تاریخ نگارش:01/11/2026 برابر با دهم آبان ماه سال 2585 شاهنشاهی
از درونمرزیانِ مُعتَکَفُ الظُّهور تا برونمرزیانِ منتظرِ گودو
[در پایورزیهای خستگی ناپذیر بر بُنمایه های فرهنگ باهمستان ایرانیان: گزندناپذیری جان و زندگی، مهرورزی، دادورزی، راستمنشی]
[ ...... آن که بر گذشته مسلّط باشد، آینده را در اختیار خواهد داشت و آن که زمان حال را در کنترل خود دارد، گذشته را نیز کنترل میکند.]
[Nineteen Eighty-Four, George Orwell (1903–1950), Secker & Warburg, London, 1949, P. 46]
(دروغهایی که صحت دارند:
ما ایرانیان دیگر حتّا به یاد نمیآوریم که در کدام بزنگاه تاریخ، در کدام پیچ ناشناخته سرنوشت و بر اثر کدام گسست هولناک در خودآگاهبود تاریخی و اخلاقی خویش، از افق «عرش رادمنشی» به حضیض بلاهت، حماقت، کینه توزیهای عقده مندانه و ویرانگریهای برخاسته از حقارت و خوارخویشتنی سقوط کردیم. نه لحظه سقوط را به دُرُستی به یاد داریم، نه ساز و کارهای پدید آورنده آن را میشناسیم و نه هنوز شهامت آن را یافتهایم؛ طوری که در آیینه این انحطاط و قهقرائی، چهره حقیقی و اصیل خویش را بی پرده و بی مماشات بازشناسیم. تنها چیزی که با تلخی و اندوهی تاریخی میدانیم، این است که دیگر آن انسان آرمانجوی زندگی نیستیم که میبایست نگهبانِ حرمت هستی، سرچشمه مهرورزی، پرستار جان و زندگی و بر پا دارنده داد و راستی باشد؛ یعنی انسانی که «دادگزاری» را خویشکاری اخلاقی خود و «راستمنشی» را سرآمدترین نمود شعور، فهم، آگاهی و مسئولیّت پذیری خویش میشناخت.
امّا شاید نخستین خطای ما این باشد که هنوز سقوط را صرفا در فاصله میان اکنون و تصویری آرمانی از گذشته، جست و جو میکنیم؛ گویی روزگاری در مرتبهای بی نقص از آدمیگری میزیستیم و سپس حادثهای از بیرون بر ما فرود آمد و آن گوهر گرانبها را از ما ربود. حال آنکه تاریخ هیچ ملّتی، بهشت اخلاقی از دست رفتهای نیست. تاریخ ما نیز، همچون تاریخ دیگر جوامع انسانی، آمیزهای از شکوه و فرومایگی، آفرینندگی و ویرانگری، دادگری و بیداد، خردمندی و بلاهت، آزادگی و اسارت بوده است. آنچه که باید از نو جست و جو کنیم، نه افسانه یک گذشته بی نقص؛ بلکه امکانهای انسانی و اخلاقی است که در ژرفای فرهنگ و تجربه تاریخی ما وجود داشتهاند و میتوانستند و هنوزم میتوانند به معیار زندگی جمعی ما تبدیل شوند، امّا هرگز چنان که شایسته بود و هنوزم هست، در مناسبات اجتماعی و ساختارهای قدرت، تحقّق نیافتند.
پرسش تکاندهنده این است که چه بر سر انسان ایرانی آمد؛ طوری که توانست از حرمت جان و زندگی روی برگرداند؟. چگونه موجودی که باید پاسدار جان و آزادی دیگری باشد، میتواند به آزارنده، تحقیر کننده، سرکوبگر و حتّا جانستان او تبدیل شود؟. چه مناسباتی، چه تربیتی، چه سوخت و سازهای روانی و چه ساختارهای قدرتی، انسان را به جایی میرسانند که در آن، دروغ جای حقیقت، اطاعت جای داوری، تعصّب جای اندیشیدن، کینه جای همدلی و قدرت جای مسئولیّت مینشیند؟. آیا انحطاط اخلاقی صرفا حاصل حماقت و ناآگاهی است یا هنگامی به فاجعهای تاریخی تبدیل میشوند که حماقت و بلاهت با قدرت همدست شوند، دروغ پاداش بگیرد، خشونت، مشروعیّت/اعتبار بیابد و انسان برای حفظ موقعیّت، امنیّت یا منافع خویش، به انکار حرمت و قبضه کردن جان و زندگی انسانهای دیگر تن در دهد؟.
احتمالا یکی از ریشهای ترین پاسخها را باید در لحظهای جست و جو کرد که انسان، حقّ اندیشیدن و داوری کردن را از خویشتن سلب میکند و آن را به مرجعی بیرون از وجدان مستقل خود میسپارد. از آن پس، دیگر لازم نیست برای هر عمل خویش در برابر عقل و وجدان فردی پاسخگو باشد. فقط کافی است که به امریّه ای استناد کند، به حقیقتی از پیش تعیین شده پناه ببرد یا اطاعتی را به نام فضیلت به خود بقبولاند. در چنین وضعیّتی، انسان میتواند اعمالی را مرتکب شود که اگر با وجدان آزاد و داوری مستقل خود میسنجید، شاید هرگز به آنها تن در نمیداد. فاجعه مناسبات اجتماعی و کشورداری از جایی آغاز میشوند که امر مقدّس پنداشته، ایدئولوژی علم نما، قدرت افسار گسیخته یا هر مرجع مدّعی حقیقت مطلق، به پناهگاهی برای گریز انسان از مسئولیّت اخلاقی خویش تبدیل شود. در جایی که هیچ اقتداری حقّ پرسشگری ندارد، هیچ حقیقتی در معرض بازاندیشی قرار نمیگیرد و هیچ صاحب قدرتی، خود را در برابر جان و حرمت انسانها پاسخگو نمیداند، زندگی به قربانگاه اقتدار بدل میشود.
ما در باتلاق الهی زمامداران گیوتینی گرفتار آمدهایم؛ یعنی باتلاقی که مسئله اصلی آن فقط وجود اعتقادات مذهبی/دینی نیست؛ بلکه تبدیل اقتدار مدّعی آسمانی به قدرتی زمینی است که خود را از سنجش، پرسش و پاسخگویی به طور کلّی معاف میداند. در چنین ساختاری، انسان به تدریج از مقام داور اخلاقی کردار خویش به مقام مُجری امریّه ای تنزّل مییابد که حقّ پرسیدن از مشروعیّت/اعتبار/لژیتیماتسیون و پیامدهای آن را نیز از خود سلب کرده است. در این حیص و بیص، هر تقلّایی که بدون شناخت این ریشهها برای برونرفت از لجنخانه الهی صورت میگیرد، ممکن است که تنها شکل ظاهری اسارت را تغییر دهد و همان مناسبات سلطه، اطاعت و مسئولیّتگریزی را در جامهای تازه بازتولید کند؛ زیرا هیچ جامعهای صرفا با تعویض صاحبان قدرت از انحطاط اخلاقی رها نمیشود؛ چنانچه مناسباتی که انسان را به اطاعت بی چون و چرا، ترس، دروغ و تحقیر دیگری عادت دادهاند همچنان پا بر جا بمانند. استبداد میتواند بار دیگر از درون همان جامعه و با نامها و پرچمهایی دیگر سر برآورد. شاید هولناکترین وجه این فاجعه آن باشد که ما نه تنها بسیاری از امکانهای زندگی را از دست دادهایم؛ بلکه به تدریج توانایی تصوّر زندگی دیگری را نیز از دست میدهیم. انسان هنگامی به حضیض وجودی سقوط میکند که وضعیّت تحقیرآمیز موجود را نه فقط تحمّل کند؛ بلکه آن را یگانه صورت ممکن زندگی بپندارد. در چنین وضعیّتی، اسارت تنها در زنجیرهای بیرونی نیست؛ بلکه در محدود شدن افق تخیّل، در کوچک شدن امکان اندیشیدن و در ناتوانی از تصوّر جهانی است که در آن، انسان بدون ترس، زندگی کند، دیگران را به رسمیّت بشناسد و مسئولیّت سرنوشت خویش را آگاهانه بر عهده بگیرد. شاید بزرگترین فتح الفتوح هر نظام سلطه و گیوتینی همچون ولایت خونریز فقاهتی آن نباشد که انسانها را فقط وادار به اطاعت کند؛ بلکه این باشد که حتّا تصوّر طغیان و سرکشی، آزادی و زندگی متفاوت را نیز از ذهن آنان بیرون براند.
ما قرنهاست که منتظریم کسی از راه برسد. کسی، کسانی، هزاران نفر یا شایدم میلیونها نفر، تا دست ما را بگیرند، از قعر باتلاق الهی بیرونمان بکشند، راهی به رهایی بگشایند و سپس پلکانی شوند تا بار دیگر بر «تخت عرش زندگی» جلوس کنیم. گویی هنوز نپذیرفتهایم که هیچکس نمیتواند به جای ما، «انسان ایرانی» شود، به جای ما بیندیشد، به جای ما آزادی را تجربه کند و به جای ما مسئولیّت زندگی را بپذیرد. گویی اصالت، گوهری است که در گذشتهای دور از دست دادهایم و اکنون باید کسی از راه برسد و آن را به ما بازگرداند. حال آنکه اصالت انسانی نه میراثی موروثی است، نه امتیازی تاریخی و نه موهبتی که از سوی یک مُنجی اعطا شود؛ بلکه اصالت، شیوهای از بودن و زیستن است که باید در هر لحظه، با اندیشیدن مستقل، کردار مسئولانه، حرمت نهادن به کرامت و ارجمندی دیگران و پاسداری از جان و زندگی، از نو آفریده شود.
در اینجا به یکی از تناقض آمیزترین و در عین حال، گویاترین وضعیّتهای وجودی ما میرسیم. ما ایرانیان درونمرزی همچنان «منتظران ظهوریم» و بسیاری از ایرانیان برونمرزی نیز در هیئت «منتظران گودو» باقی ماندهاند. یکی چشم به آسمان دوخته است تا «منجی موعود»، ظهور کند و دیگری چشم به افق دوخته است تا «گودوی غایب»، سرانجام از راه برسد. یکی تحقّق رهایی را به وعده ظهور حواله میدهد و دیگری شاید آن را به آمدن نیرویی، شخصیّتی یا واقعهای ناشناخته در آینده موکول میکند. این دو، با وجود تفاوتهای اساسی و اعتقادی و فکری، در یک نقطه، ممکن است به هم برسند؛ آنهم در واگذاری امکان دگرگونی به نیرویی بیرون از اراده و مسئولیّت خویش. امّا مسئله این نیست که انسان امید داشته باشد یا آیندهای متفاوت را انتظار بکشد. امید، تا هنگامی که نیروی حرکت و آفرینش باشد، یکی از بنیانیترین سرچشمههای زندگی است. مسئله از جایی آغاز میشود که امید به جانشین کنش تبدیل شود و انتظار، جای اندیشیدن و عملکردن را بگیرد. جایی که انسان، زندگی امروز خود را قربانی وعده فردایی میکند که تحقّق آن را به دیگری سپرده است، انتظار، دیگر فضیلت نیست؛ بلکه صورت پنهان و موجّه نمایی از تعلیق اراده و گریز از مسئولیّت است. انسان در چنین وضعیّتی نه فقط آینده را به تعویق میاندازد؛ بلکه اکنون را نیز از دست میدهد؛ زیرا تنها زمان واقعی زندگی، همین لحظهای است که در آن میتوان اندیشید، انتخاب کرد، دوست داشت، مقاومت کرد، آفرید و مسئولیّت پذیرفت.
در میان دو سنگ آسیاب «ظهور امام زمان» و «آمدن گودو»، آنچه که بی صدا خُرد و خمیر میشود، خود زندگی است؛ زندگی یگانه و بازنگشتنی که هیچ منجی نمیتواند لحظههای از دست رفته آن را به ما بازگرداند. عمرها در کوره انتظار خاکستر میشوند، فرصتهای تاریخی از دست میروند و انسان، به امید تحقّق آیندهای نامعلوم، از تنها قلمرو واقعی اختیار خویش؛ یعنی اکنون، چشم میپوشد. چه تناقض هولناک و دلهره آوری! برای رسیدن به زندگی بهتر، از زندگی موجود دست میکشیم. برای دستیابی به آزادی در آینده، آزادی اندیشیدن و عملکردن در اکنون را به تعویق می اندازیم و برای رهایی از سلطه، اختیار خویش را به نیرویی دیگر واگذار میکنیم که قرار است روزی ما را از سلطه برهاند. امّا آیا هرگز از خود پرسیدهایم که چرا اینهمه در پی مُنجی هستیم؟. چرا به جای ساختن شرایط رهایی، همواره در جست و جوی کسی/کسانی/قدرتهایی/نیروهایی هستیم که رهایی را برایمان به ارمغان بیاورند؟. شاید پاسخ را باید در هراس عمیق انسان از آزادی و مسئولیّت جست و جو کرد. آزادی فقط رهایی از اراده امر دهی دیگران نیست؛ بلکه آزادی، پذیرش بار سنگین انتخاب، پیامدهای انتخاب و پاسخگویی در برابر زندگی خویش و دیگران نیز هست. انسان آزاد دیگر نمیتواند همه شکستهای خود را به گردن تقدیر، تاریخ، دشمن، حاکم، رهبر یا غیبت منجی بیندازد. باید بپذیرد که در ساختن جهان پیرامون خود سهمی دارد و هیچ قدرتی نمیتواند به طور کامل جای مسئولیّت او را بگیرد. شاید منجیطلبی، در عمیقترین لایه خود، گاهی راهی برای گریز از همین بار دشوار آزادی باشد. میل به آنکه دیگری تصمیم بگیرد، دیگری بجنگد، دیگری خطر کند و دیگری بهای رهایی را بپردازد، تا ما سرانجام بر «تخت عرش، جلوس کنیم و در جهانی آزاد، زندگی و عشق و حال کنیم» که در ساختنش سهم تعیین کنندهای نداشتهایم.
به همین دلیل باید از یک توهّم دیگر نیز عبور کنیم. توهّم اینکه با حذف یک منجی و جایگزینکردن منجی دیگری، از دور باطل منجیطلبی رها شدهایم. جامعهای که امروز به جای منجی آسمانی، چشم به قهرمان سیاسی، رهبر کاریزماتیک یا ناجی تاریخی دوخته است، اگر همچنان حقّ داوری، اختیار و مسئولیّت خویش را به یک فرد واگذار کند، در بنیان اندیشه خود تغییری نکرده است. فقط نام منجی عوض شده است. آزادی را نمیتوان به فضیلت یک رهبر گره زد؛ زیرا هر گاه سرنوشت آزادی به اراده یک فرد وابسته شود، امکان بازتولید بندگی نیز در همان نقطه نهفته است. هیچ انسانی نباید چنان بر فراز جامعه قرار گیرد که دیگران از حقّ پرسش، نقد و نظارت بر او محروم شوند. آزادی واقعی آنجا آغاز میشود که هیچکس مالک اراده دیگری نباشد و هیچ قدرتی خود را فراتر از پاسخگویی نداند. در این میان، نباید مسئولیّت را نیز به یک اتهام جمعی و بی تمایز تبدیل کنیم. همه ما به یک اندازه در پدید آمدن یا بازتولید این وضعیّت چندش آور میهنی سهیم نبودهایم. میان کسی که خشونت را اعمال کرده و کسی که قربانی آن بوده است، میان صاحب قدرت و محروم از قدرت، میان عامل سرکوب و کسی که در برابر آن ایستاده است، تفاوتی بنیانین وجود دارد. امّا تفاوتها نباید ما را از شناخت سهم واقعی افراد، نهادها و فرهنگ عمومی در استمرار مناسبات ویرانگر بازدارند. مسئولیّت اجتماعی به معنای متّهم کردن همگانی نیست؛ بلکه به معنای شناخت دقیق جای هر کس در نسبت با قدرت، اختیار، آگاهی و امکان کنش است. هیچ رهایی پایداری بدون چنین تمایزی ممکن نیست.
اکنون باید به اساسیترین پرسش بازگردیم. «عرش رادمنشی» که از آن سخن میگوییم، کجاست و چگونه میتوان دوباره به آن رسید؟. آیا عرش، جایی و قلّه ای و سریری در گذشته است که باید آن را بازیابیم؟. آیا سرزمینی است که با تغییر صاحبان قدرت به آن بازمیگردیم؟ یا مرتبهای از هستی انسانی است که تنها از طریق بازسازی مناسبات ما با جان، زندگی، آزادی و دیگران امکان تحقّق مییابد؟. به گمان من، عرش زندگی نه در آسمان است، نه در گذشته و نه در انتظار آیندهای نجاتبخش. عرش زندگی، مرتبهای از انسان بودن است که در آن، هیچ قدرتی را برتر از حرمت جان و زندگی نمینشانیم، هیچ حقیقتی را از حقّ پرسش معاف نمیکنیم، هیچ عقیدهای را مجوّز تحقیر دیگری نمیدانیم و هیچ آزادی را بدون به رسمیّت شناختن آزادی دیگران معتبر نمیشماریم. جایی که انسان بتواند بدون ترس بیندیشد، بدون اجبار انتخاب کند، بدون تحقیر دیگران زندگی کند و در برابر پیامدهای کردار خویش پاسخگو باشد، عرش زندگی بر پا شده است. بنابر این، آنچه که باید در ما دگرگون شود، پیش از هر چیز، نسبت ما با خودمان و با یکدیگر است. باید از انسان تابع، انسان مُرید و مقلّد و دنباله رو و هوادار، انسان منتظر و انسان مسئولیّتگریز عبور کنیم و به انسانی برسیم که قدرت داوری مستقل، شهامت پرسشگری، توانایی همدلی و آمادگی پذیرش مسئولیّت را داشته باشد. باید دریابیم که همبستگی، صرفا اجتماع افراد ناراضی در برابر یک دشمن مشترک نیست؛ بلکه همبستگی هنگامی معنا مییابد که انسانها آزادی یکدیگر را به اندازه آزادی خویش ضروری بدانند، اختلاف نظر را به رسمیّت بشناسند، از حقّ دیگری برای اندیشیدن و متفاوت بودن دفاع کنند و اجازه ندهند که هیچ قدرتی به نام نجات، بار دیگر، حقّ انتخاب را از آنان بستاند.
شاید تراژدی بزرگ ما این باشد که قرنهاست در جست و جوی بازگشت به عرشیم، ولی هنوز به این حقیقت ساده و در عین حال دشوار پی نبردهایم که عرش زندگی را نمیتوان از کسی طلب کرد؛ بلکه باید آن را در مناسبات انسانی بر پا داشت. هیچ ظهور موعودی و هیچ آمدن گودویی نمیتواند به جای ما این کار را انجام دهد. هیچ منجی نمیتواند انسانی را که از مسئولیّت آزادی خود گریزان است، آزاد کند. هیچ قدرتی نمیتواند به جامعهای که حقّ داوری خویش را واگذار کرده است، آزادی پایدار ببخشد. ما باید از انتظار برای آمدن انسان رهایبخش دست برداریم و امکان ظهور انسان مسئول را در خویشتن و در مناسبات جمعی خود فراهم آوریم. این، نه یک توصیه اخلاقی ساده و نه شعاری برای تهییج احساس جمعی؛ بلکه بنیانیترین شرط خروج از چرخه تاریخی سلطه، انحطاط و بازتولید استبداد است؛ زیرا آنچه که باید ظهور کند، پیش از هر منجی دیگری، خودِ انسان است؛ یعنی انسانی که دیگر نجات خویش را به غیبت و حضور دیگری گره نمیزند، آزادی را از هیچ قدرتی گدایی نمیکند، حرمت جان و زندگی را قربانی هیچ حقیقت مقدّسی نمیکند و مسئولیّت هستی خویش را به دوش دیگری نمی اندازد. انسانی که میداند عرش زندگی را نه با انتظار، نه با حسرت گذشته و نه با پرستش قهرمانان؛ بلکه با اندیشیدن آزاد، منش دادگرانه، راستمنشی و همبستگی مسئولانه با دیگر انسانها میتوان بر پا داشت. شاید روز رهایی ما نه روز آمدن کسی؛ بلکه روزی باشد که سرانجام دریابیم دیگر نباید منتظر کسی بمانیم. بزرگی یک ملّت در توانایی پیوسته آن برای پاسداری از حرمت و نگاهبانی از جان و زندگی انسانها، مهار قدرت، پذیرش مسئولیّت و آفریدن امکان زندگی آزاد برای یکدیگر است. عرش زندگی نیز نه میراث نیاکان ماست و نه وعده منجیان آینده؛ بلکه عرش زندگی، مسئولیّتی است که باید آن را آگاهانه و خواستنی در اکنون بر دوش بگیریم.
1- مُشت نمونه خروار است.
فهمیدن و ریشه یابی علل فلاکتهای میهنی و تداوم اسارتهای قرن به قرن، نه معمّایی لاینحل است و نه رازی که تنها در اعماق تاریخ یا پشت درهای بسته قدرت بتوان به آن دست یافت. مسئله، بیش از آنکه پیچیده و دست نیافتنی باشد، در نزدیکترین مناسبات زندگی ما حضور دارد. در گستره مناسباتی که هر روز در آنها زندگی میکنیم، سخن میگوییم، امریّه میدهیم، متابعت میکنم، حقّ یکدیگر را به رسمیّت میشناسیم یا از آن چشم میپوشیم. برای شناختن ریشههای اسارت، کافیست از خودمان آغاز کنیم. از خانواده، بستگان، خویشان و پیوندهایی که در آنها نخستین تجربههای قدرت و اطاعت شکل میگیرند. سپس باید دایره مشاهده را به محله، روستا، شهر، استان و پایتخت گسترش دهیم و از آنجا به مناسبات کشورهای همسایه و دیگر سرزمینهای جهان بنگریم. امّا این گسترش، صرفا گسترش دایره مشاهده نیست؛ بلکه کوششی است برای فهمیدن اینکه چگونه مناسباتی که در کوچکترین واحدهای زندگی انسانی شکل میگیرند، در مقیاسهای بزرگتر بازتولید میشوند، تغییر میکنند یا به صورتی دیگر در برابر انسان قد علم میکنند. شناختی که در پی آن هستیم، نباید به دیدن شباهتها و یافتن مصادیق محدود بماند؛ بلکه باید از نمودها عبور کند و به ریشهها راه یابد. باید بپرسیم چه مناسباتی انسان را به متابعت و اطاعت عادت میدهند، چه ساختارهایی امکان حُکمرانی را بر دیگران فراهم میکنند و چه شرایطی سبب میشوند که دستگاههای قدرت، به جای آنکه در خدمت حقّ و کرامت انسان قرار گیرند، خود را معیار حقّ و مرجع نهایی تعیین سرنوشت دیگران بدانند.
خانواده، در این مسیر شناخت، اهمیّتی بنیانین دارد، نه به این معنا که همه مناسبات سیاسی از خانواده سرچشمه میگیرند؛ بلکه از آن جهت که خانواده یکی از نخستین میدانهایی است که انسان در آن معنای قدرت، احترام، حقّ، اطاعت و آزادی را تجربه میکند. حقوق انسانی هر یک از ما، پیش از آنکه در قانون و ساختار سیاسی جامعه به رسمیّت شناخته شود، در مناسبات نزدیک زندگی ما موضوعیّت پیدا میکند یا به آن، احترام گزارده میشود یا به تدریج از اعتبار ساقط میشود. انسانی که از کودکی میآموزد حقّ پرسیدن ندارد، اعتراض او بی حرمتی محسوب میشود و ارادهاش در برابر اراده صاحبان قدرت و بزرگان خانواده، فاقد اعتبار است، ممکن است پیش از آنکه با مفهوم استبداد سیاسی آشنا شود، منطق آن را در تجربه زیسته خود آموخته باشد. امّا این امکان، حکم قطعی سرنوشت او نیست؛ زیرا انسان میتواند از مناسباتی که در آنها پرورش یافته است فراتر رود و در برابر آنها موضعی انتقادی اتّخاذ کند. مسئله اساسی، همین امکان و همین دشواری است. چگونه انسان میتواند از منطق قدرتی که در آن پرورش یافته است فاصله بگیرد و مناسباتی را دگرگون کند که خود نیز، خواسته یا ناخواسته، در بازتولید آنها سهم داشته است؟. در خانوادهای که اعضای آن برای یکدیگر اعتبار و احترام قائل نیستند، انسان نه برحسب کرامت و حقوق خویش؛ بلکه بر حسب جایگاهش در سلسله مراتبی جبری سنجیده میشود. در چنین مناسباتی، حقّ سخن گفتن، حقّ انتخاب کردن و حقّ اعتراض، به امتیازاتی تبدیل میشوند که صاحبان قدرت و بزرگان خانواده میتوانند اعطا کنند یا از دیگران دریغ دارند.
در اینجا، اطاعت به فضیلت، سکوت به نشانه ادب و تسلیم به دلیل شایستگی تبدیل میشود. آنچه که باید بر اساس حقّ و استحقاق تعیین شود، برحسب موقعیّت و قدرت افراد تعیین میشود. انسان به تدریج میآموزد که برای برخورداری از امنیّت و پذیرش، باید اراده خویش را تابع اراده دیگری کند و این آموختن، اگر در نهادهای دیگر زندگی نیز تقویت شود، میتواند به عادتی اجتماعی و سپس به زمینهای برای بازتولید سلطه تبدیل شود. امّا خانواده تمام جامعه نیست و مناسبات خانوادگی نیز به تنهایی سرنوشت سیاسی یک ملّت را تعیین نمیکنند. میان خانواده و حکومت، شبکهای از نهادها، باورها، منافع و ساختارهای اقتصادی و اجتماعی قرار دارد که میتوانند منطق قدرت را تقویت کنند یا در برابر آن بایستند. مدرسه، دانشگاه، بازار، نظام حقوقی، مطبوعات و شبکه های اجتماعی و رادیوها و تلویزیونها، سازمانهای اجتماعی و نهادهای سیاسی، هر کدام در شکلگیری مناسبات انسان با قدرت نقش دارند. آنچه که اهمیّت دارد، فهمیدن نحوه پیوند این سطوح با یکدیگر است و اینکه چگونه یک منطق سلطه میتواند در خانواده آموخته شود، در نهادهای اجتماعی تقویت شود و سرانجام در ساختار سیاسی به صورتی متمرکز و سازمان یافته استقرار یابد. قدرت، صرفا توانایی امریّه دادن نیست؛ بلکه توانایی تعیین شرایطی است که دیگران در آن زندگی میکنند. قدرت میتواند در مالکیّت منابع، کنترل امکانات زندگی، انحصار تصمیمگیری و محروم کردن دیگران از امکان انتخاب نیز مستقر باشد.
انسانی که از نظر حقوقی آزاد است، امّا برای تأمین مایحتاج ابتدایی خود ناگزیر از تسلیم شدن در برابر اراده دیگران است، ممکن است که از آزادی واقعی محروم مانده باشد. به همین دلیل، هندسه مناسبات انسانی را نمیتوان صرفا با مشاهده رفتارها و گفتارها شناخت؛ بلکه باید دید منابع قدرت چگونه توزیع شدهاند، چه کسانی امکان تصمیمگیری دارند، چه کسانی هزینه طغیان و سرکشی را میپردازند و چه کسانی میتوانند بدون پاسخگویی، شرایط زندگی دیگران را تعیین کنند. در چنین منظری، حکومت استبدادی و دستگاه خونریزی و سرکوب، پدیدهای نیست که ناگهان و بی ارتباط با تاریخ و جامعه بر مردمان یک سرزمین فرود آمده باشد. حکومتهای خونریز و مستبد در بستر تحوّلات تاریخی، مناسبات اجتماعی، نهادهای سیاسی و کشمکشهای قدرت، امکان ظهور مییابند و دوام میآورند. اماّ این سخن، به معنای این نیست که استبداد، سرنوشت محتوم یک ملّت است. همچنین به معنای اینکه مسئولیّت جنایات حاکمان را میتوان به گردن تاریخ و فرهنگ انداخت. تاریخ، شرایط امکان یک رویداد را فراهم میکند، امّا مسئولیّت اخلاقی و سیاسی کنشگران را از میان نمیبرد. اینکه چگونه یک حکومت به قدرت میرسد، پرسشی است متفاوت از اینکه چرا حاکمان آن باید در برابر جنایات خود پاسخگو باشند. توضیح علل یک جنایت، هرگز به معنای توجیه آن نیست. تاریخ ایران، در گستره هزاران ساله خود، مجموعهای از تجربههای متفاوت قدرت، سلطه، مقاومت، دگرگونی و زندگی جمعی است. نمیتوان آن را به روایتی یکنواخت از استبداد و فلاکت فروکاست همانگونه که نمیتوان از تجربههای تلخ و تکرار شونده آن چشم پوشید.
آنچه را که باید شناخت، نه سرنوشتی تغییر ناپذیر؛ بلکه ساز و کارهایی است که در دورههای مختلف، امکان تمرکز قدرت و بازتولید سلطه را فراهم آوردهاند. در این میان، تاریخ هولناک نیم قرن اخیر ایران، از آن جهت اهمیّتی ویژه دارد؛ چونکه نشان میدهد چگونه قدرت سیاسی میتواند با تکیه بر ادّعاهای مقدّس، دستگاههای سرکوب و انحصار تفسیر حقیقت، خود را فراتر از حقّ و پاسخگویی بنشاند. در اینجا باید میان رهایی از حاکمان و رهایی از منطق حاکمیّت مطلق تمایز گذاشت. رهایی، هنگامی آغاز میشود که انسانها نه تنها در برابر حاکمان؛ بلکه در برابر هر نوع قدرتی که خود را فراتر از حقّ و پاسخگویی مینشاند، امکان اعتراض و مقاومت داشته باشند. در این معنا، آزادی را نمیتوان به اراده نیک حاکمان وابسته کرد. جامعه آزاد، جامعهای نیست که در آن صاحبان قدرت وعده دهند از حقوق مردم پاسداری خواهند کرد؛ بلکه جامعهای است که در آن، ساختارها و نهادها چنان سامان یافته باشند که قدرت، حتّا در دست کسانی که خود را نیکخواه و خیراندیش میدانند، محدود و پاسخگو باقی بماند. حکومتهای خارجی نیز در این میان، نه منجیان تضمین شده مردمان هستند و نه الزاما نیروهایی بی اعتنا به هر گونه مسئولیّت اخلاقی. رفتار آنان تابع مجموعهای از منافع، ملاحظات سیاسی، تعهّدات حقوقی و شرایط تاریخی است. انتظار اینکه دولتهای دیگر فقط به دلیل ستمی که بر مردمان یک سرزمین میرود، خود را موظّف به رهایی آنان بدانند، با واقعیّت پیچیده مناسبات بینالمللی سازگار نیست.
امّا از این واقعیّت نیز نمیتوان نتیجه گرفت که هیچ مسئولیّتی در برابر ستم وجود ندارد یا هر نوع مداخله خارجی از روی ضرورت، ناموجّه است. مسئله، تشخیص شرایطی است که در آنها اقدامات خارجی میتوانند به کاهش رنج انسانها کمک کنند بدون آنکه خود به سرچشمه سلطهای تازه تبدیل شوند. هیچ ملّتی، آزادی خود را نمیتواند صرفا به اراده دیگران واگذار کند، امّا این سخن نیز نباید به انکار مسئولیّت حکومتهای جهانی در برابر جنایت و نقض حقوق انسانها تبدیل شود. استقلال سیاسی و مسئولیّت اخلاقی بینالمللی، دو مقوله متفاوت هستند که باید بدون خلط کردن آنها، نسبتشان با یکدیگر فهمیده شود. با اینهمه، بنیانیترین مسئله همچنان در درون جامعه باقی میماند. آیا مردمان یک سرزمین میتوانند مناسباتی را دگرگون کنند؛ طوریکه قدرت مطلقه را ممکن نسازند؟. این پرسش را نمیتوان با رجزخوانی، تکرویهای جاه طلبانه یا نمایش قدرتخواهی مطلق پاسخ داد. حکومتی که موجودیّت خود را بر سرکوب و انکار آزادی بنا کرده است، صرفا با درخواست اخلاقی یا تمنّای سیاسی از ماهیّت خویش دست نخواهد کشید. ساختارهای قدرت، به ویژه هنگامی که با منافع اقتصادی، نهادهای ایدئولوژیک و دستگاههای سرکوب در هم تنیدهاند، برای حفظ خود از ساز و کارهای گوناگون استفاده میکنند. امّا شناخت این واقعیّت، به معنای پذیرفتن شکست یا توجیه خشونت بی حد و مرز نیست. باید میان مقاومت در برابر استبداد و بازتولید سبک و سیاق استبداد تمایز گذاشت. میان ضرورت پایان دادن به ساختار سلطه و تصوّر نابودی انسانهایی که در آن ساختار، نقش داشتهاند.
استبداد باید از میان برود، امّا نابودی استبداد با نابودی انسانها یکی نیست. پایان دادن به ساختار قدرتی که حقوق انسانها را پایمال میکند، مستلزم آن است که خودِ حقوق انسانها به عنوان معیار و محدودیّت هر گونه کنش سیاسی به رسمیّت شناخته شوند. اگر آزادی با نفی کرامت انسانها تحقّق یابد، آنچه که به دست آمده است آزادی نیست؛ بلکه صورتی تازه از سلطه است که تنها صاحبان قدرت را تغییر داده است. در اینجا، مسئله اصلی دیگر صرفا این نیست که چه کسی باید از قدرت کنار برود؛ بلکه این است که چه مناسباتی باید چنان دگرگون شوند؛ طوری که هیچ فرد یا گروهی نتواند بار دیگر خود را مالک سرنوشت دیگران بداند. این دگرگونی، از خانواده آغاز میشود، امّا در خانواده پایان نمییابد. در مناسبات اقتصادی، نهادهای اجتماعی، نظام حقوقی و ساختار سیاسی ادامه مییابد و تنها هنگامی به نتیجه میرسد که آزادی و کرامت انسانها از آرمانهای انتزاعی به اصولی الزامآور در زندگی جمعی تبدیل شوند. تا زمانی که انسانها در نزدیکترین مناسبات زندگی خود، حقّ و حرمت یکدیگر را به رسمیّت نشناسند، تغییر صاحبان قدرت به تنهایی تضمینی برای پایان یافتن سلطه نخواهد بود. امّا تا زمانی که نهادها و ساختارهای سیاسی نیز امکان تمرکز قدرت بی مهار را فراهم میکنند، فضیلت فردی و احترام خانوادگی نیز برای تضمین آزادی، کافی نخواهد بود. رهایی، نه محصول دگرگونی انسانهاست، نه نتیجه تغییر نهادها؛ بلکه در پیوند متقابل این دو امکان، تحقّق مییابد. سرنوشت آزادی، نه در وعدههای حاکمان و نه در آرزوهای مخالفان آنان؛ بلکه در توانایی انسانها برای ساختن مناسباتی رقم میخورد که در آنها هیچکس، به هیچ بهانهای، حقّ ندارد اراده خویش را جایگزین حقّ دیگری کند. آزادی، در معنای عمیق خود، نه فقط رهایی از سلطه دیگری؛ بلکه پایان دادن به این تصوّر تاریخی است که انسانی میتواند به سبب قدرت، مقام، نسب، عقیده یا ادّعای برخورداری از حقیقتی برتر، خود را صاحب حقّ حُکمرانی مطلق بر زندگی دیگران بداند.
2- طلبکاری بی مهار؛ از انکار استقلال دیگران تا بازتولید مناسبات استبدادی
یکی از پدیدههای تأمّل برانگیز در بخشی از مناسبات اجتماعی ما ایرانیان، روحیّه فراگیر و گاه مهار ناپذیر طلبکاری از یکدیگر است؛ یعنی روحیهای که ظاهرا نه الزاما از وجود حقّی تضییع شده، تعهّدی ادا نشده یا مسئولیّتی بر زمین مانده؛ بلکه از نوعی احساس استحقاق بی حد و مرز و میل دائمی به مداخله در قلمرو زندگی دیگران سرچشمه میگیرد؛ گویی بسیاری از ما، حتّا آنجا که هیچ حقّی بر گردن دیگری نداریم و هیچ تعهّد متقابلی میانمان برقرار نشده است، باز خود را در مقام کسی میبینیم که حقّ دارد از دیگری مطالبه کند، او را بازخواست کند، در باره انتخابهایش داوری کند و برای نحوه اندیشیدن و زیستنش تعیین تکلیف کند. در چنین وضعیّتی، طلبکاری دیگر واکنشی به نقض یک حقّ نیست؛ بلکه به نوعی عادت ذهنی و الگوی رفتاری تبدیل میشود که ظاهرا بدون آن، برخی از افراد قادر نیستند احساس اهمیّت، اقتدار و برتری خود را تجربه کنند. نکته اساسی این است که طلبکاریهای انسانها الزاما به امور مادّی، پولی و اقتصادی محدود نمیشوند؛ بلکه گاه به خصوصیترین و شخصیترین قلمروهای وجود انسان نیز تسری پیدا میکنند. از عقاید و باورها گرفته تا سلیقهها، مناسبات عاطفی، انتخابهای فردی، سبک زندگی، نحوه پوشش، شیوه اندیشیدن و حتّا تصمیمهایی که هیچ ارتباطی به حقوق و منافع دیگران ندارند؛ پنداری که صرف وجود دیگری و متفاوت بودن او برای برخی کافی است تا خود را محقّ بدانند که در باره زندگیاش اظهار نظر کنند، از او توضیح بخواهند و او را به پاسخگویی وادارند. اینجا دیگر مسئله صرفا اختلاف سلیقه یا تفاوت دیدگاه نیست؛ بلکه با نوعی انکار عملی استقلال دیگران مواجهیم؛ یعنی انکاری که در آن، انسان به جای آنکه دیگران را موجودی مستقل، صاحب اراده، دارای حقّ انتخاب و برخوردار از قلمروی مختص به خویش به رسمیّت بشناسد، آنها را همچون موضوعی در دسترس برای داوری، نظارت و مداخله تلقی میکند.
به گمان من، یکی از ریشههای عمیق این پدیده را باید در ناتوانی انسان از پذیرش حدود اراده و خواست خویش جست و جو کرد. انسان طلبکار، گاه چنان رفتار میکند که گویی صرف خواستن او برای ایجاد حقّ، کفایت میکند؛ یعنی میان آنچه که میخواهد و آنچه که واقعا حقّ دارد از دیگری مطالبه کند، هیچ فاصلهای قائل نیست. خواسته شخصی خود را به حقّ مسلّم تبدیل میکند، حقّ مفروض خود را به الزام دیگری ارتقا میدهد و سپس مخالفت دیگران را نه استفاده معتبر و قانونی و به حقّ آنها از آزادی و استقلال خودشان؛ بلکه نوعی سر پیچی، بی اعتنایی یا تضییع حقّ خود تلقی میکند. در این پروسه، خواستن به مطالبه، مطالبه به امریّه و امریّه به نوعی ادّعای سلطه تبدیل میشود. در اینجا مرز میان حقّ خواهی و سلطه جویی مخدوش میشود. البته بحث بر سر انکار مسئولیّتهای واقعی انسانها در برابر یکدیگر نیست. انسانها به اعتبار قراردادها، تعهّدات، مناسبات اخلاقی، حقوق شهروندی و مسئولیّتهای متقابل، به یکدیگر مدیون و در برابر یکدیگر پاسخگو هستند. امّا هیچیک از این مسئولیّتها مجوّزی برای تصرّف نامحدود در اراده، استقلال و حریم خصوصی دیگری ایجاد نمیکند. حقّ مطالبه، باید منشأ معتبر/لژیتیم، موضوع مشخّص و حدود معیّن داشته باشد؛ وگرنه هر تمایل شخصی میتواند در لباس حقّ ظاهر شود و هر فردی میتواند صرفا به اعتبار خواست و انتظار خود، برای دیگری تکلیف بتراشد.
مسئله دقیقا همینجاست. ما هنوز به اندازه کافی نیاموختهایم که میان قلمرو حقوق خود و قلمرو حقوق دیگران مرز بگذاریم. هنوز درک نکردهایم که استقلال دیگران، تعرّض به موجودیّت ما نیست. اینکه دیگران حقّ دارند که متفاوت بیندیشند، متفاوت انتخاب کنند و حتّا به شیوهای زندگی کنند که ما نمیپسندیم و تأیید نمیکنیم بی آنکه موظّف باشند برای برخورداری از حقّ خودشان، رضایت یا تأیید ما را جلب کنند. ضربالمثل ماندگار «پای خود را به اندازه گلیم خویش دراز کردن»، اگر قرار باشد که از سطح یک پند اخلاقی فراتر رود، باید به اصلی بنیانین در مناسبات انسانی تبدیل شود. هر کس باید حدود قلمرو خود را بشناسد و از تصرّف در قلمرو دیگران دست بردارد. آزادی دیگران، ملک مشاعی نیست که هر کس بتواند به اعتبار سلیقه، عقیده، جایگاه یا احساس استحقاق خود در آن دخل و تصرّف کند. امّا مسئله از این هم عمیقتر است. طلبکاری بی پایه، در بسیاری از عرصه ها، فقط نشانه زیاده خواهی نیست؛ بلکه میتواند بیانگر نوعی ناتوانی در تحمّل استقلال دیگران باشد. انسانی که نمیتواند بپذیرد دیگران مطابق اراده او زندگی نکنند، در حقیقت با یکی از بنیانیترین واقعیّتهای هستی انسانی مسئله دارد و آنهم اینکه جهان، انسانها و ارادههای آنان تابع خواست او نیستند. دیگران، امتداد وجود من نیستند، ابزاری برای تأیید من نیستند و قرار نیست که با انتخابهایشان به من احساس رضایت، امنیّت یا اقتدار ببخشند. پذیرش این حقیقت، مستلزم بلوغی اخلاقی و فکری است که در آن انسان میآموزد خواستههایش را از حقوقش، توقّعاتش را از تعهّدات دیگران و میل به کنترل را از مسئولیّت واقعی تفکیک کند.
از این نظر، بررسی نسبت میان برخی از الگوهای فرهنگی و اجتماعی جامعه ما با استقرار و بازتولید مناسبات استبدادی، اهمیّتی دو چندان پیدا میکند. البته نه میتوان یک جامعه را به یک خصلت روانشناختی فروکاست و نه میتوان استقرار یک نظام سیاسی را معلول مستقیم رفتارهای روزمره مردم دانست. حکومت فقاهتی نیز محصول مجموعهای پیچیده از عوامل تاریخی، سیاسی، ایدئولوژیک، فرهنگی و نهادی و اجتماعی است. با اینحال، نمیتوان این پرسش را نادیده گرفت که آیا برخی از عادتهای ذهنی و مناسبات اجتماعی، از جمله ناتوانی در به رسمیّت شناختن استقلال دیگران، تحمّل نکردن تفاوت و تمایل به تعیین تکلیف برای دیگران، زمینههای فرهنگی و روانی مساعدی برای پذیرش و بازتولید اقتدارگرایی فراهم نمیکنند؟. این پرسش، به ویژه هنگامی اهمیّت پیدا میکند که میبینیم سبک و سیاقی که در مقیاس مناسبات فردی به شکل مداخلهگری، تحکّم، بازخواست و طلبکاری بی پشتوانه ظاهر میشود، در مقیاس قدرت سیاسی میتواند به دستگاهی سازمان یافته از سلطه و سرکوب تبدیل شود. تفاوت در این است که آنچه در مناسبات فردی ممکن است که به فضولی، تحقیر و سلب استقلال دیگران محدود بماند، هنگامی که به ابزارهای قانونگذاری، دستگاه اداری، تبلیغات ایدئولوژیک، زندان، شکنجه و اعدام و تجاوز و خشونت مسلّحانه مجهز میشود، ابعادی به مراتب هولناکتر پیدا میکند.
حکومت فقاهتی طی نزدیک به نیم قرن، نه فقط در عرصه سیاست و اداره امور عمومی؛ بلکه در خصوصیترین و جزئیترین شئون زندگی شهروندان نیز برای خود حقّ مداخله قائل شده است. قدرتی که میخواهد شهروندان نه فقط در رفتار بیرونی؛ بلکه در باور، پوشش، مناسبات شخصی، اندیشه و حتّا در نحوه زیستن و عذا خوردن خود نیز تابع اراده و قرائت رسمی آن باشند. زمامداران حکومت گیوتینی، در عمل، مرز میان حوزه عمومی و خصوصی، میان مسئولیّت سیاسی و اختیار فردی و میان حقّ حاکمیّت شهروندان را بر سرنوشت خود و ادّعای اقتدار ایدئولوژیک حاکمان مخدوش کرده است. آنچه که در این میان اهمیّت دارد، فقط گستره دخالت حکومتگران نیست؛ بلکه مبنای عقیدتی چنین دخالتی است؛ یعنی این تصوّر که قدرت سیاسی میتواند به اعتبار عقیده، مأموریت ادّعایی یا جایگاه ایدئولوژیک خود، برای دخالت در زندگی دیگران حقّی نامحدود قائل شود.
در اینجا با تناقضی مهم و از نظر اخلاق سیاسی به شدّت رسوا کننده مواجهیم. حاکمیّتی که از شهروندان، اطاعت بی چون و چرا میطلبد، خودش را از پاسخگویی بی نیاز میداند. از مردم، حساب پس میخواهد، امّا حاضر نیست در باره اعمال خویش حساب پس بدهد. برای کوچکترین تخلّف ادّعایی شهروندان، مجازات تعیین میکند، امّا برای بزرگترین تعدّیات و جنایات و غارتگریهای صاحبان قدرت، ساز و کار مؤثّر و مستقلی برای پاسخگویی به رسمیّت نمیشناسد. در چنین ساختاری، شهروند همواره بدهکار فرض میشود و حاکم همواره طلبکار. شهروند موظّف به اثبات بی گناهی خویش است و صاحب قدرت، خود را از ضرورت اثبات مشروعیّت/اعتبار/لژیتیماتسیون و پاسخگویی در باره اعمالش معاف میکند. اصطلاح «مأمور و معذور» در چنین ساختاری، صرفا یک عبارت یا توجیه اداری نیست؛ بلکه میتواند به ساز و کاری برای تعلیق وجدان اخلاقی و گریز از مسئولیّت فردی تبدیل شود. هنگامی که فرد، امریّه را جایگزین داوری اخلاقی میکند و اطاعت را بهانهای برای نفی مسئولیّت خویش قرار میدهد، دیگر خود را عامل مختار اعمالش نمیداند؛ بلکه میکوشد مسئولیّت پیامدهای اعمالش را به مرجعی بیرون از خویش منتقل کند. امّا هیچ امریّه ای، هیچ ایدئولوژیی، هیچ ادّعای مأموریّت مقدّس و هیچ سلسله مراتب اداری و سیاسی نمیتواند انسان را از مسئولیّت اخلاقی اعمالی که آگاهانه انجام میدهد، به طور مطلق مبرّا کند. اطاعت و متابعت، مسئولیّت را محو نمیکنند همانگونه که برخورداری از قدرت، حقّانیّت ایجاد نمیکند.
در حقیقت، یکی از خطرناکترین صورتهای سلطه هنگامی پدید میآید که قدرت، خود را نه فقط محقّ به حُکمرانی؛ بلکه مصون از داوری نیز بداند. چنین قدرتی از دیگران حقّ، اطاعت، وفاداری و حتّا فداکاری مطالبه میکند، امّا هیچ حقّ متقابلی برای آنان در مطالبه پاسخگویی از خود به رسمیّت نمیشناسد. این دیگر صرفا استبداد به معنای متعارف کلمه نیست؛ بلکه نوعی ادّعای مالکیّت بر انسان و سرنوشت اوست. حاکم در این وضعیّت، خود را صاحب اختیار جان و زندگی دیگران میپندارد بی آنکه بپذیرد شهروندان نیز صاحب حقوق هستند و میتوانند در باره مشروعیّت/اعتبار/لژیتیم بودن، حدود و عملکرد قدرت سیاسی پرسش کنند. با اینهمه، اگر بخواهیم مسئله را به دُرُستی ریشه یابی کنیم، نباید مسئولیّت جنایات و سرکوبهای حکومتی را به گردن فرهنگ عمومی یا رفتارهای روزمره مردم بیندازیم. مسئولیّت مستقیم اعمال ارگانهای حکومتی بر عهده آمران، عاملان و ساختارهایی است که اعمال را طرّاحی، اجرا و استمرار میدهند. امّا این تفکیک مسئولیّت نباید مانع از بررسی انتقادی بخشی از فرهنگ اجتماعی شود که ممکن است در مناسبات خانوادگی، شغلی، آموزشی و اجتماعی، الگوی امریّه دادن، اطاعت طلبی، مداخلهگری و معافیّت از پاسخگویی را بازتولید کند.
آزادی، مستلزم به رسمیّت شناختن یک اصل اخلاقی و وجودی است. هیچ انسانی مالک انسان دیگر نیست. هیچکس به اعتبار سن، موقعیّت، پُست و مقام، درجه تحصیلاتی، ثروت، دانش، قدرت، عقیده، منزلت اجتماعی یا ادّعای برتری مذهبی و اخلاقی و ایدئولوژیک، حقّ ّندارد که استقلال دیگران را سلب کند. هیچ خواستهای صرفا به دلیل آنکه خواسته من است، به حقّ الزامآور برای دیگران تبدیل نمیشود و هیچ قدرتی، صرفا به دلیل برخورداری از ابزار اجبار، حقّانیّت پیدا نمیکند. آزادیهای اجتماعی نه در میزان ادّعاهای اخلاقی و فرهنگی افراد؛ بلکه توانایی اعضای یک جامعه برای رعایت حدود حقوق یکدیگر است که ممکن میشوند؛ یعنی اینکه انسانها بیاموزند برای برخورداری از استقلال، ملزم به سلب استقلال دیگران نیستند. برای اثبات اهمیّت خویش، ناگزیر نیستند که دیگران را تحقیر کنند و برای احساس قدرت، مجبور نیستند که اراده خود را بر زندگی دیگران تحمیل کنند؛ زیرا آزادی فقط حقّ من برای رهایی از دخالت دیگران نیست؛ بلکه پذیرش حقّ دیگران برای رهایی از دخالت من نیز هست. اگر این اصل را نفهمیده باشیم، ممکن است که در مقام مخالف استبداد، همان روشها و متدهایی را در مناسبات شخصی و اجتماعی خود بازتولید کنیم که در مقام شهروند از آن بیزاری. و شاید تلخترین حقیقت همین باشد. انسانی که آزادی را فقط برای خود میخواهد، هنوز آزادی را نفهمیده است؛ زیرا فقط جای خود را در سلسله مراتب سلطه، طلب میکند. آزادی انسان نه فقط از حقّ خود برای امریّه نپذیرفتن دفاع میکند؛ بلکه از حقّ دیگران برای اطاعت نکردن و نپذیرفتن نیز دفاع میکند.
جامعه آزاد از انسانهایی ساخته نمیشود که فقط خواهان آزاد بودن خود هستند؛ بلکه از انسانهایی ساخته میشود که استقلال دیگری را نیز، حتّا هنگامی که با خواست، عقیده و سلیقه آنان در تعارض است، به رسمیّت میشناسند. طلبکار شدن ما ایرانیان از یکدیگر باعث شد که سیستم حکومت فقاهتی بتواند نزدیک به نیم قرن آزگار بر سرنوشت ایران و ایرانیان حاکم اقتلویی شود و در ریزترین جزئیات زندگیهای فردی و جمعی مردم، همیشه به حیث «طلبکار مسلّح و جانستان و خونریز و متجاوز و غارتگر و چپاولگر و شکنجه گر و زورگو و به شدّت بی شرم و سفّاک» حاکم مطلق شود و هرگز در برابر هیچکس مسئولیّت اعمال خود را به عهده نگیرد؛ زیرا زمامداران فقاهتی بر این عقیده اند که مامور اوامر الهی هستند؛ یعنی مُجری طلب وصولهایی که هرگز هیچکس بدهکار آنها نبوده و نیست.
3- عادّی شدن رنجها
رنجهای آدمی، در هر صورت و هیئتی که بر زندگی او آوار میشوند، صرفا به اعتبار وجود و شدّت خود، به مسئلهای اجتماعی و اخلاقی تبدیل نمیشوند؛ بلکه هنگامی از محدوده تجربه خصوصی قربانیان فراتر میروند که بتوانند وجدان دیگران را به واکنش وادارند، حسّ مسئولیّت را در آنان بیدار کنند و به نیرویی برای همدلی، اعتراض و چاره جویی تبدیل شوند. رنج، اگر چه در ذات خود، نیازی به تصدیق و شناسایی دیگران ندارد، امّا برای آنکه در حیات اجتماعی به عنوان مسئلهای انسانی و اغماض ناپذیر باقی بماند، باید بتواند از مرزهای زندگی فردی عبور کند و در وجدان جمعی بازتاب یابد. هنگامی که چنین امکانی از میان میرود، رنج همچنان وجود دارد، امّا به تدریج از یک واقعیّت اخلاقا تحمّل ناپذیر به وضعیّتی عادی، پذیرفته شده و ظاهرا گریز ناپذیر در مناسبات اجتماعی تنزّل پیدا میکند. اینجاست که فاجعه، از محدوده زندگی قربانیان فراتر میرود و به ساختار ادراک و داوری اخلاقی جامعه راه مییابد؛ زیرا دیگر آنچه که باید وجدان انسانها را به اعتراض وادارد، به بخشی از واقعیّات معمول زندگی تبدیل میشود.
جامعه و مناسبات انسانها با یکدیگر، دُرُست از همین نقطه آغاز به پوسیدن میکند؛ یعنی از لحظهای که رنج دیگری، دیگر مسئلهای برای وجدان من نیست و مصیبت انسانها، به جای آنکه احساس مسئولیّت و ضرورت مداخله را برانگیزد، به منظرهای تکراری و فاقد قدرت تأثیر گذاری تبدیل میشود. فروپاشی مناسبات انسانی لزوما از جایی آغاز نمیشود که انسانها دیگر توان کمککردن به یکدیگر را ندارند؛ بلکه گاهی از جایی آغاز میشود که اساسا احساس میکنند رنج دیگران، دیگر هیچ مسئولیّتی بر دوش من بیننده رنج نمیگذارد. در چنین وضعیّتی، مسئله فقط فقدان همدردی یا کاهش حسّاسیّت عاطفی نیست؛ بلکه با فرسایش تدریجی پیوند اخلاقی مواجهیم که انسان را از محدوده تنگ منافع و مصائب شخصی خود بیرون میبرد و در برابر سرنوشت همنوعانش مسئول میسازد. جامعهای که در آن رنج انسانها به امری عادّی تبدیل میشود، به تدریج نه فقط توان واکنش اخلاقی به مصیبت؛ بلکه بخشی از توانایی خود را برای تشخیص موضوع ناعادلانه و تصوّر امکان تغییر آن نیز از دست میدهد.
هولناکترین مرحله این پروسه، صرفا تحمّل پذیر شدن رنج نیست؛ بلکه تغییر تدریجی معیارهایی است که انسانها با آنها زندگی خود و جهان پیرامونشان را میسنجند. هنگامی که محرومیّت، تحقیر، تبعیض، ناامنی و بیدادگری مُزمن استمرار پیدا میکنند و به تجربههایی تکرار شونده بدل میشوند، ممکن است آنچه که در آغاز به دُرُستی، نامقبول و مغایر با شأن انسانی تلقی میشد، به تدریج در شمار واقعیّات ناگزیر زندگی قرار گیرد. در این مرحله، فاجعه فقط در استمرار رنج نیست؛ بلکه در دگرگونی افق انتظارات و فرسایش قدرت داوری اخلاقی جامعه نیز هست. گویی انسانها ناچار میشوند که به جای آنکه واقعیّت موجود را با معیارهای یک زندگی شایسته و انسانی بسنجند، معیارهای زندگی خود را با محدودیّتها و محرومیّتهای واقعیّت موجود تطبیق دهند. این یکی از عمیقترین پیامدهای سیطره است و آنهم اینکه قدرت، علاوه بر آنکه بر شرایط زندگی انسانها مسلّط میشود، میتواند به تدریج حدود آنچه را که آنان از زندگی انتظار دارند و آنچه را که در برابر خود مشمول اعتراض و تغییر میدانند نیز دستخوش دگرگونی کند.
حکومت فقاهتی و زمامداران گیوتین الهی، در کمتر از نیم قرن، چنان مناسبات انسانی و شرایط زیست اجتماعی ایرانیان را زیر فشار ساختار ایدئولوژیکی/مذهبی/شریعتی و سلطه سیاسی خود قرار دادهاند که رنجهای ناشی از محرومیّت، تحقیر، تبعیض، بیدادگری و ناامنی وحشتناک و خانمانسوز، در بخشهای گستردهای از زندگی اجتماعی، به واقعیّاتی تکرار شونده و روزمره تبدیل شدهاند. مسئله فقط این نیست که انسانها در معرض رنجهای پی در پی قرار گرفتهاند؛ بلکه مسئله عمیقتر آن است که استمرار وضعیّت رنج، امکان عادّی انگاری مصیبت و انطباق اجباری با شرایطی را فراهم آورده است که در هیچ جامعه برخوردار از معیارهای انسانی و اخلاقی نباید موضوعی پذیرفتنی و طبیعی تلقی شود. یکی از ویرانگرترین پیامدهای چنین حُکمرانی، فرسایش تدریجی مرز میان زندگی شایسته و زندگی تحمیل شده است. میان حقوق انسانی و امتیاز اعطایی قدرت و میان آنچه که باید بدیهی ترین حقوق انسان باشد و آنچه که به مطالبهای دشوار و دست نیافتنی تبدیل شده است.
گردانندگان و مُجریان گیوتین الهی در تمام سالهای نکبت آلود اقتدار و سلطه خودشان، انسان و زندگی انسانی را نه به مثابه غایت و معیار اصلی حُکمرانی؛ بلکه در چارچوب الزامات بقای قدرت، تحمیل ایدئولوژی و اعتقادات پوسیده و استمرار مناسبات سلطه نگریستهاند. در چنین منظومهای، شأن و حرمت انسان، آزادی، امنیّت، رفاه و حقّ برخورداری از یک زندگی شرافتمندانه، نه مبانی تعیین کننده سیاست و حُکمرانی؛ بلکه موضوعهایی بودهاند که همواره میتوانستهاند در برابر مقتضیات بقای قدرت به حاشیه رانده یا قربانی شوند. در نتیجه، عادّی شدن رنجهای استخوانسوز جامعه ایرانیان را باید فراتر از یک پیامد اجتماعی یا اقتصادی و در شمار عمیقترین نشانههای تباهی مناسبات انسانی تحت این نظام خونریز گیوتین الهی به شمار آورد. نظامی که در آن، استمرار رنج به بخشی از واقعیّت زندگی تبدیل میشود و انسانها ناچار میشوند برای ادامه حیات، با شرایطی کنار بیایند که اساسا باید در برابر آن اعتراض کنند و خواهان تغییرش باشند.
امّا در این میان، یک تمایز اساسی را نباید از نظر دور داشت. سازگاری ظاهری انسانها با شرایط تحمیل شده، لزوما به معنای پذیرش درونی آن شرایط نیست. سکوت همیشه نشانه رضایت، تحمّل همیشه نشانه تسلیم و ناتوانی در مداخله همیشه نشانه فقدان وجدان اخلاقی نیست. جامعه ایرانیان، در کنار همه فرسایشها و صدمات مادّی و معنوی و انسانی تحمیل شده، همچنان واجد ظرفیّتهای همبستگی، مقاومت، اعتراض و مسئولیّت پذیری انسانی است. به همین دلیل، مسئله را نباید به بی اعتنایی یکپارچه جامعه فروکاست؛ بلکه باید دید که چگونه ساختارهای سلطه، ترس، درماندگی و تکرار مصیبت میتوانند امکان ظهور و تأثیرگذاری ظرفیّتها را محدود و مناسبات انسانی را فرسوده کنند.
قدرتی که انسانها را در معرض رنج قرار میدهد، هنگامی به عمیقترین سطح تخریب اجتماعی دست مییابد که رنج دیگران، نه فقط توان برانگیختن وجدان عمومی را از دست بدهد؛ بلکه خودِ معیارهای تشخیص رنج، بیدادگری و زندگی شایسته نیز در اثر استمرار وضعیّت رنج، دستخوش فرسایش شوند؛ زیرا در آن نقطه، آنچه که لطمه دیده صرفا زندگی انسانها و شرایط مادّی زیست آنان نیست؛ بلکه نیروی اخلاقی و ادراکی نیز هست که باید ناعادلانه بودن واقعیّت موجود را تشخیص دهد، در برابر آن بایستد و امکان جهانی متفاوت را همچنان در افق اندیشه و عمل انسانی زنده نگه دارد. فاجعه نهایی آنجاست که انسان، به جای آنکه از خود بپرسد چرا باید چنین رنجی وجود داشته باشد، به این پرسش بسنده کند که چگونه میتوان با وجود چنین رنجی به زندگی ادامه داد؟. در این جابجایی ظاهرا ساده، حقیقتی عمیقا هولناک نهفته است و آنهم اینکه تبدیل مطالبه تغییر جهان به تلاش برای سازگار شدن با جهانی که تغییر ناپذیر وانمود شده است. جامعهای که در چنین وضعیّتی گرفتار شود، پیش از آنکه تمام بنیانهای بیرونی حیاتش فرو بپاشند، بخشی از مهمترین سرمایه وجودی خود؛ یعنی توان تشخیص بیدادگری، احساس مسئولیّت در برابر رنج دیگری و امتناع اخلاقی از پذیرفتن وضع موجود را در معرض تباهی قرار داده است. فاجعه غم انگیز فقط این نیست که انسان را به رنج کشیدن وادارند؛ بلکه فاجعه عمیقتر آن است که شرایطی پدید آورند؛ طوری که انسان، به تدریج، امکان اندیشیدن در باره زندگی فارغ از رنج مداوم را نیز از دست بدهد. در این هنگام، سلطه دیگر صرفا بر شرایط زندگی انسان چیره نشده است؛ بلکه افق انتظارات، معیارهای داوری و تصوّر انسان از امکان یک زندگی متفاوت را نیز به قلمرو نفوذ خود کشانده و محکوم و محبوس کرده است.
4- ناتوانی در شناختن مسائلی که زندگی و تاریخ را به اسارت گرفتهاند.
مشکل بنیانین ما در پیچیدگی معضلات و دشواریهای باهمزیستی نیست؛ مسئله عمیقتر، در شیوه مواجهه، کیفیّت فهم و الگوهای اندیشیدن ما در باره معضلات نهفته است. ما غالبا نه تنها در گشودن گره های مسائل خود ناکام میمانیم؛ بلکه به واسطه شیوههای نادُرُست تشخیص، صورتبندی و داوری در باره آنها، مسائل را از ماهیّت واقعیشان خارج میکنیم و به بغرنجهایی تباه کننده استحاله میدهیم؛ یعنی بغرنجهایی که به تدریج بر حیات فردی و جمعی ما چنگ میاندازند، امکانهای اندیشیدن و انتخاب کردن را محدود میکنند و سرانجام ما را در مدار بستهای از تکرار، درماندگی و بازتولید همان شرایطی گرفتار میسازند که از آنها رنج میبریم و در عذابیم؛ گویی ما به جای آنکه مُعضلات را موضوع شناخت و کاوشگری قرار دهیم، با شیوه مواجهه خود در تولید و تکثیر آنها مشارکت میکنیم و سپس در برابر پیامدهای همان شیوه، به جست و جوی راه رهایی برمیآییم.
از این نظر، تراژدی ما صرفا در داشتن مسائل پیچیده نیست؛ بلکه در این است که گاه خودِ شیوه اندیشیدن و مواجهه ما با مسائل، به یکی از مهمترین سرچشمههای تداوم و تشدید آنها تبدیل میشود. ما ممکن است که دهه ها در باره یک مُعضل سخن بگوییم، هزاران صفحه در باب آن بنویسیم، کنفرانسها و نشستهای متعدّد برگزار کنیم و نیروهای اجتماعی و سیاسی فراوانی را درگیر مجادله در باره آن سازیم، امّا همچنان از تشخیص ماهیّت واقعی آن عاجز بمانیم؛ زیرا سخن گفتن در باره یک مسئله، به خودی خود به معنای شناختن آن نیست همانگونه که تکرار یک پرسش، لزوما نشانه نزدیک شدن به پاسخ آن نیست. چه بسا جامعهای در انبوه گفتارها، تحلیلها و مجادلات خود غرق شود، امّا همچنان از دیدن چیزی ناتوان بماند که باید موضوع اصلی اندیشیدن و پرسیدن قرار گیرد.
شناخت مسئله، پیش از هر چیز، مستلزم برخورداری از چشمی ظریفبین، فهمی تیزبین، ذهنیّتی گشوده و مغزی مستقل اندیش، جوینده، پرسنده و زاینده است. امّا این ویژگیها صرفا صفات فردی نیستند؛ بلکه در بستر شرایط تاریخی، فرهنگی، تربیتی و نهادی شکل میگیرند و پرورش مییابند. انسانی که از کودکی به پذیرش پاسخهای آماده، پرهیز از تردید، اطاعت از اقتدار و بازگویی محفوظات خو گرفته است، ممکن است که در بزرگسالی به مدارج علمی و تحصیلی بلند پایهای نیز دست یابد، ولی همچنان در برابر پرسشهایی که مستلزم استقلال فکری، شکستن چارچوبهای مألوف و بازنگری در مفروضات ذهنی هستند، ناتوان بماند؛ زیرا میان برخورداری از دانش و توانایی اندیشیدن، میان انباشت اطّلاعات و بلوغ معرفتی، و میان داشتن تحصیلات دانشگاهی و برخورداری از استقلال داوری، فاصلهای بنیانی وجود دارد که نمیتوان آن را با مدرک آکادمیکی، عنوان و تیتل علمی یا کثرت معلومات پُر کرد.
آنچه که باید به دُرُستی فهمیده شود، این است که اندیشیدن فقط حرکت در میان پاسخهای موجود نیست؛ بلکه پیش از آن، توانایی تشخیص پرسشهای کلیدی است که پاسخهای موجود از مواجهه با آنها میگریزند. ذهنیّت اندیشمند، تنها ذهنیّتی نیست که پاسخ میدهد؛ بلکه ذهنیّتی است که میتواند اعتبار خودِ پرسش، پیشفرضهای نهفته در آن و چارچوبی را که امکان طرح آن را فراهم کرده است، به محک نقد بگذارد. به همین سبب، گاهی مهمترین نشانه رُشد فکری نه در سرعت پاسخگویی؛ بلکه در توانایی مکث کردن، تردید کردن و تشخیص این نکته است که آنچه تا کنون مسئله پنداشتهایم، شاید اساسا صورت دُرُست مسئله نبوده باشد. اینکه ما هنوز، با وجود آنچه که آموختهایم، تجربه کردهایم و در طول دههها زیستهایم، در بسیاری از عرصههای اساسی از دستیابی به ابتداییترین پاسخهای عقلانی و راهگشا ناتوان ماندهایم، باید ما را به تأمّلی بسیار عمیقتر وادارد. این وضعیّت میتواند نشانه آن باشد که مشکل ما فقط در فقدان اطّلاعات یا کمبود تجربه نیست؛ بلکه در ناتوانی از تبدیل دانش و تجربه به فهم تاریخی، قدرت تشخیص و خرد عملی نیز ریشه دارد. ما هنوز به قدر کافی روشن نکردهایم که مسائل بنیانین جامعه ایران کدامند، چه مناسباتی آنها را تولید و بازتولید میکنند، آیین کشورداری بر چه اصولی باید استوار باشد و هنر باهمزیستی در جامعهای با این میزان از تنوّع تاریخی، فرهنگی، فکری و اجتماعی، مستلزم چه نوع شناخت، نهادسازی و بلوغ اجتماعی است.
در حقیقت، ما با یک پرسش مقدّماتیتر مواجهیم که معمولا از کنار آن عبور میکنیم. پیش از آنکه در باره راه حل مسائل ایران سخن بگوییم، آیا اصلا بر سر شناخت و تعریف خودِ مسائل به تفاهمی معرفتی و عقلانی رسیدهایم؟. آیا میدانیم که کدام پدیدهها ریشهای هستند و کدام یک صرفا معلول و نمودهای ظاهری آنها؟. آیا میتوانیم میان علّت و معلول، مسئله و پیامد، واقعیّت و تفسیر، و ضرورت تاریخی و ترجیح سیاسی تمایز بگذاریم؟. آیا قادر هستیم آنچه را که در ظاهر، یک بحران مستقل به نظر میرسد، در پیوند با شبکهای از مناسبات اقتصادی، سیاسی، حقوقی، فرهنگی و تاریخی بررسی کنیم؟. مسئله شناسی، خودش یکی از بنیانیترین ظرفیّتهای یک جامعه است. جامعهای که از توانایی تشخیص مسائل خویش برخوردار نباشد، حتّا اگر از انبوه نیروهای تحصیلکرده، متخصّصان، کارشناسان، خُبرگان، نظریّه پردازان و کنشگران سیاسی و اجتماعی برخوردار باشد، ممکن است که در چرخهای از فعالیّتهای پُر هزینه و کم حاصل گرفتار بماند. این جامعه به جای آنکه به ریشهها بپردازد، نشانهها را درمان میکند. به جای آنکه مناسبات تولیدکننده بحران را بشناسد، با پیامدهای آن درگیر میشود و به جای آنکه ساختارهای مولّد بُن بست را به عرصه پرسشگری فراخواند، پیوسته در جست و جوی اشخاص، مقصّران و پاسخهای فوری میگردد. در چنین وضعیّتی، حتّا راه حلها نیز میتوانند به بخشی از چرخه بازتولید مُعضل تبدیل شوند.
از همین لحاظ، روال قلمسوزیها، مجادلات فرساینده و گفت و شنودهایی که هر روز از سوی طیفهای گوناگون تحصیلکردگان، کنشگران اجتماعی و سیاسی، استادان دانشگاه و دیگر مدّعیان صاحب نظر بودن تکرار میشوند، نیازمند ارزیابی انتقادی جدّی هستند. مسئله صرفا این نیست که چه کسانی چه نظری دارند یا کدام دیدگاه از نظر سیاسی و ایدئولوژیک به حقیقت نزدیکتر است؛ بلکه مسئله این است که آیا اساسا موضوعی که این همه در باره آن سخن گفته میشود، با واقعیّت تاریخی و اجتماعی ایران تناسب دارد؟. آیا مفاهیم به کار رفته، قدرت توضیح دهندگی مسائل شایان بحث را دارند؟. آیا میان نظریّهای که در یک بستر تاریخی و فرهنگی و تمدّنی شکل گرفته و واقعیّتی که قرار است به وسیله آن توضیح داده شود، نسبت معرفتی معتبری برقرار است؟.
یکی از خطاهای مهم در مواجهه با مسائل ایران، اشتباه گرفتن شباهت موضوعی با اینهمانی تاریخی و تجربی است؛ گویی چون جامعهای در اروپا یا در بستر تمدّنی جهان مسیحیّت با مسئلهای معیّن مواجه بوده است، همان مسئله را میتوان با همان معنا، همان ریشهها و همان پیامدها به جامعه ایران نیز تعمیم داد. حال آنکه شباهت در صورت ظاهری پدیدهها، هیچ تضمینی برای یکسان بودن ماهیّت، زمینه تاریخی و فرهنگی و ساز و کارهای تولید آنها فراهم نمیآورد. مسائل جوامع انسانی در فضایی تهی پدید نمیآیند. آنها در متن تاریخ، مناسبات قدرت، ساختارهای اقتصادی، حافظه جمعی، تجربههای دینی، نهادهای حقوقی و صورتهای خاصّ زندگی اجتماعی شکل میگیرند. بنابر این، فهم یک مسئله، مستلزم شناخت زمینهای است که آن مسئله در آن پدید آمده و معنا یافته است.
البته این سخن به معنای انکار جهانشمولی برخی اصول انسانی یا بی اعتبار دانستن دستاوردهای فکری و تجربی جوامع دیگر نیست؛ زیرا چنین برداشتی خودش نوع دیگری از سادهاندیشی خواهد بود. آزادی، دادگزاری، کرامت انسانی، حاکمیّت قانون، مسئولیّت پذیری قدرت و حقوق شهروندی را نمیتوان به اعتبار خاستگاه تاریخیشان، به موضوعاتی بیگانه با جامعه ایران تبدیل کرد. آنچه که باید موضوع نقد قرار گیرد، نه آموختن از دیگران؛ بلکه تقلید کردن مکانیکی، انتقال بی واسطه مفاهیم و تحمیل الگوهایی است که بدون شناخت شرایط تاریخی و اجتماعی و فرهنگی، به عنوان پاسخهای از پیشآماده عرضه میشوند. تفاوت است میان آموختن از تجربه دیگران و از خود بیگانه شدن در برابر آن. میان بهره گرفتن از دستاوردهای اندیشه بشری و تسلیم شدن به اقتدار مفاهیم وارداتی و میان پذیرفتن اعتبار یک اصل جهانشمول و تعمیم بی چون و چرای صورت تاریخی تحقّق آن. اندیشیدن مستقل نه در انزوای معرفتی شکل میگیرد و نه در تقلید از دیگران؛ بلکه در توانایی سنجشگرانهای پدید میآید که میتواند مفاهیم را از زمینه تاریخی پیدایششان بشناسد، اعتبار آنها را بیازماید، نسبتشان را با واقعیّتهای جامعه خود تشخیص دهد و در صورت لزوم، آنها را نقد، اصلاح یا بازسازی کند. در اینجا باید پرسشی بسیار جدّیتر را مطرح کرد. چه چیزی باعث میشود که انسانها به جای آنکه واقعیّتهای جامعه خود را با مفاهیم و نظریّهها بسنجند، گاهی میکوشند که واقعیّتهای جامعه خود را به زور در قالب مفاهیم و نظریّههای از پیش ساخته بگنجانند؟. چرا، گاهی اعتبار یک اندیشه نه از قدرت تبیین کنندگی و منطق متّقن و مستدل آن؛ بلکه از خاستگاه جغرافیایی، شهرت صاحب آن یا جایگاهش در فضای روشنفکری و دانشگاهی گرفته میشود؟. آیا این خودش نشانه نوعی وابستگی معرفتی نیست که در آن، انسان به جای اعتماد به قدرت تشخیص و داوری خویش، اعتبار اندیشه را از مرجعیّتی بیرونی وام میگیرد؟.
از سوی دیگر، آیا ممکن است که ما در نقد تقلید از دیگران نیز گرفتار نوعی خودبسندگی فرهنگی شویم و چنان بر ویژگیهای تاریخی و فرهنگی و تمدّنی خویش تأکید کنیم که امکان یادگیری را از تجربههای جهانشمول بشری از دست بدهیم؟. این پرسش نیز باید بی هیچ ملاحظهای مطرح شود؛ زیرا استقلال فکری به معنای مصونیّت از تأثیر دیگران نیست؛ بلکه به معنای برخورداری از قدرت تشخیص، انتخاب، سنجش و داوری مستقل در باره چیزی است که از دیگران میآموزیم. جامعهای که از نقد الگوهای بیرونی سخن میگوید، امّا الگوهای درونی خود را از نقد مستثنا میکند، هنوز به استقلال معرفتی نرسیده است. از اینجا به یکی از مهمترین ابعاد مسئله میرسیم؛ یعنی نسبت میان بینش و ابزار شناخت. چشمی که از نیروی تشخیص محروم باشد حتّا اگر نیرومندترین میکروسکوپها را نیز در اختیارش بگذارند، نمیتواند به تنهایی حقیقت را دریابد. ابزار، میدان مشاهده را گسترش میدهد، امّا جایگزین نیروی فهم و داوری نمیشود. با اینحال، بینش نیز نباید به شهود شخصی و برداشتهای اثبات نشده تقلیل یابد. اندیشه معتبر، هم به قدرت پرسشگری و تخیّل مفهومی نیازمند است و هم به روش تحقیق، سنجش شواهد، مقایسه تاریخی، استدلال منطقی و آمادگی برای تصحیح خطا. بینشی که خود را از آزمون شواهد و نقد عقلانی بی نیاز بداند، ممکن است که به همان اندازه که تقلید کورکورانه زیانبار است، گمراه کننده باشد.
بنابر این، پرسش اساسی این نیست که چه کسی بیشتر میداند یا چه کسی از ابزارهای علمی پیشرفته تری برخوردار است؛ بلکه پرسش این است که چه کسی توانایی تشخیص نسبت میان اطّلاعات، واقعیّتها، زمینهها و مناسبات مولّد آنها را دارد؟. چه کسی میتواند از سطح پدیدهها عبور کند و به ساز و کارهایی برسد که پدیدهها را تولید و بازتولید میکنند؟. چه کسی حاضر است پیشفرضهای خود را نیز به همان اندازه که پیشفرضهای دیگران را نقد میکند، بسنجد و کاوشگری و غربال کند؟ و چه کسی شهامت آن را دارد که در صورت مواجهه با شواهد ناسازگار، نه واقعیّت را انکار کند و نه حقیقت را قربانی تعلّقات نظری و عقیدتی و سیاسی خویش کند؟. امّا در این میان، نباید از یک نکته بنیانی غافل ماند؛ آنهم ناتوانی در مسئله شناسی، همواره محصول ضعف فردی در اندیشیدن نیست. گاهی ساختارهای اجتماعی و فرهنگی و سیاسی، شرایط امکان اندیشیدن مستقل را محدود میکنند.
باید میان دیدن حقیقت، امکان بیان حقیقت، امکان دفاع از آن و امکان تبدیل آن به تصمیم و عمل اجتماعی تمایز گذاشت. ممکن است که انسانی مسئله را به دُرُستی بشناسد، امّا امکان بیان آزادانه آن را نداشته باشد. ممکن است که حقیقتی در فضای عمومی مطرح شود، امّا ساختارهای تصمیمگیری آن را نادیده بگیرند و ممکن است جامعهای از شناخت نسبی مسائل خود برخوردار باشد، امّا به دلیل مناسبات قدرت و فقدان نهادهای پاسخگو، نتواند شناخت خود را به تغییر پایدار تبدیل کند. بنابر این، نسبت میان اندیشه و تحوّل، پیوندی خطّی و ساده نیست؛ بلکه مناسبتی پیچیده و دو سویه میان آگاهی، ساختار، قدرت، نهاد و کنش انسانی است. در نتیجه، اگر بخواهیم در باره معضلات ایران به صورت ریشهای بیندیشیم، باید از خود بپرسیم که چه چیزی در ساختار تاریخی، اجتماعی و سیاسی ما باعث شده است که برخی الگوهای معیوب فهم و مواجهه، بارها بازتولید شوند؟. به چه دلیل، گاهی به جای نهادسازی به اشخاص امید میبندیم؟. چرا به جای محدود کردن قدرت، در پی یافتن صاحبان قدرتی هستیم که تصوّر میکنیم از آن به دُرُستی استفاده خواهند کرد؟. به چه علّت، گاهی به جای پذیرش کثرتمندی و تفاوت، در جست و جوی یکسانسازی اعتقادات و ارادهها هستیم؟. چرا در بسیاری از مجادلات، غلبه بر مخالف، جایگزین فهم استدلال او میشود؟ و به چه سبب، گاهی تغییر صورتهای بیرونی را با دگرگونی مبانی و مناسبات درونی اشتباه میگیریم؟. این پرسشها صرفا پرسشهایی در باره رفتار سیاسی نیستند؛ بلکه به لایههای عمیقتری از فرهنگ، تربیت ذهنی، اخلاق اجتماعی و شیوه فهم ما از قدرت و مسئولیّت بازمیگردند.
شاید یکی از اساسیترین تراژدیهای تاریخی و فرهنگی ما در همین تناقض نهفته باشد. بارها خواهان تغییر شرایط بودهایم، امّا کمتر یا أصلا و ابدا در باره تغییر مبانی ذهنیّت و مناسبات اجتماعی اندیشیدهایم که در بازتولید شرایط موجود نقش دارند. بارها صاحبان قدرت را تغییر دادهایم، امّا کمتر به این پرسش پرداختهایم که چه ساختارهایی قدرت را تولید میکنند، چه مناسباتی آن را از پاسخگویی معاف میسازند و چه عادتهای اجتماعی امکان استمرار آن را فراهم میآورند. بارها از آزادی، عدالت، قانون و پیشرفت سخن گفتهایم، امّا کمتر در باره الزامات نهادی، اخلاقی، فرهنگی و معرفتی تحقّق و تضمین اجرایی آنها به تفاهمی پایدار رسیدهایم. در اینجا مسئله استمرار تاریخی معضلات ایران نیز معنایی عمیقتر پیدا میکند. آیا واقعا با همان مسائل در طول هزاران سال مواجه بودهایم؟. مسلما صورتهای تاریخی مسائل، ساختارهای اجتماعی و مناسبات قدرت در دورههای مختلف یکسان نبودهاند، ولی آیا ممکن است که برخی از الگوهای دیرپای تمرکز اقتدار، ضعف محدودیّتهای نهادی، وابستگی سرنوشت جمعی به اراده صاحبان قدرت و دشواری شکلگیری مناسبات پایدار میان حکومت و جامعه، در دورههای مختلف با صورتهای متفاوت بازتولید شده باشند؟. آیا نباید به جای سخن گفتن از تکرار ساده تاریخ، ساز و کارهای بازتولید را بشناسیم؟؛ چونکه نمیتوان از سهم عادتهای اجتماعی، فرهنگ سیاسی و شیوههای بازتولید مناسبات قدرت در استمرار برخی بّن بستها چشم پوشید.
چرا پس از این همه تجربه تاریخی، پس از این همه هزینه ها و خسارات و لطمات انسانی و فرهنگی و اجتماعی و تمدّنی، هنوز نتوانستهایم ظرفیتّهای لازم را برای شناخت مستقل، گفت و گوی عقلانی، نهادسازی پایدار و تصحیح خطاهای جمعی بهگونهای مؤثر و ماندگار در زندگی اجتماعی خود نهادینه کنیم؟. چرا پس از نزدیک به نیم قرن سیطره گیوتین الهی که مبتنی بر قرائتی الهیاتی/شیعی از قدرت است با همه پیامدهای خونبار و ویرانگر آن، همچنان بسیاری از پرسشهای بنیانی در باره نسبت دین و قدرت، آزادی و اقتدار، فرد و جامعه، قانون و اراده حاکم، و حقّ و تکلیف بی پاسخ ماندهاند؟. چرا صورتهای قدرت و گفتارهای سیاسی تغییر میکنند، امّا برخی از تعارضهای ریشه ای همچنان در زندگی جمعی ما حضور دارند؟. آیا مشکل تنها در ساختار سیاسی است، یا باید به لایههای عمیقتری نیز نظر کنیم که امکان استمرار و بازتولید برخی از مناسبات معیوب را فراهم میآورند؟. آیا ممکن است که ما در بسیاری از زمینه ها، بدون آنکه آگاه باشیم، پیشفرضها و الگوهای ذهنیّتی را با خود حمل کنیم که در پیدایش و استمرار بُن بستها نقش داشتهاند؟. آیا ممکن است که گاهی در مقام مخالفت با یک ساختار، همچنان با همان سبک و سیاق عقیدتی و همان تصورّ از قدرت، اقتدار، حقیقت و مناسبات انسانی بیندیشیم که آن ساختار بر بستر آنها استوار شده است؟. البته نمیتوان همه ناکامیهای تاریخی را به گردن فرهنگ عمومی یا شیوه اندیشیدن مردم انداخت. قدرت، نهاد، منافع، اجبار و امکانهای واقعی کنش، در تعیین سرنوشت جوامع نقشی اساسی دارند. خودآگاهبود جمعی زمانی به نیرویی برای تحوّل تبدیل میشود که بتواند با تغییر مناسبات واقعی قدرت، اصلاح نهادها و ایجاد امکانهای پایدار برای مشارکت و پاسخگویی پیوند بخورد. اندیشه بدون امکان کنش، ممکن است که در محدوده تأمّل باقی بماند و کنش بدون اندیشه، ممکن است که به بازتولید بُن بستهایی منجر شود که قصد عبور از آنها را داشته است.
با این تفاصیل میتوان پرسید که آیا ما آمادگی آن را داریم که نهفقط صاحبان قدرت، دیدگاههای مخالف، نظریههای وارداتی و ساختارهای موجود را نقد کنیم؛ بلکه خودمان، مفروضات ذهنی خودمان، عادتهای دیرپای داوری خودمان و حتّا باورهایی را که هویّت فکری و سیاسی خود را بر آنها بنا کردهایم، در معرض پرسش قرار دهیم؟. آیا میتوانیم بپذیریم که ممکن است بخشی از آنچه را که حقیقت پنداشتهایم، محصول عادت، تعلّق، ترس، منفعت یا میراث فکری آزمون نشده باشد؟ آیا میتوانیم به جای دفاع از آنچه که پیشتر باور داشتهایم، به دنبال چیزی باشیم که شواهد و استدلال ما را به پذیرفتنش وادار میکند؟ زیرا خودآگاهبود تاریخی از جایی آغاز میشود که انسان، گذشته خود را نه همچون سرنوشتی تغیی رناپذیر و نه همچون مجموعهای از افتخارات و مظالم؛ بلکه همچون موضوعی برای شناخت، نقد و بازاندیشی در برابر خود قرار دهد. جامعهای که نتواند گذشته خود را از اسطوره سازی، توجیهگری، کینه ورزی و فراموشی رها کند، امکان چندانی برای فهم مسئولانه اکنون و ساختن آینده نخواهد داشت. گذشته نه باید به بت تبدیل شود و نه به باری که صرفا باید از آن شکایت کرد؛ بلکه باید به موضوع شناختی نقّادانه تبدیل شود؛ طوری که بتواند ساز و کارهای استمرار خطاها و امکانهای گسست از آنها را آشکار سازد.
ما بارها در باره آینده رؤیاپردازی کردهایم، امّا کمتر به شناخت واقعیّتهایی پرداختهایم که آینده، ناگزیر باید از متن آنها ساخته شود. آیا میتوان جامعهای را از مُعضلات تاریخی و ساختاریاش رها کرد بی آنکه توانایی شناخت، تعریف، نقد و بازاندیشی در باره معضلات را در آن جامعه پرورش نداد؟. آیا میتوان به آزادی رسید، در حالیکه مناسبات ذهنی و اجتماعی پذیرش اقتدار بی مهار همچنان پابرجاست؟. آیا میتوان به دادگزاری دست یافت بی آنکه سوخت و ساز تولید و بازتولید تبعیض را نشناخت؟. آیا میتوان به باهمزیستی مسالمتآمیز و پایدار رسید بی آنکه هنر شنیدن، تحمّل تفاوت، پذیرش کثرتمندی و حلّ عقلانی تعارضها را نیاموخت؟ و آیا میتوان انتظار داشت جامعهای که هنوز در باره مبانی و صورتبندی مسائل خود به رشد و آگاهی ستودنی و کافی نرسیده است، در گشودن گره های تاریخی خویش کامیاب شود؟.
شاید آنچه که بیش از هر چیز به آن محتاجیم، نه افزودن بر انبوه گفتارها، شعارها و مجادلات؛ بلکه بازسازی بنیانهای اندیشیدن و شناختن است. نه صرفا پاسخ دادن به پرسشهای موجود؛ بلکه جرئت کردن برای طرح پرسشهایی که تا کنون از قلمرو اندیشه ما بیرون ماندهاند [ مثل: داد چیست؟. مهر چیست؟. راستی چیست؟. رادمنشی چیست؟. رامیاری چیست؟. خویشکاری چیست؟ نگاهبانی از جان و زندگی یعنی چه؟. و الی آخر]. نه صرفا نقد محصولات فکری دیگران؛ بلکه برخورداری از شجاعت معرفتی برای نقد خویشتن. نه انباشتن حافظه از دانش؛ بلکه تبدیل دانش به بینش، تجربه به خردورزی، و آگاهی به توانایی تشخیص و کنش. پس پرسش نهایی دیگر صرفا این نیست که چرا مسائل ایران حل نمیشوند؛ بلکه پرسش این است که چه چیزی در ساختار تاریخی، اجتماعی، نهادی و ذهنیّتی ما مانع از آن شده است که نتوانیم خودِ شیوه تولید، فهم و بازتولید مسائل خویش را به موضوع شناخت و نقد تبدیل کنیم؟. آیا ما هنوز درگیر حل معضلات خود هستیم، یا به مرحلهای رسیدهایم که خودِ شیوه اندیشیدن، داوری کردن و مسئله سازی ما نیز به بخشی از مُعضل تبدیل شده است؟. آیا پیش از آنکه اسیر مسائل تاریخی و فرهنگی خود باشیم، اسیر چارچوبهایی از اعتقادات نشدهایم که اجازه نمیدهند مسائل را چنانکه هستند ببینیم؟ و اگر چنین است، چگونه میتوان از تاریخ سنگین موانع عقیدتی/ایدئولوژیکی رهایی یافت بی آنکه نخست شهامت شناختن سهم خود، ساختارهای ذهنیّت ایدئولوژیکی/مذهبی/عقیدتی/متابعتی و شیوههای اندیشیدن خود را در بازتولید تاریخ پیدا نکنیم؟. شاید آغاز رهایی، نه برای یافتن پاسخهای بیشتر؛ بلکه در کشف این حقیقت ناگوار باشد که هنوز بسیاری از پرسشهای کلیدی خود را به دُرُستی نپرسیدهایم.
5- هجویّات و جلفیّات و جفنگیّات برای آداب معاشرت و آدمیگری
الف) منطق؛ آنچه که ذهن نمیتواند با حفظ کردن به دست آورد.
منطق را تنها ذهنیّتی درمییابد که از بند پیشداوری رها شده باشد؛ زیرا هزار برهان متّقن نیز در برابر ذهنیّتی که حقیقت را قربانی تعلّقاتش کرده است، راه به جایی نمیبرند. منطق، نه آموختنیِ صرف است، نه تزریقکردنی، نه خوردنی و نه آشامیدنی. منطق باید در جان اندیشه رسوب کند. چه بسیار کسانی که منطق را میشناسند، امّا نه از سر نادانی؛ بلکه از سر مصلحت، به آن تن در نمیدهند و این، گاهی عمیقترین صورت بی خردی است.
ب) استبداد توجّه؛ وقتی آنچه که دیده میشود، حقیقت را پنهان میکند.
هر آنچه که در کانون توجّه قرار میگیرد، الزاما سزاوار توجّه و عنایت نیست. گاهی آنچه که عامدانه به چشم میآید، دقیقا برای آن است تا آنچه را که باید دیده شود، از چشم بیندازد و نادیده بگیرد. هنر دیدن، گشودن چشمها نیست؛ بلکه رهایی از استبداد چیزی است که نگاه را تصاحب میکند. انسان زمانی صاحب بینش خویش است که نه مجذوب هر آن چیزی شود که به او نشان میدهند، نه آنچه را که از او پنهان میکنند، از یاد ببرد.
پ) تجربه زیسته؛ تفاوت میان شنیدن حقیقت و زیستن آن
هر چقدر که جامعهای بیشتر به پند و اندرز پناه ببرد، به همان اندازه از خردورزی و بهمنشی فاصله میگیرد؛ زیرا هیچ توصیهای جای تجربه زیسته را نمیگیرد و هیچ تجربهای نیز بی نیاز از تأمّل و انتقال دانش نیست. توصیه، تنها هنگامی ارزشمند است که چراغ فهم باشد، نه عصای ناتوانی در اندیشیدن. چه بسیار جوامعی که در آنها، همه به یکدیگر اندرز میدهند، امّا کمتر کسی میاندیشد؛ گویی وفور حکمت در زبان، راهی برای پنهان کردن فقدان آن در زندگی شده است. جامعه ایرانیان، اجتماع حکیمانِ اندرزگو و بی عمل است.
ت) خودانتقادی؛ آخرین پناهگاه عقل در برابر خودفریبی
خطرناکترین صورت ناآگاهی، ندانستن نیست؛ بلکه اطمینان داشتن به دانستن است. ذهنیّتی که به همه چیز، ایراد و اشکال میگیرد، امّا ذهنیّت خودش را از سنجشگری معاف میکند، نه آزاداندیش است و نه حقیقتجو؛ بلکه تنها تعصّب را از دیگران به درون خویش منتقل کرده است. بلوغ عقلانی؛ یعنی اینکه انسان نه تنها در اعتقادات و دیدگاههای دیگران؛ بلکه در یقینهای خودش نیز امکان و احتمال خطا را جدّی بگیرد.
ث) ویترینهای جنسی مونّث و مذکّر
زیبایی، آنگاه که از اصالت طبیعی خویش برخاسته باشد، تجربهای دلنشین از بودن است، امّا هنگامی که به انبوهی از تصنّعات، آرایهها و ابزارهای جلب نگاه وابسته میشود، دیگر نه تجلّی زیبایی؛ بلکه کالایی برای عرضه در ویترینهای جنسی است. تراژدی جوامعی که قدرت ایدئولوژیک و اعتقادات مذهبی در صدد تعیین «اندازه انسان» برمیآیند، همین است که با سرکوب یک سوی وجود آدمی، سوی دیگرش را به افراطی بیمارگونه سوق میدهند. یکی بدن را از دیده شدن محروم میکند و دیگری آن را به کالای دیده شدن بدل میسازد و هر دو، اگر اختیار انسان را سلب کنند، در یک حقیقت مشترکند و آنهم بیگانگی انسان با خویشتن. شاید عیار انحطاط یک جامعه را نه از میزان پوشیدگی یا برهنگی انسانهایش؛ بلکه از اندازهای بتوان سنجید که بدن به تریبون نمایش، قدرت به کرسی تحمیل و انسان به موضوع مصرفِ نگاهِ دیگران تنزّل یافته است. شگفتا که در جوامعی چنین گرفتار وسواس بدن، آنچه که بیش از همه غایب است، «خودِ انسان» است.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
دیدگاهها
خودفریبیهایی که مرام و مسلک شده اند!
دروووود!
مطلب ذیل را در نگاهی به مطلب آقای خوانساری در سایت «ایران امروز» نوشتم. به دلیل سابقه نادلچسب مدیر محترم ایران امروز در عدم نشر دیدگاههای من، ترجیح دادم که آن را اینجا نشر دهم. لینک مطلب آقای خوانساری را نیز در خاتمه گذاشته ام.
شاد زیید و دیر زیید!
فرامرز حیدریان
//////////////////////////////////////////
درود بر آقای خوانساری گرامی،
روضه ای روغن کرچکی و به شدّت دلهمزننده برای شاید روزی روزگاری.....
من هرگز از استثناها سخن نمیگویم و نامی نیز از آنها نمیبرم؛ زیرا آنچه که محل بحث من است، نه استثناها؛ بلکه قاعدهای است که سالهاست در هیاهوی ادّعاها و نمایشهای سیاسی از فرط تکرار به ابتذال تهوّع آور رسیده است.
این نخستین بار نیست که امثال شما از آشتی ملّی و ضرورت همگرایی سیاسی سخن میگویید. نزدیک به نیم قرن است که ایده ائتلاف گرایشها، سازمانها و تشکیلات سیاسی برای برونرفت از باتلاق گیوتین الهی، به اشکال گوناگون مطرح میشود. گاه در محافل سیاسی، گاه در بیانیهها و گاه در مجادلاتی که حتّا به جنجال نیز کشیده شدهاند. با اینهمه، در میان این انبوه مدّعیان کائناتسوز و خانه خرابکن اینجهان و آنجهان، هنوز نمیتوان یک نفر را پیدا کرد که با اندکی رادمنشی و شهامت، بتواند به روشنی بگوید که ایران در کجای قاره آسیا قرار گرفته است! تنها کسی که پاسخ این پرسش را میدانست و دستکم بر زبان میآورد، خامنهای بود!
این البته یک پرسش جغرافیایی نیست؛ بلکه صورت عریان یک فاجعه معرفتی است. چگونه میتوان از ائتلاف و همبستگی سخن گفت، هنگامی که کنشگران و اعضا و هواداران اینهمه گرایشها و تشکیلات مدّعو، حتّا به اندازه یک کودک دبستانی از تاریخ، فرهنگ و وضعیّت ذهنیّت کسانی که دستگاه گیوتین الهی را برپا داشتهاند، آگاهی ندارند؟. چگونه میتوان از آشتی سخن گفت، وقتی که هیچکس حاضر نیست، ولو به بهای از دست دادن تمام هستی و نیستی خویش، از مواضع متصلّب، اراده سیری ناپذیر قدرتطلبی، امتیازخواهی و منفعتجویی شخصی خود اندکی عقب بنشیند؟. وقتی که هر کس چنان در زندان خودبزرگبینی و منم منمکردن گرفتار آمده، چنانکه گویی تاریخ باید نخست در برابر نام و اراده او زانو بزند تا تازه امکان گفت و گو فراهم شود؟.
آیا میان نیّات و منافع این مدّعیان اپوزیسیون و حاکمانی که کارنامهشان با مسئولیّت در خونریزی و سرکوب و ستیز با تاریخ و فرهنگ و مردمان ایران گره خورده است، آن اندازه تفاوت بنیانین وجود دارد که بتوان از میانشان مخرج مشترکی را استخراج کرد و اصول آشتی ملّی را بر آن استوار ساخت؟. یا آنچه که ما به اشتباه تفاوتهای سیاسی مینامیم، در بسیاری موارد صرفا رقابت ارادههایی است که هر یک میخواهند به جای دیگری بر مسند قدرت بنشینند بی آنکه در منطق قدرت، در نسبت خود با مردم و در فهم خویش از ایران، دگرگونی ریشهای پدید آورده باشند؟
تا کجا میخواهیم خودمان را فریب بدهیم؟. چند هزار جوان دیگر هر روز در سیطره باتلاق الهی باید بر سر چوبههای دار بروند، چند خانواده دیگر باید در سوگ فرزندانشان به خاکستر بنشینند و چند نسل دیگر باید هزینه اینهمه خودشیفتگی سیاسی را بپردازند تا حضرات دریابند که سیاست، سالن نمایش خودخواهیها و ویترین عقدههای شخصی و تشکیلاتی نیست؟. سیاست پیش از آنکه هنر تصاحب قدرت باشد، هنر مهار خویشتن در برابر وسوسه قدرت است. کسی که هنوز نمیتواند از یک صندلی، یک عنوان، یک سهم و یک امتیاز شخصی چشم بپوشد، چگونه میخواهد در باره سرنوشت یک ملّت تصمیم بگیرد؟. کسی که تحمّل حضور دیگری را ندارد، با کدام صلاحیّت از تحمّل تکثر سخن میگوید؟.
چرا باید همچنان وانمود کنیم که با اهل سیاست سر و کار داریم، حال آنکه مسئله اصلی، فقدان ابتداییترین مقدّمات تفکّر سیاسی است؟ سیاستورزی نه با صدور بیانیه آغاز میشود، نه با تکرار واژگان پُر طمطراق و نه با چسباندن عنوان کنشگر و رهبر و نماینده به نام خویش. سیاست از لحظهای آغاز میشود که فرد میتواند میان خواسته شخصی و مصلحت عمومی تمایز بگذارد. از لحظهای که میفهمد ایران ملک طلق هیچکس نیست و تاریخ این سرزمین نیز موظّف نشده است برای ارضای جاهطلبیهای قدرتپرستان به حرکت درآید.
«شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیخواهان»، با تمام ایرادها، اختلاف نظرها و پرسشهای انتقادی که میتوان در باره آنان مطرح کرد، سالهاست در سپهر سیاسی ایران با عنوان آلترناتیو حضور دارند اگر مدّعیان دیگر نیز برای خود بدیل و نمایندهای قائل هستند، چرا شهامت آن را ندارند که نمایندگانشان را در کنار شاهزاده بنشانند و دستکم یک بار، به جای مسابقه بیپ ایان برای اثبات برتری خویش، بر سر یک میثاق سیاسی روشن، شایان سنجش و مسئولیّتآور برای گذار از حکومت گیوتین الهی گفت و گو کنند؟ چرا هیچکس حاضر نیست از حریم مقدّس خودساختهاش بیرون بیاید و برای یک بار هم که شده، به جای مطالبه سهم از آینده، در باره تضمین آینده ایران بیندیشد؟.
ما حتّا نمیتوانیم در باره اصل مسئله بیندیشیم. پیوسته به کلّیگوییهای خوشآهنگ پناه میبریم. کلماتی که در دهان خوش مینشینند، در بیانیهها پُر طمطراق جلوه میکنند، امّا در لحظه عمل، حتّا به اندازه یک وجب پارچه هم به کار نمیآیند. آشتی ملّی، همبستگی، ائتلاف و گذار، اگر از اراده واقعی برای تقسیم مسئولیّت، پذیرش تفاوت، تحدید قدرت و به رسمیّت شناختن حقوق دیگری برنخیزند، چیزی جز آرایش لفظی همان خودخواهیهای کهنه نیستند. با واژه نمیتوان اعتماد ساخت همانگونه که با امضای یک بیانیه نمیتوان فقدان منش سیاسی را جبران کرد. چرا نمیخواهیم بپذیریم که داشتن ادّعای سیاسی، به خودی خود کسی را اهل سیاست نمیکند؟. ممکن است که کسی دهها سال در باره سیاست سخن بگوید، بیانیه صادر کند، مصاحبه کند، مخالف بتراشد و برای خویش هوادار دست و پا کند، امّا همچنان از نخستین ضرورت سیاستورزی؛ یعنی توانایی زیستن در کنار دیگری و مخالف سر سخت نظری و عقیدتی خود، بی بهره بماند. سیاست را نمیتوان با تعداد سخنرانیها و حضور در شبکه های مزخرف اجتماعی اندازه گرفت. معیار سیاست، لحظهای است که باید از خود گذشت تا امکان ماندن دیگری فراهم شود؛ یعنی دُرُست در همان لحظه که عیار مدّعیان آشکار میشود.
دنبال چه میگردید، آقای خوانساری گرامی؟. چه حقیقت پنهانی را هنوز باید در پس این همه عبارت و بیانیه جست و جو کرد؟. چشمهایتان را باز کنید و فاجعه را همانگونه که هست ببینید. این جماعت مدّعی اپوزیسیون، حتّا اگر تمام عمر از آشتی ملّی سخن بگویند، هنوز حاضر نیستند دور یک میز ساده بنشینند و برای چند دقیقه چهره یکدیگر را بی تحقیر و بیکینه توزی و انتقامخواهی تحمّل کنند. چگونه میتوان از آشتی یک ملّت سخن گفت، وقتی که مدّعیان نمایندگی آن ملّت، از تحمّل چند ساعت همنشینی با یکدیگر عاجزند؟. فاجعه فقط در استبدادی نیست که جان میگیرد؛ بلکه فاجعه آنجاست که مخالفانش نیز هنوز نتوانستهاند از سوخت و ساز همان استبداد، یعنی انحصار، حذف، خود حقّ پنداری و ناتوانی از به رسمیّت شناختن دیگری، فاصله بگیرند. استبداد تنها یک ساختار حکومتی نیست؛ بلکه گاهی عادتی است که در ذهنیّت مخالفانش نیز خانه کرده و با تغییر نامها و پرچها، به حیات خود ادامه میدهد.
هر اتفاقی که قرار است بیفتد، سرانجام در همان ایران خواهد افتاد؛ نه در قلمرو خیاپردازیهای سیاسی این مدّعیان اپوزیسیونها و نه در بهشت بیانیهها و ائتلافهای کاغذی آنان. از این همه ادّعا، تا هنگامی که ارادهای برای عبور از خود خواهی و پذیرش مسئولیّت شکل نگیرد، آبی گرم نخواهد شد. آنچه که باقی میماند، بازتولید نفرت، کینهتوزی، حذف متقابل و فرسایش آخرین سرمایههای اجتماعی و تاریخی ایران است. ملّتی که از استبداد حاکمانش به ستوه آمده، اگر نتواند استبداد را در مناسبات ذهنی و سیاسی مخالفانش نیز بازشناسد، ممکن است که تنها حاکمانش را عوض کند بی آنکه از سبک و سیاق حاکمیّت استبدادی رها شده باشد و این همان فاجعهای است که پیش از وقوع، نشانههایش را با صدای بلند فریاد میزند، اما دریغ که گوش مدّعیان، همچنان از صدای خویش پُر است.
شاد و خوشکام باشید!
فرامرز حیدریان
لینک مطلب آقای خوانساری: https://www.iran-emrooz.net/index.php/politic/more/130566/