جشنهای ۲۵۰۰ ساله؛ تاریخی که هنوز پایان نیافته است
خاطرات کیانوش توکلی از جشنهای ۲۵۰۰ ساله
به قلم آناهیتا دیپیر و یاشار استهباننژاد
در تاریخ ملتها رویدادهای اندکی وجود دارند که با پایان مراسم، خاموش شدن چراغها و رفتن آخرین مهمان، به پایان نمیرسند. گویی زمان در برابر آنها از حرکت بازمیایستد و آنچه قرار بود تنها چند روز از تاریخ یک کشور باشد، به بخشی ماندگار از حافظه جمعی آن ملت تبدیل میشود.
جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران در مهرماه ۱۳۵۰ از همین رویدادهاست.
بیش از نیم قرن گذشته است. حکومتی که این جشنها را برگزار کرد، دیگر وجود ندارد. بسیاری از برگزارکنندگان، مهمانان و شاهدان آن روزگار از میان رفتهاند. جهان تغییر کرده است؛ ایران، انقلاب و جنگ و دگرگونیهای عمیق سیاسی و اجتماعی را پشت سر گذاشته است. با این همه، تصاویر رژه تاریخی تختجمشید، سخنرانی محمدرضا شاه در کنار آرامگاه کوروش و شکوه معماری پاسارگاد هنوز تماشا میشوند، بازنشر میشوند و بحث برمیانگیزند.
چرا؟
چه چیزی در آن چند روز نهفته بود که توانست از عمر حکومت برگزارکنندهاش فراتر برود؟
پاسخ را نمیتوان تنها در هزینهها، شمار مهمانان خارجی، تشریفات سلطنتی یا حتی اهداف سیاسی – تاریخی حکومت جستوجو کرد. اینها بخشهایی مهم از تاریخ آن رویدادند، اما تمام آن نیستند.
شاید مهمترین ویژگی جشنهای ۲۵۰۰ ساله آن باشد که بهتدریج از یک مراسم رسمی حکومتی فاصله گرفته و خود به موضوعی مستقل در حافظه تاریخی ایرانیان تبدیل شده است.
هنگامی که یک جشن به بخشی از تاریخ تبدیل میشود
در زمان برگزاری جشنها، حکومت پهلوی میکوشید پیوندی نمادین میان ایران معاصر و گذشته باستانی آن برقرار کند؛ پیوندی که در آن کوروش، تختجمشید و تاریخ شاهنشاهی ایران جایگاهی مرکزی داشتند.
اما تاریخ همیشه در همان مسیری حرکت نمیکند که طراحان یک رویداد برایش در نظر گرفتهاند.
انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نهتنها ساختار سیاسی ایران را دگرگون کرد، بلکه روایت رسمی تاریخ کشور را نیز تغییر داد. بسیاری از نمادهای ملی کنار گذاشته شدند و تفسیر تازهای از گذشته ایران در فضای رسمی شکل گرفت.
با این حال، تصاویر جشنهای ۲۵۰۰ ساله از حافظه جامعه پاک نشدند. برعکس، گذشت زمان به آنها معنای تازهای بخشید.
امروز کسانی فیلمهای آن رژه را تماشا میکنند که هنگام برگزاری جشنها هنوز به دنیا نیامده بودند. برای برخی، آن تصاویر یادآور دورهای از تاریخ ایران است که با احساس غرور ملی به آن مینگرند.
برای برخی دیگر، فرصتی است برای پرسش درباره اولویتهای حکومت وقت، هزینههای مراسم و رابطه قدرت سیاسی با جامعه.
و گروهی نیز شاید نه برای ستایش و نه برای محکومکردن، بلکه از سر کنجکاوی به تماشای آنها مینشینند؛ برای دیدن ایرانِ روزگاری که خود تجربه نکردهاند.
این تفاوت نگاهها نشان میدهد که جشنهای ۲۵۰۰ ساله دیگر صرفاً متعلق به سال ۱۳۵۰ نیستند. آنها به بخشی از گفتوگوی امروز ایرانیان درباره گذشته، هویت ملی و آینده کشور تبدیل شدهاند.
پاسارگاد؛ فراتر از یک آرامگاه باستانی
شاید یکی از جالبترین جلوههای این دگرگونی را بتوان در جایگاه امروزی آرامگاه کوروش مشاهده کرد.
پاسارگاد پیش از جشنهای ۲۵۰۰ ساله نیز اثری تاریخی و بخشی از میراث باستانی ایران بود. ارزش تاریخی آن نه با برگزاری جشنها آغاز شد و نه به آن وابسته است. اما در دهههای اخیر، این مکان برای بخشی از ایرانیان معنایی فراتر از یک محوطه باستانشناسی یافته است.
برای برخی از نسل جوان، پاسارگاد مکانی برای ابراز پیوند عاطفی با گذشته ایران، هویت ملی و میراثی است که آن را متعلق به خود میدانند. گاه این پیوند چنان پررنگ میشود که آرامگاه کوروش در زبان استعاری آنان به «زیارتگاهی ملی» شباهت پیدا میکند؛ جایی که تاریخ و احساس به یکدیگر میرسند.
البته نباید همه این تحولات را نتیجه جشنهای ۲۵۰۰ ساله دانست. دگرگونیهای سیاسی و فرهنگی پس از انقلاب اسلامی، گسترش ارتباطات و رسانههای اجتماعی و بازاندیشی در هویت ایرانی نیز در شکلگیری این نگاه نقش داشتهاند.
با اینهمه، نمیتوان نادیده گرفت که تصاویر ماندگار آن جشنها، بهویژه سخنرانی محمدرضا شاه در کنار آرامگاه کوروش، هنوز در بازنمایی این پیوند تاریخی و عاطفی حضور دارند.
در اینجا با پدیدهای فراتر از داوری درباره یک حکومت روبهرو هستیم با رابطه پیچیده یک جامعه و گذشته خویش. چراکه سلسله پهلوی پلی شده بود برای پیوند جامعه به ارزشهای فرهنگی - باستانی ایرانزمین.
تاریخ فقط روایت پادشاهان نیست
وقتی از جشنهای ۲۵۰۰ ساله سخن میگوییم، معمولاً نام پادشاهان، سران کشورهای خارجی، طراحان مراسم و سیاستمداران به میان میآید. اما آن رویداد بزرگ، تنها به دست این افراد شکل نگرفت.
در پشت صحنه تصاویر باشکوهی که امروز تماشا میکنیم، هزاران انسان حضور داشتند؛ سربازان، کارگران، رانندگان، تکنسینها، آشپزها، طراحان، کارکنان خدماتی و کسانی که نامشان در گزارشهای رسمی کمتر ثبت شده است. آنان نیز بخشی از تاریخ آن روزها بودند.
تاریخنگاری، اگر تنها به تصمیمهای حکومتها و سخنان رهبران محدود بماند، بخش بزرگی از تجربه انسانی را از دست میدهد.
یک سرباز ممکن است از تصمیمهای سیاسی پشت یک مراسم آگاهی چندانی نداشته باشد، اما چیزی را به یاد بیاورد که هیچ گزارش رسمی به آن نپرداخته است؛ خستگی تمرینهای روزانه، دشواری پوشیدن یک لباس تاریخی، شوخیهای سربازان، نگرانی فرماندهان یا احساسی که هنگام حضور در یک رژه بزرگ تجربه کرده است.
این جزئیات شاید در نگاه نخست کوچک به نظر برسند، اما تاریخ از همین تجربههای انسانی نیز ساخته میشود. و اینجاست که خاطرات کیانوش توکلی اهمیت پیدا میکند.
یک سرباز جوان و دو نگاه به یک گذشته
کیانوش توکلی در سال ۱۳۵۰ جوانی حدود بیستساله بود که دوران خدمت سربازی خود را میگذراند. او در رژه تاریخی جشنهای ۲۵۰۰ ساله شرکت کرد؛ رویدادی که آن زمان نمیتوانست بداند دههها بعد همچنان موضوع بحث خواهد بود. زندگی او در سالهای بعد مسیر دیگری یافت. توکلی وارد فعالیت سیاسی شد و به صف مخالفان حکومت پهلوی پیوست.
امروز، هنگامی که از خاطرات آن روزگار سخن میگوید، با پدیدهای جالب روبهرو هستیم؛ مردی که یک رویداد را در جوانی تجربه کرده، اکنون پس از بیش از نیم قرن زندگی، مطالعه و تجربه سیاسی، به همان روزها بازمیگردد.
آیا میتوان از او انتظار داشت که تمام آگاهیها، باورها و برداشتهای امروز خود را کنار بگذارد و فقط با ذهن همان سرباز بیستساله سخن بگوید؟
احتمالاً نه.
حافظه انسان دوربینی نیست که تصاویر گذشته را بدون تغییر نگهداری کند. ما گذشته را به یاد میآوریم، اما آن را از دریچه تجربهها و دانستههای امروز نیز میبینیم. این ویژگی، در عین آنکه محدودیتی برای اعتبار تاریخی خاطرات ایجاد میکند، میتواند بر ارزش گفتوگو نیز بیفزاید.
زیرا گاهی در سخنان توکلی، خاطره یک سرباز جوان سال ۱۳۵۰ را میشنویم و گاهی برداشت مردی را که سالها بعد درباره همان رویداد اندیشیده است. این دو را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت، اما هیچکدام نیز بیارزش نیستند.
یکی به ما میگوید انسانی در آن روزگار چه دیده و چه تجربه کرده است؛ دیگری نشان میدهد همان انسان، پس از گذشت دههها، چگونه به تجربه گذشته خود معنا میدهد.
این مصاحبه سند قطعی برای اثبات جزئیات تاریخی جشنهای ۲۵۰۰ ساله نیست؛ بلکه روایتی از تاریخ شفاهی – «گفتوگو با تاریخ» – است که ارزش آن در حضور مستقیم راوی، تجربه شخصی او و امکان طرح پرسشهای تازه نهفته است.
طبیعی است که برخی خاطرات، اعداد و برداشتها به بررسی مستقل نیاز داشته باشند. خاطره یک شاهد میتواند سرنخی ارزشمند برای پژوهش تاریخی باشد، اما جای اسناد و راستیآزمایی را نمیگیرد.
آنچه از یک رویداد باقی میماند
شاید در آن زمان – بیش از نیم قرن پیش – بسیاری از سربازانی که در رژه تاریخی تختجمشید شرکت کردند، تصور نمیکردند روزی عکسهای شخصی و خاطراتشان برای شناخت آن دوران اهمیت پیدا کند.
آنان وظیفهای را انجام میدادند، در برابر دوربینها میایستادند، لباسهای تاریخی میپوشیدند و پس از پایان مراسم به زندگی خود بازمیگشتند. اما تاریخ گاهی سرنوشت دیگری برای تجربههای ساده انسانها رقم میزند. امروز همان عکسها و خاطرات میتوانند پنجرهای کوچک به رویدادی بگشایند که همچنان موضوع اختلافنظر، پژوهش، ستایش و انتقاد است.
جشنهای ۲۵۰۰ ساله را میتوان از منظر سیاست، اقتصاد، فرهنگ، هویت ملی و مناسبات بینالمللی بررسی کرد. میتوان درباره اهداف برگزارکنندگان و نتایج آن بحث کرد. میتوان برخی روایتهای رایج را پذیرفت و برخی دیگر را با مراجعه به اسناد به پرسش کشید. اما فراتر از همه این اختلافنظرها، یک واقعیت باقی میماند:
جشنهای ۲۵۰۰ ساله دیگر تنها یک رویداد تاریخی نیستند؛ خود به بخشی از تاریخِ نگاه ایرانیان به گذشته خویش تبدیل شدهاند.
و شاید همین، یکی از دلایل زنده ماندن آنها در حافظه نسلهایی باشد که هرگز آن روزها را ندیدهاند.
گفتوگوی ما با کیانوش توکلی تلاشی است برای شنیدن صدای یکی از انسانهایی که در آن روزها حضور داشت؛ نه برای صدور حکم نهایی درباره جشنها، نه برای اثبات درستی یا نادرستی یک روایت سیاسی، بلکه برای حفظ بخشی از تجربه انسانی که با گذشت زمان ممکن است برای همیشه از دست برود.
زیرا تاریخ تنها آن چیزی نیست که در کتابها نوشته شده است. گاهی تاریخ، خاطره سربازی است که پس از ۵۵ سال، هنوز میتواند ما را به روزی در تختجمشید بازگرداند.
و چهبسا ارزش شنیدن این خاطره، پیش از آنکه در پاسخهایش باشد، در پرسشهای تازهای است که در ذهن ما برمیانگیزد.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
دیدگاهها
قبلا هم نوشته ام. حکومت…
قبلا هم نوشته ام. حکومت پهلوی در زمینه تبلیغات و توجیه کارهای خود بشدت ضعف داشت.
حکومت پهلوی در زمینه تبلیغات و توجیه کارهای خود بشدت ضعف داشت. مطمئنا برای این سربازان که در جشنهای دوهزار و پانصد ساله لباس ارتش هخامنشی به بر داشتند اهمیت این کار آن گونه که کیانوش امروز به آن رسیده اهمیت کار توجیه نشده بود. بخشی از آن را شاید به پهلوی ها باید حق داد و آن این که مخالفانش آگاه به این مسائل بودند اما بازهم مخالفت میکردند. مخالفان شاه که در کنفدراسیون حضور داشتند هیچ نیکی از آن رژیم نمیدیدند و مهم نبود چقدر برایشان توضیح بدهی. مثل 57تی های امروز که بر گور ساعدی دایره دنبک میزنند. کسانی مثل کیانوری، طبری، اعضای جبهه ملی.. این ها با رژیم قبلی لج داشتند. ینی مخالف نبودند.. لج داشتند. اما سرباز جوان کیانوش چه؟ او باید بشدت در مورد این مساله توجیه میشد. شاید شاه تظاهرات فرمایشی که به چشم میدید را کم کم باور کرده بود. همه آن تظاهرات کنندگان جاوید شاه گو کارشان را بر اساس عادت و فرمان انجام میدادند نه توجیه شدن و آگاهی. میشد با اعمال دینی شان مقایسه کرد. نماز و روزه شان سر جایش بود اما هیچ از ماهیت دین و مذهب نمی دانستند. تبلیغات شاه بشدت ضعیف بود. فقط یک نفر در میدان بود. علی خامنه ای اما حتا برای جرم ها و جنایت هایش شریک تراشید. چند هزار شریک جنایت و صدها هزار وابسته توجیه شده که با دریافت پول تغذیه میشدند. این دلیل ماندگاری رژیم اشغال گر اسلامی در ایران است. در حالی که چنانچه تبلغات صحیح وجود میداشت، حتا کسانی با سابقه دهه ها کار سیاسی را میتوانست همانطور که امروز به پشتیبانی شاهزاده برخاسته اند، آن زمان هم خطر را حس میکردند و به حفظ درستاوردهای آن رژیم می پرداختند. اما بجایش سوزاندند. هم خود را و هم کشور را.