✅️نکات کلیدی ضرورت آسیب شناسی:
ضعف لابیگری ، تظاهرات تکراری بدون هدف، فقدان سیاست جذب نیرو ، فرسایش درونی، ظرفیت اجتماعی تبدیل به سرمایه سیاسی متناسب با عملکرد رسانه ای و تشکیلاتی منجر نشده است
✅️بررسی موارد ششگانه
۱- لابیگری و شناخت چرایی عدم موفقت ، شاید درس گیری از مجاهدین
۲-خودداری ار تظاهرات تکراری و کمتر هدفمند که به تضیف نیرو می انجامد
۳- رقابت های پراکنده و موازی کاری نیروهای پادشاهیخواهی که به فرسایش درونی می انجامد
۴- جنگ و فرسایش نیروها، اینکه بخشی از نیروها به سمت جمهوری اسلامی رفتند و اینکه پادشاهی خواهان چه درسی از این گرفته اند ، با توجه به اینکه حملات علیه شاهزاده و پادشاهیخواهان افزایش یافته است ،
۵- ناتواتی و بزرگترین ضعف درونی پادشاهی خواهان، فقدان سیاست جذب نیروها ، نقد ناپذیری ، هرنقدی به اتهام به پهلوی ستیزی و اصل مخالفت با پادشاهیخواهی روبرو می شود ،
.
۶- مهمترین و چکیده همه موارد، در بند ۶ مطرح شده است ،
با تاکید به اهمیت و مجبوبیت شاهزاده از طرفی و عدم رشد جنبش در مسیر دستیابی به یک ساختار و سازمان سیاسی گسترده از طرف دیگر ، پاشنه آشیل این جنبش است
نبود سازماندهی ، نبود سازو کار سیاسی برای شنیدن نقدها، پیشنهادات ، پاسخگویی به طرحها، ایده ها، مدیریت سیاسی تشکیلاتی ، عبور از هیجان خیابانی و پذیزش عقلانیت در رفتار سیاسی و در نهایت جذب نیروها ، در غیر اینصورت از دست دادن محبوبیت
✅️ مقاله اصلی
▪️از لابیگری و تظاهرات تکراری با اهداف کمتر مشخص در خارج از کشور تا فقدان سیاست جذب نیرو و فرسایش درونی؛ جنبش پادشاهیخواهی برای تبدیل سرمایه اجتماعی خود به قدرت سیاسی، بیش از هر زمان دیگری به یک آسیبشناسی جدی نیاز دارد.
▪️جنبش پادشاهیخواهی ایران طی سالهای گذشته، بهویژه از زمان شکلگیری جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ تا تحولات سیاسی و اجتماعی اخیر و آنچه هواداران این جریان از آن با عنوان «انقلاب شیر و خورشید» یاد میکنند، مسیری پر فراز و نشیب را پشت سر گذاشته است.
▪️این جریان توانسته است به عنوان یک جبهه گسترده و ملی، چه در داخل و چه در خارج کشور ، میلیونها از ایرانیان را با خود همراه کند . این جنبش نیرومند به یکی از قطبهای اصلی اپوزیسیون جمهوری اسلامی تبدیل شده است. با این حال، میان ظرفیت اجتماعی این جنبش و جریانهای متعلق به آن با عملکرد سیاسی، رسانهای و تشکیلاتی آن ، فاصلهای جدی وجود دارد؛ فاصلهای که اگر مورد توجه قرار نگیرد، میتواند به فرسایش تدریجی سرمایه اجتماعی پادشاهیخواهان و نیروهای ملی منجر شود.
▪️پرسش اصلی این است: چرا جریان و جریانهایی که از چنین ظرفیت اجتماعی برخوردار هستند، هنوز در زمینه سازماندهی، تأثیرگذاری بینالمللی، ائتلافسازی و حتی مدیریت اختلافات درونی با مشکلات جدی روبهرو هستند ؟
▪️به باور ما، زمان آن رسیده است که بخش اصلی این جنبش با محور پادشاهیخواهان، به جای تمرکز دائمی بر عملکرد دیگر نیروهای اپوزیسیون، نگاهی انتقادی به کارنامه خود داشته باشند.
✅️۱. لابیگری
در رابطه با لابیگری لازم میدانیم به دلیل اهمیت آن به نکات زیر توجه دهیم . به گمان ما اگرچه لابیگری یکی از ابزارهای مؤثر و کارآمد برای جلب توجه رسانهها، نهادهای دولتی و سازمانهای غیردولتی به مطالبات اپوزیسیون است، اما کمتوجهی رسانههای غربی به جنبش انقلابی شیر و خورشید و تظاهرات مستمر نیروهای ملی و پادشاهیخواهان ایرانی در خیابانهای کشورهای غربی را نمیتوان صرفاً به ضعف لابیگری نسبت داد.
به باور م️ا ، مجموعهای از عوامل سیاسی، تاریخی و ایدئولوژیک در این زمینه نقش بازدارنده دارند؛ از جمله جنگ و بحرانهای خاورمیانه، مناقشه اسرائیل و فلسطین، حضور پرچم اسرائیل در تجمعات پادشاهیخواهان، مواضع پیچیده و گاه دوپهلوی دونالد ترامپ در قبال ایران، نقش بخشی از جریانهای چپ جهانی در تبلیغات منفی علیه نیروهای ملی ایرانی و همچنین برداشت نادرست برخی محافل سیاسی و رسانهای غرب از مفهوم ملیگرایی ایرانی. بویژه تجربه تاریخی اروپا از پیامدهای ویرانگر ناسیونالیسم افراطی، موجب میشود که میان ملیگرایی دموکراتیک و میهندوستی ایرانیان با ناسیونالیسم افراطی و اقتدارگرا تمایز لازم قائل نشوند.
مجموعه این عوامل، هر یک به سهم خود، میتوانند به مانعی در مسیر نزدیکی رسانهها و محافل سیاسی غربی به جنبش شیر و خورشید و بازتاب گسترده مبارزات نیروهای ملی و پادشاهیخواه ایرانی تبدیل شوند.
بنابراین، کمبود لابیگری یک بخش مهم است، اما ما با مجموعهای از موانع سیاسی، ذهنی و تاریخی روبهرو هستیم که شناخت دقیق آنها و تدوین راهبردی هوشمندانه برای عبور از آنها، به همان اندازه لابیگری اهمیت دارد.
در دو سال گذشته، هواداران پادشاهی در کشورهای اروپایی، آمریکا، کانادا و استرالیا تجمعات و راهپیماییهای متعددی برگزار کردهاند. در برخی از این تجمعات، هزاران نفر شرکت داشتهاند، اما بازتاب رسانهای این حضور با ابعاد واقعی آن تناسب نداشته است.
برای نمونه، در استکهلم سوئد، تجمعاتی با حضور چند هزار نفر، و بنا بر برخی برآوردها بین پنج تا ده هزار نفر، برگزار شده است؛ اما رسانه ملی سوئد از پوشش چنین تجمعاتی خودداری کرده، در حالی که تجمعی کوچکتر از سوی سازمان مجاهدین خلق، با حدود صد شرکتکننده، در همان محدوده مورد توجه رسانهای قرار گرفته است.
نمونه دیگر در دانمارک اتفاق افتاد. گروهی از پادشاهیخواهان در سرمای شدید، به مدت ۴۸ ساعت در مقابل ساختمان رادیو و تلویزیون ملی دانمارک تحصن کردند، اما حتی خبرنگاری برای گفتوگو با آنان و پرسیدن علت این اعتراض به محل مراجعه نکرد.
این تجربهها بهتدریج این تصور را در میان بخشی از فعالان پادشاهیخواه تقویت کرد که مشکل اصلی، فقدان لابیگری و ارتباطات سیاسی در کشورهای غربی است.
در همین زمینه، سازمان مجاهدین خلق به الگویی برای مقایسه تبدیل شد؛ سازمانی که سالهاست هزینههای هنگفتی برای لابیگری، برگزاری کنفرانسها و جلب حمایت چهرههای سیاسی در آمریکا و اروپا صرف میکند.
اما آیا اساساً چنین الگویی. برای پادشاهیخواهان قابل تکرار است؟
مجاهدین خلق از منابع مالی و تشکیلاتی خاص خود برخوردارند، در حالی که جریان پادشاهیخواهی نه از نظر ساختار مالی و نه از نظر تشکیلاتی، الزاماً توان رقابت با چنین الگویی را دارد.
مهمتر از آن، وزن اجتماعی این دو جریان در داخل ایران قابل مقایسه نیست. پادشاهیخواهان از پایگاه اجتماعی گستردهتری برخوردار هستند . اعتراضات دیماه ۱۴۰۴، بهویژه روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، بار دیگر ظرفیت بسیج اجتماعی این جریان و حضور نمادهای پادشاهیخواهانه در بخشی از اعتراضات را نشان داد.
لابیگری میتواند ابزاری مؤثر برای پیشبرد اهداف سیاسی باشد، اما نمیتواند جایگزین مشروعیت اجتماعی، ارتباط مستقیم با افکار عمومی و سازماندهی سیاسی شود.
مشکل اصلی پادشاهیخواهان، ناتوانی در تبدیل سرمایه اجتماعی به یک قدرت سیاسی و رسانهای سازمانیافته است.
✅️۲. تظاهرات بیهدف یا اغلب نامشخص ؛ حضور خیابانی برای چه؟
یکی دیگر از مشکلات قابل مشاهده در میان فعالان پادشاهیخواه خارج از کشور، تکرار تجمعات و راهپیماییهایی است که گاه فاقد هدف مشخص و راهبرد سیاسی روشن هستند.
در شهرهایی مانند کپنهاگ و دیگر شهرهای اروپایی، تجمعات متعددی برگزار میشود. اما پرسش این است که این تجمعات قرار است چه نتیجهای به همراه داشته باشند؟
آیا هدف، جلب توجه رسانههای بینالمللی است؟ آیا قرار است دولتهای غربی تحت فشار قرار گیرند؟ آیا هدف، حمایت عملی از مبارزات مردم داخل ایران است؟ یا اینکه این تجمعات به محلی برای ابراز احساسات، سردادن شعار و تخلیه هیجانات سیاسی تبدیل شدهاند؟
▪️بدون تردید، حضور خیابانی ایرانیان خارج از کشور اهمیت دارد و میتواند صدای مردم ایران را به گوش جهانیان برساند، و این بسیار مهم است ، اما تظاهرات زمانی به ابزار مؤثر سیاسی تبدیل میشود که دارای پیام مشخص، هدف قابل اندازهگیری و ارتباطی واقعی با تحولات داخل کشور داشته باشد.
▪️در شرایطی که اعتراضات گسترده ۱۸ و ۱۹ دیماه ۱۴۰۴ فروکش کرده و بخش مهمی از اعتراضات جاری داخل کشور به مطالبات صنفی کارگران، بازنشستگان و گروههای اجتماعی محدود شده است، تکرار تجمعات خارج از کشور بدون توجه به شرایط داخل، الزاماً به تقویت جنبش کمکی نمیکند.
یک جنبش سیاسی باید بداند چه زمانی به حضور خیابانی نیاز دارد، چه زمانی باید بر فعالیت رسانهای متمرکز شود و چه زمانی باید از ظرفیتهای حقوقی، دیپلماتیک و ارتباطات بینالمللی استفاده کند.
تظاهرات نباید به فعالیتی روزمره و فاقد دستاورد سیاسی تبدیل شود.
✅️۳. گروههای برگزارکننده؛ از همبستگی تا رقابتهای فرسایشی
مشکل دیگر، تبدیل برخی گروههای برگزارکننده تجمعات به تشکیلات سیاسی رقیب است.
گروههایی که در ابتدا با هدف سازماندهی تجمعات و حمایت از مبارزات مردم ایران شکل گرفته بودند، در مواردی بهتدریج وارد رقابتهای تشکیلاتی و سیاسی با یکدیگر شدهاند.
به جای همکاری، تقسیم وظایف و استفاده از ظرفیتهای مشترک، شاهد تخریب متقابل، رقابتهای شخصی و تلاش برای اثبات برتری یک گروه بر گروه دیگر هستیم.
این وضعیت بهویژه در شهرهای کوچکتر و در میان فعالان ایرانی خارج از کشور، انرژی زیادی را هدر میدهد.
▪️پرسش این است که وقتی هدف مشترک، مبارزه با جمهوری اسلامی و دستیابی به آزادی ایران است، چرا بخش مهمی از انرژی فعالان باید صرف اختلافات داخلی شود؟
یک جنبش فراگیر نمیتواند با ذهنیت گروههای کوچک، رقابتهای شخصی و انحصارطلبی تشکیلاتی به موفقیت برسد.
✅️۴. جنگ و تغییر معادلات سیاسی؛ یک شکست تاکتیکی؟
یکی از تحولات مهمی که معادلات سیاسی اپوزیسیون را تغییر داد، جنگ و پیامدهای آن بود.
▪️پس از کشته شدن علی خامنهای، در بخشی از فضای اپوزیسیون این انتظار شکل گرفت که جمهوری اسلامی در آستانه فروپاشی قرار دارد و این تحول میتواند به سرنگونی سریع حکومت منجر شود.
▪️اما تحولات بعدی نشان داد که معادلات به این سادگی نیست.
جنگ نهتنها به فروپاشی فوری جمهوری اسلامی منجر نشد، بلکه فضای سیاسی جامعه را نیز تغییر داد. بخشی از نیروهایی که پیشتر منتقد جمهوری اسلامی بودند، در واکنش به جنگ و پیامدهای آن، مواضع متفاوتی اتخاذ کردند.
نمونههایی از چهرههای فرهنگی و هنری، از جمله نامجو و بیژن مرتضوی، در این زمینه مطرح شدند. همچنین بخشی از اصلاحطلبان و نیروهای منتقد حکومت نیز در واکنش به شرایط جنگی، مواضع خود را تغییر دادند.
▪️این تحولات نشان داد که جنگ میتواند حتی در میان مخالفان جمهوری اسلامی نیز شکافهای تازهای ایجاد کند.
در چنین شرایطی، انتظار میرفت جریان پادشاهیخواهی با ارزیابی دقیق شرایط جدید، به بازنگری در تاکتیکها و اولویتهای سیاسی خود بپردازد.
▪️اما آنچه بیشتر به چشم آمد، افزایش حملات علیه شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیخواهان از سوی طیفهای مختلف اپوزیسیون بود؛ حملاتی که البته بخشی از آنها با فضای سیاسی دوقطبیشده و رقابتهای دیرینه مخالفان پهلوی ارتباط داشت.
با این همه، نمیتوان تمام مشکلات را به دشمنی دیگران نسبت داد. پرسش مهم این است که خود جریان پادشاهیخواهی تا چه اندازه از این تحولات درس گرفت و عملکردش را مورد بازبینی قرار داد؟
✅️۵. فقدان سیاست جذب؛ بزرگترین نقطهضعف پادشاهیخواهان
به باور ما، یکی از اساسیترین مشکلات جریان پادشاهیخواهی، ضعف در سیاست جذب نیرو و ناتوانی در تحمل نقد درونی است.
▪️فضای سیاسی اپوزیسیون ایران بهشدت دوقطبی شده است. در یک سوی این دوقطبی، پادشاهیخواهان و هواداران شاهزاده رضا پهلوی قرار دارند و در سوی دیگر، طیف گستردهای از مخالفان پهلوی؛ از جمهوریخواهان و گروههای چپ گرفته تا جریانهای قومی، سازمان مجاهدین خلق و جمهوری اسلامی.
در چنین فضایی، هرگونه نقد به عملکرد پادشاهیخواهان ممکن است بهسرعت به مخالفت با اصل پادشاهیخواهی تعبیر شود. از سوی دیگر، نقد جریانهای مخالف پهلوی نیز گاه بهعنوان دشمنی با تمام اپوزیسیون تلقی میشود.
نتیجه چنین فضایی، محدود شدن امکان گفتوگوی سیاسی و شکلگیری نوعی فرهنگ حذف و تخریب است.
اما یک جنبش سیاسی که نتواند از درون خود انتقاد کند، چگونه میتواند جامعهای متکثر و متنوع را نمایندگی کند؟
نمیتوان از یک سو خواستار آزادی، دموکراسی و تکثر سیاسی بود و از سوی دیگر، هر صدای منتقدی را به دشمنی تعبیر کرد.
پادشاهیخواهان باید میان مخالفت با شاهزاده رضا پهلوی، نقد عملکرد سیاسی او، مخالفت با نظام پادشاهی و دشمنی با اصل مبارزه علیه جمهوری اسلامی تفاوت قائل شوند. این مفاهیم الزاماً یکسان نیستند.
▪️سیاست جذب یعنی بتوان نیروهای مستقل، جمهوریخواهان دموکرات، منتقدان جمهوری اسلامی و حتی مخالفان نظام پادشاهی را در چارچوب یک برنامه مشترک برای عبور از جمهوری اسلامی و استقرار یک نظام دموکراتیک گرد هم آورد.
جنبشی که تنها با کسانی سخن میگوید که از پیش با آن موافقاند، هرگز به یک جنبش ملی و فراگیر تبدیل نخواهد شد.
✅️۶. شاهزاده رضا پهلوی و مسئله تبدیل محبوبیت به سازمان سیاسی
در این میان، نمیتوان از نقش شخص شاهزاده رضا پهلوی و ساختار سیاسی پیرامون او چشمپوشی کرد.
شاهزاده رضا پهلوی برای بخش بزرگی از هواداران پادشاهی، نماد وحدت و چهره محوری مبارزه با جمهوری اسلامی است. اما محبوبیت یک چهره سیاسی، بهتنهایی نمیتواند جایگزین سازماندهی، تشکیلات پاسخگو و برنامه سیاسی روشن شود.
پرسش اساسی این است که آیا ساختار پیرامون شاهزاده رضا پهلوی توانسته است از این سرمایه اجتماعی برای ایجاد یک شبکه سیاسی منسجم و فراگیر استفاده کند؟
آیا سازوکار مشخصی برای شنیدن انتقادها، ارزیابی عملکرد فعالان، مدیریت اختلافات و استفاده از ظرفیت نیروهای متخصص وجود دارد؟
▪️آیا فعالان مستقل و منتقد میتوانند بدون نگرانی از برچسبزنی، در این جریان فعالیت کنند؟
این پرسشها نه از سر مخالفت با شاهزاده رضا پهلوی، بلکه دقیقاً به دلیل اهمیت جایگاه سیاسی او مطرح میشوند.
هرچه نقش یک چهره در یک جنبش برجستهتر باشد، ضرورت پاسخگویی و شفافیت ساختار پیرامون او نیز بیشتر میشود.
سخن پایانی؛ جنبش بزرگ به ظرفیت نقد بزرگ نیاز دارد
جنبش پادشاهیخواهی در سالهای گذشته سرمایه اجتماعی قابلتوجهی به دست آورده است. اما این سرمایه را نباید با رقابتهای گروهی، تظاهرات بیهدف، لابیگری نمایشی و تخریب منتقدان به هدر داد.
▪️واقعیت این است که حضور گسترده مردم در خیابانهای ایران، حتی در مقاطع حساس، بهتنهایی برای ایجاد تغییر سیاسی کافی نیست. تبدیل نیروی اجتماعی به قدرت سیاسی، به سازماندهی، برنامه، رهبری پاسخگو، ارتباطات مؤثر و توانایی ائتلافسازی نیاز دارد.
▪️پادشاهیخواهان باید از خود بپرسند چرا با وجود چنین ظرفیت اجتماعی، هنوز نتوانستهاند در عرصه رسانهای و سیاسی کشورهای غربی به جایگاه متناسبی دست پیدا کنند؟ چرا گروههای برگزارکننده تجمعات به جای همکاری، درگیر رقابت و تخریب یکدیگر شدهاند؟ چرا سیاست جذب نیرو و گفتوگو با منتقدان تا این اندازه ضعیف است؟ و چرا میان فعالیتهای خارج از کشور و تحولات واقعی داخل ایران چنین فاصلهای وجود دارد؟
▪️پاسخ به این پرسشها با متهم کردن دیگران به دشمنی با پهلوی به دست نمیآید.
اگر قرار است پادشاهیخواهی از یک جریان اعتراضی به نیرویی مؤثر در آینده سیاسی ایران تبدیل شود، باید از مرحله هیجان و شعار عبور کند و به مرحله سیاستورزی، برنامهریزی، ائتلافسازی و پاسخگویی برسد.
▪️بزرگترین تهدید برای یک جنبش سیاسی الزاماً دشمنان بیرونی آن نیستند؛ گاهی ناتوانی در دیدن ضعفهای درونی و فقدان شجاعت برای نقد خود، بسیار مخربتر است.
پادشاهیخواهان باید بدانند که محبوبیت اجتماعی یک سرمایه است، اما حفظ آن به عقلانیت سیاسی نیاز دارد. جنبشی که نتواند خودش را نقد کند، دیر یا زود توانایی جذب دیگران را نیز از دست خواهد داد.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
دیدگاهها
زخم کهنه و هزاره ای ما!
درود بر آقای اسدی گرامی،
روضه ای اعصاب خورد کن از میان جنجالهای شبکه های مزخرف اجتماعی و به شدّت بی محتوا برای همچنان بیابانگردیهای هزاره ای و عرقریزیهای ناشی از بلاهتهای خودخواسته!
شما نوشته اید: «پرسش اصلی ما این است: چگونه میتوان این سرمایه بزرگ اجتماعی، این شور ملی و این ظرفیت گسترده انسانی را به نیرویی سازمانیافته، دموکراتیک، هماهنگ و مؤثر تبدیل کرد؟»
من دقیقا به همین پرسشی که شما امروز مطرح میکنید، از سی سال پیش تا همین لحظه پاسخ دادهام؛ آنهم پاسخی متّقن، مستدل و حاصل دههها اندیشیدن و زیستن. اگر از ایران و ایرانیان چیزی باقی بماند، بعید نیست که در آیندهای دور نیز همچنان ناگزیر باشیم به همین پرسش پاسخ دهیم؛ گویی تاریخ این سرزمین نه برای آموختن؛ بلکه برای تکرار بی پایان یک درس ساده آفریده شده است.
فرض کنیم بخواهیم همین سرمایه اجتماعی را که شما از آن سخن میگویید، از یک امکان بالقوه به نیرویی بالفعل و ارزشمند برای ایران و ایرانیان تبدیل کنیم. آیا برای این کار به معجزهای نیاز داریم؟ آیا باید نابغهای از آسمان نازل شود، یا فیلسوفی از اعماق تاریخ برخیزد تا راز همکاری و همافزایی را بر ما آشکار کند؟ نه. کافیست به همان درسهای سادهای بازگردیم که همه ما در دوران دبستان آموختهایم؛ یعنی به همان کسرهای ناهمگونی که برای جمع کردنشان باید مخرج مشترک میگرفتیم. به زبان سیاست و اقتصاد، کافی است بدانیم که چگونه میتوان منافع، هزینهها، مسئولیّتها و سهم هر یک از سهامداران یک شرکت سهامی را، با رعایت دقیق و منصفانه حقوق همگان، محاسبه و تقسیم کرد.
کودکان دبستانی در گوشه و کنار جهان، از اروپا و آسیا گرفته تا دورافتادهترین نقاط آفریقا، آمازون و استرالیا، این مسئله را بیآنکه نیازی به نبوغی خارقالعاده داشته باشند، حل میکنند. امّا در سرزمین ما، کافیست همین مسئله ساده به عرصه سیاست به شدّت متعفّن و چندش آور و کثیف ایرانی وارد شود تا به معمّایی هولناک، لاینحل و ظاهرا محتاج هزاران سال تفکّر و مجادله تبدیل شود. گویی نوابغ بی همتای سیاست آچمز شده وطنی، در برابر آنچه که یک کودک دبستانی بهسادگی درمییابد، ناگهان از فهم ابتدایی ترین قواعد حساب و کتاب نیز محروم میشوند و البتّه مسئله، نه کمبود استعداد است و نه فقدان دانش. زخم ما عمیقتر از این حرفهاست. زخمی که هزاران سال است بر قلب این ملّت نشسته و هنوز نه درمان شده و نه حتّا به دُرُستی شناخته شده است. زخمی که هر بار در هیئت تازهای سر برمیآورد، امّا همان درد کهنه را با خود دارد؛ آنهم ناتوانی در پذیرفتن دیگری، در تقسیم منصفانه قدرت و در فهم این حقیقت ساده که هیچکس بهتنهایی، صاحب تمام حقیقت و تمام ایران نیست.
اگر فرصت کردید، بار دیگر «داستان فریدون و پسرانش را در شاهنامه» بخوانید. شاید در آن روایت کهن، پژواک همان فریادی را بشنوید که من سه دهه است از سر درد برمیآورم؛ یعنی فریادی که ظاهرا در گوش ما ایرانیان، از هر استدلالی رساتر و از هر حقیقتی آشناتر است، امّا دریغا که هنوز راهی به عقل جمعی ما نیافته است. حال بیایید مسئله را از آسمان بلند مفاهیم و شعارها پایین بیاوریم و به زمینی ترین صورت ممکن آن بنگریم. فرض کنیم برای تأمین برق شبانه ایران، بخواهیم از همین سرمایه اجتماعی عظیم، بهجای آنکه آن را در آتش خصومتها بسوزانیم، استفادهای سازنده کنیم. نگاهی به نیروهای سیاسی موجود میاندازیم و فرض میکنیم که سهم و ظرفیت هر یک، به تقریب، چنین باشد: شاهزاده و پادشاهیخواهان، 4۵ درصد؛ مسلمانان تابع ولایت فقیه، 20 درصد؛ کمونیستها، 15 درصد؛ جمهوریخواهان از هر نوعش 10 درصد؛ لیبرالها و سوسیالدموکراتها، 5 درصد؛ و سایر گرایشها، هر کدام یک درصد.
فرض کنیم این اعداد، برآوردی تقریبی از ظرفیت اجتماعی هر گرایشی باشند، نه احکامی ابدی و تغییرناپذیر در باره وزن سیاسی و حقانیت آنها. اکنون کافی است این نیروها را بر اساس اصولی روشن، با رعایت حقوق متقابل و با پذیرش مسئولیت مشترک، در یک ساز و کار همکاری گرد آوریم. آنگاه، به جای آنکه هر تشکیلاتی برای خاموش کردن دیگری بکوشد، مجموع تواناییهای پراکنده آنها میتواند به نیرویی واحد و مؤثر تبدیل شود؛ یعنی نیرویی که حتّا میتواند مسئلهای به ظاهر ساده، امّا در عمل حیاتی، مانند تأمین برق شبانه را حل کند. البتّه این اعداد قرار نیست از امروز تا روز محشر ثابت بمانند. سیاست، خلاف خیال خام صاحبان قدرت مطلق، موجودی زنده و متغیّر است. سهم و نفوذ هر گرایش سیاسی میتواند در پرتو عملکرد و خدمات و میزان مسئولیّت پذیری و نتایج اقدامات اجتماعی آن افزایش یا کاهش یابد. ممکن است که گروهی از اعتبار و پایگاه اجتماعی خود بکاهد و گروهی دیگر بر آن بیفزاید. این همان منطق طبیعی رقابت سیاسی در جامعهای آزاد است؛ یعنی جایی که وزن هر گرایشی، نه با ادّعای مالکیّت بر حقیقت و أنواع و اقسام داغها داشتن بر بدن در زندانهای ایران و جهان؛ بلکه با میزان اعتماد و رضایت مردمان سنجیده میشود.
به همین دلیل، همکاری بر اساس اصول مشترک، نه به معنای انکار اختلافهاست و نه به معنای واگذاری دائمی سهم و قدرت به کسی. برعکس، چنین همکاری میتواند زمینهای فراهم کند تا اختلافها در بستری اجتماعی و مسالمتآمیز، به رقابتهایی سازنده تبدیل شوند و هر گرایشی، به جای آنکه برای حذف دیگران بکوشد، برای جلب اعتماد بیشتر مردم تلاش کند. امّا دریغا که همین حقیقت ساده، در سیاست وطنی ما، همچون رازی دست نیافتنی باقی مانده است. برای فهم آن، نه به مغزی در حد مجموع مغزهای نوابغ جهان نیاز داریم و نه به نظریّهای پیچیده که فهمش از توان بشر عادی بیرون باشد. کافیست اندکی از همان شعور ابتدایی را به کار بگیریم که کودکی دبستانی برای جمع کردن چند کسر ناهمگون به آن نیاز دارد. من بارها گفته ام و هنوزم با قطعیّت میگویم و هیجکس در هیچ نقطه ای از کره زمین نمیتواند استدلال مرا نقض کند و آنهم اینکه مدّعیان عرصه سیاست وطنی، أصلا و ابدا از «فلسفه و دانش سیاست»، هیچ آکاهی پیش پا افتاده ای ندارند.
و دُرُست در همین نقطه است که فاجعه، چهره واقعی خود را نشان میدهد. ما ایرانیان، در نزدیک به نیم قرن گذشته، با سماجتی حیرتانگیز و با نوعی خودویرانگری که گویی به فضیلت ملّی بدل شده است، ثابت کردهایم که میتوان سادهترین قواعد همکاری را فهمید، امّا از پذیرفتن آنها سر باز زد. میتوان از ضرورت وحدت سخن گفت، امّا در عمل هر نوع تفاهمی را خیانت به آرمان و تشکیلات خود دانست. میتوان از نجات ایران دم زد، امّا حاضر نبود حتّا ذرهای از انحصارطلبی خویش کاست. گویی مرغ سیاست ما از نخستین روز، فقط یک پا داشته است و هیچ تجربهای، هیچ شکست تاریخی، هیچ ویرانی و هیچ رنجی نتوانسته است ما را به این اندیشه وادارد که شاید، فقط شاید، این مرغ باید روزی پای دوم خود را نیز پیدا کند. نه، مسئله واقعا پیچیده نیست. پیچیدگی را ما به آن تحمیل کردهایم تا از مواجهه با حقیقتی ساده بگریزیم: اینکه همکاری مستلزم پذیرفتن محدودیّت قدرت خویش است و این دقیقا همان چیزی است که سیاستورزان پُر مدّعا و کائناتسوز و خانه خرابکن اینجهان و آنجهان ما، از هر طیف و گرایش، بارها نشان دادهاند که بهدشواری تاب میآورند.
در این میان، هر کس دیگری را به انحصارطلبی متهم میکند بی آنکه لحظهای در باره انحصارطلبی خودش بیندیشد. هر کس از آزادی سخن میگوید، تا آنجا که آزادی دیگران به حقانیت مطلق او آسیبی نرساند. هر کس از مردم دم میزند، امّا تنها هنگامی که مردم، مطابق میل او بیندیشند و انتخاب کنند.و حاصل این نمایش تکراری چیست؟ جامعهای که در آن، هر تشکییلات سیاسی خود را تنها وارث به حقّ ایران میپندارد و دیگران را نه هموطنانی با حقوق برابر؛ بلکه موانعی بر سر راه تحقّق رؤیای خویش و ملعبه و آلت دست شده اجانب و آمریکا و صهیونیسم جنایتکار میبیند.
این همان زخم کهنه است. همان بیماری تاریخی که از دل اسطورههای ما تا واقعیّتهای دلهره اور امروزمان امتداد یافته است. بیماریی که هر بار در لباس تازهای ظاهر میشود، امّا در بنیان خود، چیزی جز ناتوانی در پذیرفتن حقّ دیگری نیست و شاید تلخرین بخش ماجرا همین باشد. اینکه ما برای نجات ایران، حتّا به اندازه روشن کردن یک چراغ در شب، به همکاری نیاز داریم، امّا در عین حال، چنان به انحصار قدرت و حقانیّت خود چسبیدهایم که ترجیح میدهیم همه چیز در تاریکی فرو رود، مبادا دیگری نیز سهمی از روشنایی داشته باشد.
این است منطق سیاستی که در آن، اگر من حاکم مطلق نباشم، گویی هیچکس نباید باشد. اگر من برنده نباشم، گویی همه باید بازنده شوند و اگر قرار باشد که قدرت میان همگان تقسیم شود، بهتر است اساسا چیزی از آن باقی نماند. به زبان همان کودک دبستانی. اگر نمیتوانم همه کسر را برای خود بردارم، پس بهتر است صورت و مخرج را با هم پاره کن. و این، نه سیاست است و نه حتّا رقابت؛ بلکه این فقط صورتبندی سیاسی همان کینهای است که قرنهاست در جان ما خانه کرده است. ترجیح ویرانی مشترک بر پذیرش سهمی مشترک از زندگی. باشد که روزی، پیش از آنکه دیگر چیزی از ایران و ایرانیان باقی نمانده باشد، دستکم یکی از ما دریابد که نجات یک ملّت، نه در پیروزی مطلق یک گرایش سیاسی؛ بلکه در توانایی همگان برای زیستن در کنار یکدیگر نهفته است. تا آن روز، ما همچنان میتوانیم به همان شیوه دیرینه خود ادامه دهیم. با یک پا بایستیم، با یک پا بجنگیم، و سرانجام، در حیرت و اندوه، از اینکه چرا هرگز به مقصد نرسیدیم و همچنان به آسمان ظهور بنگریم یا در کنار جاده، زیر درخت، منتظرآمدن گودو باشیم.
شاد زی و خوشکام باش!
فرامرز حیدریان
گسترش فرهنگ انتقاد از خود
✅️با درود و احترام!
▪️اینکه پهلویستیزان چه میگویند، برای بحث کنونی ما اهمیت تعیینکنندهای ندارد. جمهوری اسلامی نیز بهخوبی دریافته است که جریان پهلویخواهی یکی از مهمترین نیروهای مخالف و تهدیدکننده بقای آن است.
▪️بحث ما نه درباره سازمان مجاهدین خلق است، نه درباره جریانهای چپ پهلویستیز و نه حتی درباره جمهوری اسلامی. موضوع بحث، خودِ جریان پادشاهیخواهی است؛ جریانی که به باور من، دستکم در خارج از کشور، ستون اصلی یک جنبش میلیونی و ملی را تشکیل میدهد.
▪️با این حال، آنچه کمتر مشاهده میکنیم، گفتوگوی جدی درباره آسیبشناسی درونی، سازمانیابی، فرهنگ دموکراتیک و چگونگی تبدیل سرمایه عظیم اجتماعی به یک نیروی سیاسی منسجم و اثرگذار است.
جز شماری محدود از روشنفکران ملی، پادشاهیخواهان و برخی چهرههای ملی، کمتر شاهد طرح منظم و مستمر چنین مباحثی هستیم.
▪️من و کیانوش توکلی خواستیم این گفتوگو را آغاز کنیم؛ نه برای آنکه دوستان پادشاهیخواه و ملی الزاماً به ما پاسخ دهند. اساساً ما در پی پاسخگویی به خودمان نیستیم. ما خود بخشی از پشتوانه این مبارزهایم و دغدغهمان تقویت آن است.
آنچه اهمیت دارد، رسیدن به یک برآیند مشترک از اندیشهها، تجربهها و تواناییهاست؛ برآیندی که بتواند به همافزایی، سازمانپذیری و شکلگیری ساختارهای دموکراتیک و پایدار منجر شود.
▪️پیام من و کیانوش، با بهرهگیری از ظرفیت رسانهای ایرانگلوبال بهعنوان ابزاری برای کمک به این گفتوگو، دقیقاً از همین نگرانی نسبت به آینده سرچشمه میگیرد.
ما که بدون تردید از نقش شاهزاده رضا پهلوی بهعنوان رهبر دوران گذار پشتیبانی میکنیم، بر این باوریم که حمایت از رهبری سیاسی، نهتنها با نقد درونی منافاتی ندارد، بلکه نقد مسئولانه و سازنده میتواند یکی از مهمترین عوامل تقویت آن باشد.
▪️پرسش اصلی ما این است: چگونه میتوان این سرمایه بزرگ اجتماعی، این شور ملی و این ظرفیت گسترده انسانی را به نیرویی سازمانیافته، دموکراتیک، هماهنگ و مؤثر تبدیل کرد؟
این پرسش نباید زیر سایه جدال با مخالفان، حساسیتهای شخصی یا سوءبرداشت از نیت منتقدان قرار گیرد.
به باور من، مسئولیت این آسیبشناسی تنها بر دوش شاهزاده رضا پهلوی نیست. همه نخبگان فکری، کنشگران سیاسی، روشنفکران و نیروهای ملی پشتیبان انقلاب شیروخورشید در این زمینه مسئولیت دارند.
آنان باید با شجاعت و احساس مسئولیت، دیدگاهها و نقدهای خود را مطرح کنند و زمینه گفتوگویی آزاد، صریح و سازنده را فراهم آورند.
▪️ما برای تضعیف این جنبش نقد نمیکنیم؛ نقد میکنیم چون به آن تعلق داریم، به ظرفیت تاریخی آن باور داریم و نگران آینده آن هستیم.
هدف، یافتن مقصر یا پاسخگویی به این و آن نیست؛ هدف آن است که از دل تبادل نظر، نقد متقابل و هماندیشی، راهی برای عبور از کاستیهای موجود و دستیابی به همافزایی و سازمانیابی مؤثر پیدا کنیم.
پاینده ایران
پیام از داخل ایران"بنظرم…
پیام از داخل ایران
"بنظرم مقاله تحلیلی شما با توجه به شرایط حاضر واقع بینانه و منصفانه هستش. و پرسش آخر در خصوص چرخش جنبش درون جامعه، در شرایط فعلی تقریبَن امکانپذیر نیست چرا که هیچ آلترناتیوی با وجود خفقان داخل نمیتواند سر بلند کند و با بود ج. ا هرگز چنین فضایی بوجود نخواهد آمد. در هر صورت دستمریزاد"
شیر و خورشید میتواند بخشی…
شیر و خورشید میتواند بخشی از تاریخ و هویت ایران باشد. اما یک جنبش ملی برای آنکه واقعاً ملی بماند، باید بتواند فراتر از یک نماد، بر سر ارزشها و حقوق مشترک نیز پیوند ایجاد کند همانطوری که در مقالۀ لینک زیر نوشتم، جنبش و یا انقلابِ «زن، زندگی، آزادی»، چنین توانی را دارد و توانست از خیابانهای ایران تا دانشگاهها و تجمعهای ایرانیان در خارج از کشور و حتی تا نهادهایی مانند پارلمان اروپا را هم همراه سازد. اکنون اگر قرار است نام یا نماد دیگری در مرکز گفتمان قرار گیرد، پرسش شایسته این نیست که چه کسی آن را بیشتر دوست دارد. پرسش این است: آیا این تغییر، دایره همبستگی را بزرگتر میکند یا آن را کوچکتر میسازد؟
این پرسشی است که پاسخ آن باید در جامعه، در میان ایرانیان داخل و خارج کشور و در گفتوگویی آزاد و بدون حذف دیگران شکل بگیرد. زیرا مسئله نهایی، انتخاب میان دو عبارت نیست. مسئله، ایران است. ایرانی که قرار است متعلق به همه ایرانیان باشد.
آری، شاید دقیقترین پرسش همین باشد:
آیا میخواهیم نمادی داشته باشیم که ایران را تعریف کند، یا زبانی که ایرانیان را گرد هم آورد؟
شاید آینده ایران به هر دو نیاز داشته باشد؛
اما نباید یکی را چنان در جای دیگری بنشانیم که آنچه قرار بود وسیله همبستگی باشد، خود به عامل اختلاف تبدیل شود. ادامه مطلب در لینک زیر 🔻
Bahram Farrokhi
Bahram Farrokhi
·
کیانوش عزیز،
شما از یکسو بر محبوبیت شاهزاده در میان ایرانیان تأکید میکنید و از سوی دیگر، از توقف و ریزش جنبش شیر و خورشید سخن میگویید.
اما پرسش اساسی اینجاست: اگر هدف، جلوگیری از افول این جنبش و گسترش پایگاه اجتماعی و سیاسی آن است، آیا وقت آن نرسیده که در تیم مشاوران و حلقه تصمیمساز پیرامون شاهزاده پس از بارها پروژه های شکست خورده ...بازنگری جدی صورت بگیرد؟ تیمی که در طراحی و تدوین سیاستها و راهبردهای ایشان نقش تعیینکننده دارد.
چرا در بیان صریح و علنی انتقاد از عملکرد این تیم چنین احتیاطی به خرج میدهید؟ چرا نقدی را که باید با صدای بلند و شفاف مطرح شود، در حد نجوا و کنایه نگه میدارید؟
حمایت از شاهزاده به معنای مصون دانستن مشاوران و اطرافیان ایشان از نقد نیست. اتفاقاً وفاداری سیاسی واقعی، گاهی در شجاعتِ نقد صریح و مطالبه اصلاحات معنا پیدا میکند، نه در سکوت و ملاحظهکاری.
چرا ما به اندیشیدن انتقادی، توانمند نیستیم؟.
درود بر کیانوش عزیز و آقای اسدی گرامی،
روضه ای کسل کننده برای احتمالا بیدار شدن و به خود آمدن یا به خواب رفتن ابدی!
تمام این اشکالها و انتقادها را میتوان به مخالفان شاهزاده و پادشاهیخواهان نیز وارد دانست. رقیبان شاهزاده و پادشاهیخوان نیز کارنامه چشمگیری ندارند. رفوزه و تجدیدی و قبولی در همه گرایشها وجود دارد. در باره جزئیات میتوان بسیار نوشت و بحث کرد؛ امّا قصد من این نیست که طوماری از انتقادها و پاسخها فراهم آورم؛ زیرا نه کسی حوصله خواندن آن را دارد و نه، اساسا، کسی چندان اهمیّتی به سخنان مستدل میدهد. میکوشم تنها به نکتهای کلیدی و شایان تأمّل بپردازم؛ نکتهای که به گمان من، اگر به درستی فهمیده شود، میتواند ما را از سطح اختلافات سیاسی فراتر ببرد و به ریشههای عمیقتر بحران ایران رهنمون شود. طبیعی است که هر کسی میتواند برداشت و تفسیر خودش را داشته باشد. من نیز مدّعی نیستم که به حقیقت نهایی دست یافتهام؛ امّا تا جایی که در این سالها در باره گرایشهای گوناگون سیاسی، ذهنیّتها، تمایلات، ساز و کارها و شیوههای کنش و واکنش آنها اندیشیدهام، فعلا به این نتیجه رسیدهام که هیچیک از این گرایشهای متنوّع، با وضعیّتی که اکنون دارند، نمیتوانند به تنهایی به وزنهای کارگشا در تاریخ ایران تبدیل شوند و یک تنه آن را به چرخشی تاریخی رهنمون شوند؛ هر چند که از تشکیلاتی منسجم، سازماندهی گسترده و نیروی انسانی شایان توجهی برخوردار باشند.
شاید بسیاری، علّت این ناتوانی را در رقابتهای سیاسی، اختلاف منافع یا میل هر گروه به تصاحب قدرت جست و جو کنند. اینها البته دلایلی طبیعی و شایان فهم هستند؛ زیرا هر کسی برای خودش حقّ نقشآفرینی در سرنوشت کشور قائل است. امّا به گمان من، مسئله اصلی در جایی عمیقتر از رقابتهای سیاسی و اختلاف منافع قرار دارد. ریشه فاجعه را باید در نوعی ذهنیّت جست و جو کرد که در آن، هر گرایش سیاسی خود را مرکز ثقل تحوّلات، معیار تشخیص حقیقت و صاحب اصلی حقّ تعیین سرنوشت کشور میپندارد. مسئله این نیست که چرا هر گرایش سیاسی خواهان نقشآفرینی است؛ بلکه مسئله این است که چرا هر تشکیلاتی، نقشآفرینی خود را چنان با حقّانیّت تاریخی و سیاسی خویش یکی میگیرد که گویی بدون تحقّق اراده او، آینده ایران نمیتواند آیندهای معتبر و پذیرفتنی باشد. در چنین ذهنیّتی، ایران دیگر موضوع مشترک سیاست نیست؛ بلکه به عرصهای برای اثبات حقّانیّت گرایشهای سیاسی تبدیل میشود.
برای روشنتر شدن مقصودم، به مثالی از تاریخ فلسفه بسنده میکنم و سپس میکوشم که آن را بر وضعیّت کنونی ایران و تشکیلات و گرایشهای مدّعی نجات آن منطبق سازم. پیش از آنکه «کوپرنیک»ف نظریّه خود را درباره گردش زمین به دور خورشید مطرح کند، قرنها بود که انسان، زمین را مرکز کائنات میپنداشت و حرکت اجرام آسمانی را بر گرداگرد آن تصوّر میکرد. اهمیت دگرگونی کوپرنیکی صرفا در جابجایی زمین و خورشید نبود؛ بلکه در این بود که انسان ناگزیر شد مقام و موضع خود را در جهان، از نو بیندیشد. آنچه که پیشتر بدیهی و تغییر ناپذیر مینمود، به مسئلهای برای اندیشیدن تبدیل شد. تقریبا دو قرن پس از کوپرنیک، «ایمانوئل کانت» با انگیخته شدن از نظریّه کوپرنیک نیز با بازاندیشی در بنیانهای شناخت، نشان داد که برای فهم جهان باید حدود و امکانهای شناخت خویش را نیز بشناسیم. منظور من از این مثال، مقایسه مستقیم سیاست با نجوم یا فلسفه شناخت نیست؛ بلکه اشاره به اصلی ریشهای تر است. گاه تحوّل واقعی نه از افزودن نیروی بیشتر به یک شیوه اندیشیدن؛ بلکه از دگرگون کردن نقطه عزیمت آن آغاز میشود. گاه باید نه فقط پاسخهای خود؛ بلکه چشم اندازی را که از آن به جهان مینگریم، به دامنه پرسش و شک و سنجشگری فراخوانیم.
اگر این اصل را بر وضعیّت کنونی ایران منطبق کنیم، به پرسشی بنیانین میرسیم. آیا ممکن نیست که ریشه ناتوانی سازمانها و تشکیلات سیاسی ما در این باشد که هر یک، خود و جهانبینی خود را در مرکز قرار دادهاند و ایران و مردمانش را از دریچه اعتقادات و آرمانهای خویش مینگرند؟. آیا ممکن نیست که مسئله اصلی نه در کمبود سازماندهی، نه در فقدان رهبر، نه در نارسایی برنامهها و نه حتّا در شدّت رقابتهای سیاسی؛ بلکه در همین جابجایی بنیانین باشد؛ یعنی در این واقعیّت که هر گرایشی، پیش از آنکه در باره ایران و مردمانش بیندیشد، به جایگاه خود در آینده ایران میاندیشد؟. تصوّر کنید تمام تشکیلاتها، سازمانها، گروهها، فرقهها و گرایشهای سیاسی، به جای آنکه خود را مرکز قدرت، صاحب امتیاز، سهامدار اصلی آینده و معیار سنجش دیگران بدانند، ایران و مردمانش را در مرکز فعالیّتهای خود قرار میدادند. تصوّر کنید هر یک از این جریانها، به جای صرف انرژی برای به کرسی نشاندن گرایش خود، میکوشید به سهم خویش، دست در دست دیگران، کاری مشترک را برای ایران و مردمانش پیش ببرد. در چنین وضعیّتی، اختلافهای سیاسی همچنان وجود میداشتند؛ امّا دیگر اختلافها به معنای نفی یکدیگر نبودند. هیچ گرایش سیاسی ناگزیر نبود برای اثبات حقّانیّت خود، دیگری را از میدان بیرون براند. هیچ تشکیلاتی لازم نمیدید که برای تحقّق آرمانهای خود، ایران را به میدان جنگ اعتقادات و ایدئولوژیهای خویش تبدیل کند. در چنین وضعیّتی، سیاست از عرصه اثبات برتری یک ذهنیّت بر ذهنیّتهای دیگر، به عرصه همکاری برای حل مسائل مشترک تبدیل میشد.
من نزدیک به سی سال است که بر همین نکته تأکید میکنم، امّا گویی گوش شنوایی برای شنیدن آن وجود ندارد. بارها گفتهام و نوشتهام که کشورداری باید بر شالوده «پرنسیپهای فرهنگ باهمستان ایرانیان» شکل بگیرد و واقعیّت پیدا کند، نه بر اساس ذهنیّتها، جهان بینیها، اعتقادات و ایدئولوژیهای فعّالان عرصه سیاست. منظورم از فرهنگ باهمستان، بنیانهای تاریخی و فرهنگی است که به مردمان یک سرزمین امکان میدهد، با وجود تفاوتهایشان، در یک جهان مشترک زندگی کنند و سرنوشت خود را به یکدیگر پیوند بزنند. امّا اینجا باید نکتهای را با صراحت روشن کنم. فرهنگ باهمستان، نه یک حقیقت مقدّس و تغییرناپذیر است و نه مفهومی که هر گرایش سیاسی بتواند تفسیر خود را از آن، معیار نهایی حقّانیّت قرار دهد. فرهنگ تاریخی، سرچشمه شناخت و تجربه مشترک است، امّا هر آنچه که در تاریخ وجود داشته، به صرف تاریخی بودن، شایسته حفظ نیست. هر سنّتی باید در برابر حقوق و آزادیهای انسانهای زنده، در برابر امکان زندگی مشترک و در برابر ضرورت پاسخگویی قدرت، سنجیده شود. بنابر این، اعتقادات و برنامههای کارکردی سازمانها و تشکیلات سیاسی باید در سمت و سوی تحقّق پرنسیپهای فرهنگ باهمستان مردمان ایران عمل کنند، امّا خود پرنسیپها نیز باید در برابر نقد و سنجش عقلانی و انسانی پاسخگو باشند.
به همین دلیل، مسئله بنیانی این نیست که کدام ایدئولوژی باید جای خود را به کدام ایدئولوژی بدهد؛ بلکه مسئله این است که چگونه میتوان نظمی سیاسی بنا کرد؛ طوری که در آن، هیچ ایدئولوژی، هیچ رهبر و هیچ تشکیلات سیاسی، حقّ نداشته باشد خود را صاحب انحصاری حقیقت و خیر عمومی بداند. ایران و مردمانش نباید وسیله تحقّق اعتقادات و ایدئولوژیهای گروههای سیاسی باشند، امّا ایران نیز نباید به مفهومی انتزاعی تبدیل شود؛ طوری که به نام آن، حقوق مردمانش نادیده گرفته شود. دفاع از ایران، هنگامی معنا دارد که به دفاع از امکان زندگی آزاد، برابر و امن مردمان آن بینجامد. اگر کسی به نام ایران، آزادی و حقوق بخشی از ایرانیان را نادیده بگیرد، در حقیقت همان باهمستانی را تضعیف کرده است که مدّعی دفاع از آن است. ایران و مردمانش را نمیتوان در برابر یکدیگر قرار داد همانگونه که نمیتوان آزادی انسانها را از پیوندهای تاریخی و فرهنگی آنان جدا کرد. مسئله، یافتن نظمی است که در آن، تداوم باهمستان تاریخی و آزادی انسانهای زنده، نه در برابر یکدیگر؛ بلکه در پیوندی انتقادی و متقابل قرار گیرند.
من همچنان، کمافیالسابق، تأکید میکنم که در سیاست هرگز نمیتوان نشانهای از «معصومیّت» پیدا کرد. انسانها در سیاست اشتباه میکنند و هر اشتباهی پیامدهای خاصّ خودش را دارد؛ یعنی پیامدهایی که میتوانند مادی و معنوی، اجتماعی و تاریخی، و حتّا جانی و انسانی باشند. هیچکس نمیتواند مدّعی شود که از خطا و اشتباه مبرّاست؛ ولو بسیار باهوش، مجرّب، کارکشته و آگاه باشد. امّا اگر سیاست عرصه خطاپذیری انسانهاست، مسئله اصلی این نیست که چه کسی میتواند ادّعای بی خطایی کند؛ بلکه مسئله این است که چه اصول و ساز و کارهایی میتوانند خطاهای انسانها را مهار کنند و مانع شوند که اشتباهات سیاسی به فاجعهای تاریخی برای یک ملّت تبدیل شوند. پذیرش خطاپذیری انسان سیاسی، اگر جدّی گرفته شود، باید به پذیرش ضرورت محدودیّت قدرت، پاسخگویی صاحبان آن، حقّ مخالفت، امکان اصلاح تصمیمها و گردش مسالمتآمیز قدرت بینجامد. هیچ رهبر و هیچ گرایش سیاسی نباید به اعتبار هوش، تجربه، سابقه مبارزاتی یا شدّت اعتقاداتش، از نقد و سنجش پیامدهای اعمال خود مصون بماند. سیاست، عرصه همکاری انسانها برای رفع مسائل و مشکلات موجود و حرکت در سمت و سوی آرمانهای مشترک مردمان میهن است، امّا همکاری سیاسی هنگامی معنا پیدا میکند که هیچ فرد یا گروهی خود را مالک انحصاری حقیقت و سرنوشت جامعه نداند و هیچکس نتواند به نام خیر عمومی، حقوق دیگران را از میان ببرد.
در اینجا باید میان اختلاف سیاسی و انحصارطلبی سیاسی تمایز گذاشت. اختلاف بر سر شکل حکومت، سیاست اقتصادی، شیوه اداره کشور یا نسبت میان سنّت و تجدّد، لزوما نشانه دشمنی با ایران نیست. جامعه زنده، جامعهای است که در آن اختلافها بتوانند بدون تبدیل شدن به نزاعی بر سر حقّ وجود و مشارکت دیگران، در عرصه عمومی مطرح شوند. بنابر این، دعوت به همکاری سیاسی نباید به معنای نادیده گرفتن اختلافهای واقعی باشد. همه اختلافها مشمول مصالحه نیستند و همه توافقها نیز عادلانه نیستند. اگر یک گرایش سیاسی خواهان سلب حقوق گروهی از مردم باشد، نمیتوان از دیگران خواست که به نام وحدت ملّی با آن همراه شوند. وحدت سیاسی هنگامی ارزشمند است که بر پایه اصولی عادلانه شکل گیرد، نه هنگامی که اختلافهای واقعی را به نام وحدت پنهان کند. آنچه که باید مشترک باشد، نه لزوما اعتقادات و برنامههای سیاسی؛ بلکه پذیرش حقوق برابر انسانها، حقّ مشارکت، امکان نقد قدرت و ضرورت زندگی مشترک است. در چنین نظمی، هیچ گرایش سیاسی مجبور نیست که از اعتقادات خودش دست بکشد، امّا هیچ تشکیلاتی نیز حقّ ندارد که اعتقادات خود را به معیار انحصاری حقّانیّت سیاسی تبدیل کند.
تا زمانی که ایران و مردمانش و پرنسیپهای فرهنگ باهمستان ایرانیان به محور کلیدی کنشها، واکنشها و اقدامهای گرایشهای مختلف سیاسی تبدیل نشوند، روشن نخواهد شد که کشمکشهای رقابتی آنها در تلاطم گردابها و طوفانهای قدرتهای جهانی به کجا خواهند انجامید و سرنوشت ایران و مردمانش، به ویژه در نسبت با ولایت گیوتینداران الهی، چه خواهد شد. مسئله فقط این نیست که کدام گرایش سیاسی میتواند قدرت را به دست گیرد؛ بلکه مسئله این است که قدرت، بر چه بنیانهایی استوار خواهد شد و چه چیزی را در مرکز لژیتیماتسیون و عملکرد خود قرار خواهد داد. من پیشتر گفتهام و باز هم میگویم که واقعه هولناک 1357 شکافی عمیق در تاریخ و فرهنگ ایرانیان ایجاد کرد؛ یعنی شکافی که تنها با ترمیم آن میتوان به تداوم تاریخ و فرهنگ ایران امیدوار بود. امّا ترمیم این شکاف، صرفا به معنای تغییر نظام سیاسی یا بازگشت به یک صورت تاریخی از کشورداری نیست. مسئله بنیانیتر از نامها و صورتهای حکومت است. مسئله، بازسازی پیوند تاریخی و فرهنگی است که به مردمان ایران امکان میدهد، با وجود اختلافهای سیاسی و اعتقادی، همچنان خود را اعضای یک «باهمستان تاریخی – فرهنگی» بدانند و سرنوشت مشترک خود را بر هر گونه انحصارطلبی ایدئولوژیک مقدّم بشمارند. تداوم تاریخی - فرهنگی ایران، به معنای حفظ یک شکل خاصّ از حکومت نیست همانگونه که تغییر نظام سیاسی نیز لزوما به معنای گسست از تاریخ و فرهنگ ایران نیست. فرهنگها در طول تاریخ دگرگون میشوند و تداوم آنها، نه در انجماد صورتهای گذشته؛ بلکه در توانایی بازاندیشی و بازآفرینی خویش تحقّق مییابد. مهم نیست که نوع و سیستم کشورداری چه نامیده شود. آنچه که اهمیّت دارد، این است که آیا نظام حاکم میتواند تداوم تاریخی و فرهنگی ایران را در پیوند با پرنسیپهای فرهنگی و آزادی و حقوق مردمانش حفظ کند یا نه. اگر تداوم تاریخی و فرهنگی حفظ و کارگزار نشود، هیچ قدرتی، ولو هر روز هزاران نفر را اعدام کند، نخواهد توانست برای همیشه بر ایران و مردمانش حُکمرانی کند. قدرت میتواند صداها را خاموش کند و با ایجاد هراس، ظاهری از اطاعت و سکون پدید آورد، امّا نمیتواند با زور، پیوندی تاریخی و فرهنگی را که از میان برده است، دوباره خلق کند. قدرت میتواند زندگی را به اطاعت وادارد، امّا نمیتواند از اطاعت، معنا و لژیتیماتسیون بیافریند.
در هر صورت، تا هنگامی که ایران و مردمانش در مرکز اندیشه و عمل سیاسی قرار نگیرند، هر فتح سیاسی میتواند مقدّمه شکست دیگری باشد و هر انقلاب، امکان تکرار فاجعهای تازه را در خود حمل کند. آنچه که باید دگرگون شود، نه فقط مقام صاحبان قدرت؛ بلکه پیوند میان قدرت، جامعه و انسان است. هیچ گرایش سیاسی نباید بتواند خود را به جای ایران بنشاند و هیچ ایدئولوژیی/دین ایمانخواهی/مذهبی نباید بتواند مردمان ایران را به وسیله تحقّق خویش تبدیل کند. «اساسی ترین پرسش پیش روی ما اینست که آیا میخواهیم ایران را به سرزمینی تبدیل کنیم که در آن، اعتقادات و آرمانهای گروههای سیاسی تحقّق یابند، یا میخواهیم اعتقادات و آرمانهای سیاسی را چنان بازاندیشی کنیم که در خدمت تداوم تاریخی، فرهنگی و انسانی ایران قرار گیرند؟. پاسخ به این پرسش، نه فقط سرنوشت تشکیلات سیاسی؛ بلکه معنای آینده ایران را تعیین خواهد کرد».
شاد و خوشکام باشید!
فرامرز حیدریان