت کنشگران مدّعی اپوزیسیونها، پته این حقیقت تلخ را بر روی آب ریخت]. مسئله اصلی، فقط حکومت نیست؛ مسئله، انسانِ معاصر است که میان ترس و آزادی سرگردان مانده. انسانی که اغلب آزادی را میخواهد، امّا هزینه آن را نه و همینجاست که تاریخ فجایع میهنی، بارها تکرار میشود. استبداد، فقط محصول قدرت عریان و خونریز حکومتها نیست؛ بلکه محصول ضعف انسانها نیز هست. به همین دلیل نباید پرسید که که «آیا ایران به کره شمالی تبدیل میشود؟» [که محال بودنش اظهر من الشّمس است؛ زیرا میلیونها ایرانی در بیرون مرزها، علیه حکومت فعّالند. امّا کره شمالی به شدّت دربسته است و تحت کنترل قیراطی]؛ بلکه باید پرسید که آیا انسان ایرانی، پیش از آنکه دیوارهای بیرونی کامل شوند، در درون خودش به انزوا عادت کرده است؟ یا آنقدر شهامت دارد که پتانسیل کارگزار و راهگشاینده «شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهی خواهان» را حمایت کند و با گشوده فکری به انتقادهای اصیل و مغزه دار همّت کند؛ به جای توسعه و شیوع و پخش نفرت و کینه توزی علیه شاهزاده و پادشاهی خواهان؟.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان