آنچه که مشارکین این برنامه مطرح میکنند، هیچیک، به معنای دقیق کلمه، سنجشگری دیدگاهها و نوشتهها و کنشهای «زنده یاد بیژن جزنی» نیستند؛ همچنانکه نه جایگاه او را در شکلگیری جنبش چریکی ایران به دُرُستی روشن میکنند، نه میزان و چگونگی نفوذ نظری او را بر اعضای سازمان و دیگرانی را که تحت تأثیر مشی چریکی قرار گرفتند. مسئله، صرفا بازگویی پارهای از رویدادها، طرح خاطرات، اشاره به حواشی یا داوری در باره برخی رفتارها و پیامدهای تاریخی نیست. مسئله اصلی، ورود نقّادانه به قلمرو نظری و ذهنیّت ایدئولوژیکی است؛ یعنی بازشناسی دستگاه عقیدتی که جزنی در چارچوب آن میاندیشید، از خلال آن، مسائل جامعه و تاریخ را تفسیر میکرد و بر پایه آن، برای کنش سیاسی و مبارزه مسلحانه مشروعیّت/اعتبار/حقّانیّت نظری میساخت.
برای ورود به چنین سنجشی، نخست باید مارکسیسم را به حیث یک دستگاه عقیدتی و ایدئولوژیک و دگماتیک، نه فقط از خلال آثار کلاسیک و منابع اصیل آن؛ بلکه با در نظر گرفتن تفسیرها، قرائتها و صورتبندیهای دست دوم و دست سومی شناخت که در بستر تاریخ احزاب کمونیست، سیاستهای تبلیغاتی-پروپاگاندایی اتّحاد شوروی سابق و سنّتهای نظری برآمده از آن رواج یافته بودند؛ زیرا آنچه که در ذهنیّت یک کنشگر سیاسی به نام مارکسیسم رسوب میکند، لزوما با آنچه که در متون بنیانین این سنّت عقیدتی آمده است، یکسان نیست. ایدئولوژی فقط مجموعهای از آموزههای مکتوب نیست؛ بلکه تاریخ انتقال، گزینش، ساده سازی و درونی شدن آموزهها نیز در شکلگیری ذهنیّت ایدئولوژیک نقشی تعیینکننده دارد. به همین دلیل، بدون تمایز گذاشتن میان مارکسیسم در منابع کلاسیک، مارکسیسم در قرائتهای حزبی و مارکسیسم در ذهنیّت یک کنشگر مشخّص، هر گونه داوری در باره نظرات جزنی ممکن است که از همان ابتدا بر خلط مفاهیم و بدفهمی تاریخی استوار شود.
امّا شناخت مارکسیسم، به تنهایی، برای سنجشگری جزنی کفایت نمیکند. باید جامعه ایران را در روزگار او نیز شناخت؛ مناسبات قدرت، ساختار اجتماعی، وضعیّت نیروهای سیاسی، تجربه استبداد، موقعیّت تاریخی نیروهای مذهبی و به ویژه صورتهای گوناگون اسلامیّت و نقش آن در حیات اجتماعی و سیاسی ایران را به دقّت بررسی کرد. باید فضای فکری و سیاسی آن دوران را، با همه محدودیّتها، انسدادها، امیدها، بّن بستها و تناقضهایش، از نو بازسازی کرد تا بتوان دریافت که جزنی در برابر چه واقعیّتی میاندیشید، چه مسائلی را میدید، از دیدن چه مسائلی بازمیماند و با چه پیشفرضهایی به تفسیر جامعه ایران میپرداخت. چنین بازسازیی باید تا حد امکان از حّب و بُغضهای سیاسی، شیفتگیهای ایدئولوژیک و داوریهای پسینی فاصله بگیرد؛ زیرا نه محکومکردن پیشاپیش یک سبک عقیدتی، نقد آن است و نه همدلی با محرّکه های تاریخی صاحب آن، دلیلی بر اعتبار نظریاش.
نقطه عزیمت سنجشگری حقیقی، نه ستایش یا نکوهش جزنی؛ بلکه پرسش از نسبت میان ذهنیّت او و واقعیّتی است که میکوشید آن را بشناسد و تغییر دهد. باید گام به گام نشان داد که ذهنیّت او چگونه شکل گرفت، چه مفروضاتی بر آن حاکم شد، مفروضات چگونه به چارچوبی برای تفسیر تاریخ و جامعه بدل شدند و در چه مراحلی، به جای آنکه ایدئولوژی در برابر واقعیّت، آزموده و اصلاح شود، واقعیّت به محک ایدئولوژی زده شد و تنها آن بخش از آن اعتبار یافت که با پیشفرضهای از پیش پذیرفته شده سازگار بود. مسئله اساسی همینجاست؛ یعنی لحظهای که اندیشه و عقیده و ایدئولوژی، به جای آنکه ابزاری برای شناخت انتقادی جهان باشد، به معیاری برای حذف، تحریف یا بازتفسیر واقعیّت تبدیل میشود؛ یعنی لحظهای که ذهنیّت ایدئولوژیکی، به جای آنکه امکان تجدید نظر در باورهای خود را حفظ کند، در حصار دستگاهی بسته گرفتار میآید و هر امر ناسازگار با آن را یا نادیده میگیرد یا بهگونهای تفسیر میکند که بنیانهای دستگاه عقیدتی/ایدئولوژیکی همچنان دست نخورده باقی بمانند.
از این نظر، باید روشن کرد که جزنی تا چه اندازه توانست میان واقعیّت پیچیده جامعه ایران و قالبهای نظری مارکسیستی پیوندی انتقادی برقرار کند و از چه نقطهای به بعد، در چارچوب همان قالبها محصور ماند. باید نشان داد که در ذهنیّت او چه نسبتی میان شناخت و باور، میان تحلیل و پیشفرض، میان واقعیّت تاریخی و ضرورت ایدئولوژیک برقرار بود و آیا دستگاه عقیدتی اش امکان تصحیح خویش را در مواجهه با واقعیّت داشت یا آنکه به تدریج و بیشتر و بیشتر در منطق دگماتیک و بسته درونی خود فرو میرفت. سخن بر سر نسبت فردی به نام جزنی با یک ایدئولوژی نیست؛ بلکه سخن بر سر ساز و کاری عقیده و ذهنیّتی است که میتواند هر انسانی را، حتّا انسانی برخوردار از صداقت، شجاعت، فداکاری و دلایل رهاییبخش، به اسارت اعتقاداتی خشک درآورد؛ طوری که دیگر مجال پرسشگری از خود را به او نمیدهند. صداقت در مبارزه و حتّا زندگی خصوصی، به خودی خود، ضامن دُرُستی شناخت نیست. فداکاری برای یک آرمان نیز هرگز اعتبار نظری آن آرمان را اثبات نمیکند. انسان میتواند در دفاع از دلایل خودش صادق باشد، ولی در فهم واقعیّت به خطا برود. میتواند در راه باورهای عقیدتی، هزینههای سنگین بپردازد و همزمان، به واسطه همان باورها، از دیدن بخشی از حقیقت محروم بماند.
به همین علّت، سنجشگری نظرات جزنی باید پیامدهای این درهمتنیدگی ذهنیّت و ایدئولوژی را نیز پی بگیرد؛ یعنی پیامدهای آن برای زندگی فردی او، برای انتخاب راه مبارزه چریکی، برای مناسبات درونی سازمان، برای سرنوشت رفقای همعقیدهاش و سرانجام برای جامعه ایران. باید پرسید که میان مفروضات نظری او و تصمیمهای سیاسی و عملی برآمده از آنها چه پیوندی وجود داشت. کدام انتخابها از شناختی واقعبینانه سرچشمه میگرفتند و کدامیک از ضرورتهایی که دستگاه ایدئولوژیک بر واقعیّت تحمیل میکرد. چه هزینههایی بر فرد و جمع تحمیل شد و تا چه اندازه میتوان میان هزینهها و محدودیّتهای نظری و تحلیلی آن دستگاه پیوند برقرار کرد. البته چنین بررسی نباید به تقلیل همه رویدادها به یک علّت یا نسبت دادن تمام پیامدهای تاریخی به نظرات یک فرد بینجامد. تاریخ از تلاقی عوامل متعدّد ساخته میشود، اما همین پیچیدگی، ضرورت بررسی دقیق سهم دیدگاهها و ایدئولوژیها را از میان نمیبرد؛ بلکه آن را دوچندان میکند.
بنابر این، پرداختن به حواشی، خاطرات، مناسبات شخصی، ویژگیهای اخلاقی یا دیگر جنبههای زندگی جزنی، فینفسه، بی ارزش نیستند. چه بسا همین جزئیات، در جای خود، برای فهم بهتر شخصیّت او و فضای تاریخی پیرامونش ضروری باشند. امّا هیچیک از اینها، صرف طرح شدن، جای سنجشگری دستگاه عقیدتی و ذهنیّتی او را نمیگیرد. میان شناخت زندگی یک مبارز و کنشگر سیاسی، روایت سرگذشت یک مبارز و نقد مبانی نظری اعتقادات او، تفاوتی بنیانی وجود دارد. میتوان در باره زندگی کسی بسیار سخن گفت بی آنکه به منطق اعتقادات و نظراتش نزدیک شد. میتوان پیامدهای یک سازمان سیاسی را شرح داد بی آنکه ساز و کارهای عقیدتی مولّد پیامدها را شناخت و میتوان انبوهی از اطّلاعات تاریخی گرد آورد بی آنکه حتّا یک گام در جهت نقد بنیانهای نظری آن سازمان سیاسی برداشت.
حواشی، هنگامی که در جای خود قرار گیرند، میتوانند روشنگر باشند، امّا هنگامی که جای مسئله اصلی را میگیرند، به جای گشودن راه شناخت، آن را میپوشانند. در چنین وضعی، آنچه که به نام نقد عرضه میشود، ممکن است که بیش از آنکه سنجشگری نظرات جزنی باشد، بازتاب ذهنیّت ایدئولوژیک کسانی باشد که در باره او سخن میگویند؛ یعنی ذهنیّتی که خودش، آگاهانه یا ناآگاهانه، از همان الگوهای عقیدتی، همان پیشفرضها و همان عادتهای نظری تأثیر پذیرفته است که باید موضوع پرسشگری قرار گیرند. در این صورت، بحث نه تنها از موضوع اصلی فاصله میگیرد؛ بلکه چه بسا ناخواسته همان منطق عقیدتی را بازتولید میکند که قرار بود آن را به نقد و بازشکافی فراخواند.
سنجشگری واقعی از جایی آغاز میشود که نظرات، نه بر پایه نیّت صاحبش، نه بر اساس هزینههایی که برای آن پرداخته شده و نه به اعتبار مقام تاریخیاش؛ بلکه بر اساس تواناییاش در شناخت واقعیّت، انسجام مبانی، اعتبار استدلالها و پیامدهای عملیاش بازشکافی و پرسشگری شود. هیچ آرمانی، بهصرف رهاییبخش بودن در ادّعای خود، از نقد مصون نیست. هیچ اندیشهای/نظری/اعتقاداتی، به صرف آنکه در شرایطی دشوار و در برابر نظمی سرکوبگر پدید آمده، از سنجش عقلانی بی نیاز نمیشود و هیچ مبارزی، هر چقدر نیز شجاع و فداکار بوده باشد، به واسطه رنجی که تحمّل کرده یا قربانی شده است، به مرجع نهایی حقیقت تبدیل نمیگردد.
اگر قرار است که نظرات و نقش زنده یاد جزنی به دُرُستی فهمیده و نقد شود، باید از سطح روایتها و داوریهای پراکنده فراتر رفت و به سراغ مبانی، مفروضات، روش شناخت، منطق استدلال و نسبت نظرات او با واقعیّت تاریخی رفت. باید نشان داد که ایدئولوژی در کجا به فهم جهان یاری رساند و در کجا، بهجای فهمیدن جهان، به مانعی در برابر آن تبدیل شد. تنها در این صورت است که میتوان از بررسی یک شخصیّت تاریخی فراتر رفت و به مسئلهای بنیانیتر رسید. منظورم اینست که چگونه ذهنیّت انسان، در جست و جوی آزادی و رهایی، ممکن است که در دستگاهی ایدئلوژیک/عقیدتی/نصوصی گرفتار شود؛ طوری که وعده فهم جهان را میدهد، امّا به تدریج امکان پرسشگری از مبانی خود را از او میگیرد و چگونه آرمانی که قرار بود افق آزادی را بگشاید، میتواند در غیاب نقد مداوم، به چارچوبی برای محدود کردن آزادی اندیشه بدل شود.
از این نظر، مسئله فقط زنده یاد جزنی نیست؛ بلکه مسئله، نسبت انسان با حقیقت، نسبت اندیشه با ایدئولوژی و نسبت آرمان رهایی با امکان اسارت در اعتقادات نصّی خود ساخته است. جزنی، در این بحث، نه باید به چهرهای مصون از نقد تبدیل شود و نه به نمادی که بتوان تمام ناکامیهای یک جنبش را به او نسبت داد. او باید همچون یک موضوع تاریخی و فکری، با همه پیچیدگیها و تناقضهایش، در معرض بررسی قرار گیرد به گونه ای که منتقد، نه از پیش، حکم صادر کرده باشد و نه از صدور حکم نهایی هراس داشته باشد. نقدی که از ترس خدشه دارشدن یک اسطوره، عقبنشینی کند، هنوز به استقلال فکری نرسیده است همانگونه که نقدی که پیش از شناخت دقیق موضوع، آن را محکوم میکند، چیزی جز تعویض یک یقین با یقینی دیگر نیست.
رویهمرفته، مرز میان سخن گفتن در باره زنده یاد جزنی و سنجشگری نظرات و اقدامهای او، مرز میان انباشت اطّلاعات و تولید شناخت است. تا زمانی که مبانی نظری او، چگونگی شکلگیری ذهنیّتش، نسبت آن ذهنیّت با جامعه ایران و پیامدهای فردی، سازمانی و اجتماعی آن به صورت روشمند بررسی نشوند، هر چیزی که گفته شود، ممکن است که از حیث تاریخی یا زندگی نامهای سودمند باشد، امّا هنوز به هسته مسئله نرسیده است. سنجشگری یعنی اینکه به جای پرسیدن در این خصوص که جزنی چه گفت، چه کرد یا چه سرنوشتی یافت، بپرسیم که چگونه اندیشید، بر چه مبنایی اندیشید، چه چیزهایی را به واسطه مبانی عقیدتی/ایدئولوژیکی توانست ببیند و چه چیزهایی را از دیدن بازماند و این شیوه اندیشیدن، در عمل، چه چیزی را در زندگی او، در سرنوشت همعقیدههایش و در تاریخ جامعه ایران ممکن ساخت یا ناممکن کرد؟.
بدون پاسخ دادن به این پرسشها، سخنگفتن از نقد نظرات و اقدامات زنده یاد جزنی، هر چقدر هم مفصّل و پُر طمطراق باشد، بیش از آنکه سنجشگری نظرات و کنشهای او باشد، گردش کردن پیرامون آن است؛ یعنی گردش مداومی که میتواند توهّم شناخت بیافریند بی آنکه ما را حتّا یک گام به فهم انتقادی موضوع نزدیکتر کند.
شاد زی و خوشکام باش!
فرامرز حیدریان
دیدگاهها
سنجشگری از کجا تا کجا و به چه منظوری؟
درود بر کیانوش عزیز،
نگاهی گذرا و آذرخشی.
آنچه که مشارکین این برنامه مطرح میکنند، هیچیک، به معنای دقیق کلمه، سنجشگری دیدگاهها و نوشتهها و کنشهای «زنده یاد بیژن جزنی» نیستند؛ همچنانکه نه جایگاه او را در شکلگیری جنبش چریکی ایران به دُرُستی روشن میکنند، نه میزان و چگونگی نفوذ نظری او را بر اعضای سازمان و دیگرانی را که تحت تأثیر مشی چریکی قرار گرفتند. مسئله، صرفا بازگویی پارهای از رویدادها، طرح خاطرات، اشاره به حواشی یا داوری در باره برخی رفتارها و پیامدهای تاریخی نیست. مسئله اصلی، ورود نقّادانه به قلمرو نظری و ذهنیّت ایدئولوژیکی است؛ یعنی بازشناسی دستگاه عقیدتی که جزنی در چارچوب آن میاندیشید، از خلال آن، مسائل جامعه و تاریخ را تفسیر میکرد و بر پایه آن، برای کنش سیاسی و مبارزه مسلحانه مشروعیّت/اعتبار/حقّانیّت نظری میساخت.
برای ورود به چنین سنجشی، نخست باید مارکسیسم را به حیث یک دستگاه عقیدتی و ایدئولوژیک و دگماتیک، نه فقط از خلال آثار کلاسیک و منابع اصیل آن؛ بلکه با در نظر گرفتن تفسیرها، قرائتها و صورتبندیهای دست دوم و دست سومی شناخت که در بستر تاریخ احزاب کمونیست، سیاستهای تبلیغاتی-پروپاگاندایی اتّحاد شوروی سابق و سنّتهای نظری برآمده از آن رواج یافته بودند؛ زیرا آنچه که در ذهنیّت یک کنشگر سیاسی به نام مارکسیسم رسوب میکند، لزوما با آنچه که در متون بنیانین این سنّت عقیدتی آمده است، یکسان نیست. ایدئولوژی فقط مجموعهای از آموزههای مکتوب نیست؛ بلکه تاریخ انتقال، گزینش، ساده سازی و درونی شدن آموزهها نیز در شکلگیری ذهنیّت ایدئولوژیک نقشی تعیینکننده دارد. به همین دلیل، بدون تمایز گذاشتن میان مارکسیسم در منابع کلاسیک، مارکسیسم در قرائتهای حزبی و مارکسیسم در ذهنیّت یک کنشگر مشخّص، هر گونه داوری در باره نظرات جزنی ممکن است که از همان ابتدا بر خلط مفاهیم و بدفهمی تاریخی استوار شود.
امّا شناخت مارکسیسم، به تنهایی، برای سنجشگری جزنی کفایت نمیکند. باید جامعه ایران را در روزگار او نیز شناخت؛ مناسبات قدرت، ساختار اجتماعی، وضعیّت نیروهای سیاسی، تجربه استبداد، موقعیّت تاریخی نیروهای مذهبی و به ویژه صورتهای گوناگون اسلامیّت و نقش آن در حیات اجتماعی و سیاسی ایران را به دقّت بررسی کرد. باید فضای فکری و سیاسی آن دوران را، با همه محدودیّتها، انسدادها، امیدها، بّن بستها و تناقضهایش، از نو بازسازی کرد تا بتوان دریافت که جزنی در برابر چه واقعیّتی میاندیشید، چه مسائلی را میدید، از دیدن چه مسائلی بازمیماند و با چه پیشفرضهایی به تفسیر جامعه ایران میپرداخت. چنین بازسازیی باید تا حد امکان از حّب و بُغضهای سیاسی، شیفتگیهای ایدئولوژیک و داوریهای پسینی فاصله بگیرد؛ زیرا نه محکومکردن پیشاپیش یک سبک عقیدتی، نقد آن است و نه همدلی با محرّکه های تاریخی صاحب آن، دلیلی بر اعتبار نظریاش.
نقطه عزیمت سنجشگری حقیقی، نه ستایش یا نکوهش جزنی؛ بلکه پرسش از نسبت میان ذهنیّت او و واقعیّتی است که میکوشید آن را بشناسد و تغییر دهد. باید گام به گام نشان داد که ذهنیّت او چگونه شکل گرفت، چه مفروضاتی بر آن حاکم شد، مفروضات چگونه به چارچوبی برای تفسیر تاریخ و جامعه بدل شدند و در چه مراحلی، به جای آنکه ایدئولوژی در برابر واقعیّت، آزموده و اصلاح شود، واقعیّت به محک ایدئولوژی زده شد و تنها آن بخش از آن اعتبار یافت که با پیشفرضهای از پیش پذیرفته شده سازگار بود. مسئله اساسی همینجاست؛ یعنی لحظهای که اندیشه و عقیده و ایدئولوژی، به جای آنکه ابزاری برای شناخت انتقادی جهان باشد، به معیاری برای حذف، تحریف یا بازتفسیر واقعیّت تبدیل میشود؛ یعنی لحظهای که ذهنیّت ایدئولوژیکی، به جای آنکه امکان تجدید نظر در باورهای خود را حفظ کند، در حصار دستگاهی بسته گرفتار میآید و هر امر ناسازگار با آن را یا نادیده میگیرد یا بهگونهای تفسیر میکند که بنیانهای دستگاه عقیدتی/ایدئولوژیکی همچنان دست نخورده باقی بمانند.
از این نظر، باید روشن کرد که جزنی تا چه اندازه توانست میان واقعیّت پیچیده جامعه ایران و قالبهای نظری مارکسیستی پیوندی انتقادی برقرار کند و از چه نقطهای به بعد، در چارچوب همان قالبها محصور ماند. باید نشان داد که در ذهنیّت او چه نسبتی میان شناخت و باور، میان تحلیل و پیشفرض، میان واقعیّت تاریخی و ضرورت ایدئولوژیک برقرار بود و آیا دستگاه عقیدتی اش امکان تصحیح خویش را در مواجهه با واقعیّت داشت یا آنکه به تدریج و بیشتر و بیشتر در منطق دگماتیک و بسته درونی خود فرو میرفت. سخن بر سر نسبت فردی به نام جزنی با یک ایدئولوژی نیست؛ بلکه سخن بر سر ساز و کاری عقیده و ذهنیّتی است که میتواند هر انسانی را، حتّا انسانی برخوردار از صداقت، شجاعت، فداکاری و دلایل رهاییبخش، به اسارت اعتقاداتی خشک درآورد؛ طوری که دیگر مجال پرسشگری از خود را به او نمیدهند. صداقت در مبارزه و حتّا زندگی خصوصی، به خودی خود، ضامن دُرُستی شناخت نیست. فداکاری برای یک آرمان نیز هرگز اعتبار نظری آن آرمان را اثبات نمیکند. انسان میتواند در دفاع از دلایل خودش صادق باشد، ولی در فهم واقعیّت به خطا برود. میتواند در راه باورهای عقیدتی، هزینههای سنگین بپردازد و همزمان، به واسطه همان باورها، از دیدن بخشی از حقیقت محروم بماند.
به همین علّت، سنجشگری نظرات جزنی باید پیامدهای این درهمتنیدگی ذهنیّت و ایدئولوژی را نیز پی بگیرد؛ یعنی پیامدهای آن برای زندگی فردی او، برای انتخاب راه مبارزه چریکی، برای مناسبات درونی سازمان، برای سرنوشت رفقای همعقیدهاش و سرانجام برای جامعه ایران. باید پرسید که میان مفروضات نظری او و تصمیمهای سیاسی و عملی برآمده از آنها چه پیوندی وجود داشت. کدام انتخابها از شناختی واقعبینانه سرچشمه میگرفتند و کدامیک از ضرورتهایی که دستگاه ایدئولوژیک بر واقعیّت تحمیل میکرد. چه هزینههایی بر فرد و جمع تحمیل شد و تا چه اندازه میتوان میان هزینهها و محدودیّتهای نظری و تحلیلی آن دستگاه پیوند برقرار کرد. البته چنین بررسی نباید به تقلیل همه رویدادها به یک علّت یا نسبت دادن تمام پیامدهای تاریخی به نظرات یک فرد بینجامد. تاریخ از تلاقی عوامل متعدّد ساخته میشود، اما همین پیچیدگی، ضرورت بررسی دقیق سهم دیدگاهها و ایدئولوژیها را از میان نمیبرد؛ بلکه آن را دوچندان میکند.
بنابر این، پرداختن به حواشی، خاطرات، مناسبات شخصی، ویژگیهای اخلاقی یا دیگر جنبههای زندگی جزنی، فینفسه، بی ارزش نیستند. چه بسا همین جزئیات، در جای خود، برای فهم بهتر شخصیّت او و فضای تاریخی پیرامونش ضروری باشند. امّا هیچیک از اینها، صرف طرح شدن، جای سنجشگری دستگاه عقیدتی و ذهنیّتی او را نمیگیرد. میان شناخت زندگی یک مبارز و کنشگر سیاسی، روایت سرگذشت یک مبارز و نقد مبانی نظری اعتقادات او، تفاوتی بنیانی وجود دارد. میتوان در باره زندگی کسی بسیار سخن گفت بی آنکه به منطق اعتقادات و نظراتش نزدیک شد. میتوان پیامدهای یک سازمان سیاسی را شرح داد بی آنکه ساز و کارهای عقیدتی مولّد پیامدها را شناخت و میتوان انبوهی از اطّلاعات تاریخی گرد آورد بی آنکه حتّا یک گام در جهت نقد بنیانهای نظری آن سازمان سیاسی برداشت.
حواشی، هنگامی که در جای خود قرار گیرند، میتوانند روشنگر باشند، امّا هنگامی که جای مسئله اصلی را میگیرند، به جای گشودن راه شناخت، آن را میپوشانند. در چنین وضعی، آنچه که به نام نقد عرضه میشود، ممکن است که بیش از آنکه سنجشگری نظرات جزنی باشد، بازتاب ذهنیّت ایدئولوژیک کسانی باشد که در باره او سخن میگویند؛ یعنی ذهنیّتی که خودش، آگاهانه یا ناآگاهانه، از همان الگوهای عقیدتی، همان پیشفرضها و همان عادتهای نظری تأثیر پذیرفته است که باید موضوع پرسشگری قرار گیرند. در این صورت، بحث نه تنها از موضوع اصلی فاصله میگیرد؛ بلکه چه بسا ناخواسته همان منطق عقیدتی را بازتولید میکند که قرار بود آن را به نقد و بازشکافی فراخواند.
سنجشگری واقعی از جایی آغاز میشود که نظرات، نه بر پایه نیّت صاحبش، نه بر اساس هزینههایی که برای آن پرداخته شده و نه به اعتبار مقام تاریخیاش؛ بلکه بر اساس تواناییاش در شناخت واقعیّت، انسجام مبانی، اعتبار استدلالها و پیامدهای عملیاش بازشکافی و پرسشگری شود. هیچ آرمانی، بهصرف رهاییبخش بودن در ادّعای خود، از نقد مصون نیست. هیچ اندیشهای/نظری/اعتقاداتی، به صرف آنکه در شرایطی دشوار و در برابر نظمی سرکوبگر پدید آمده، از سنجش عقلانی بی نیاز نمیشود و هیچ مبارزی، هر چقدر نیز شجاع و فداکار بوده باشد، به واسطه رنجی که تحمّل کرده یا قربانی شده است، به مرجع نهایی حقیقت تبدیل نمیگردد.
اگر قرار است که نظرات و نقش زنده یاد جزنی به دُرُستی فهمیده و نقد شود، باید از سطح روایتها و داوریهای پراکنده فراتر رفت و به سراغ مبانی، مفروضات، روش شناخت، منطق استدلال و نسبت نظرات او با واقعیّت تاریخی رفت. باید نشان داد که ایدئولوژی در کجا به فهم جهان یاری رساند و در کجا، بهجای فهمیدن جهان، به مانعی در برابر آن تبدیل شد. تنها در این صورت است که میتوان از بررسی یک شخصیّت تاریخی فراتر رفت و به مسئلهای بنیانیتر رسید. منظورم اینست که چگونه ذهنیّت انسان، در جست و جوی آزادی و رهایی، ممکن است که در دستگاهی ایدئلوژیک/عقیدتی/نصوصی گرفتار شود؛ طوری که وعده فهم جهان را میدهد، امّا به تدریج امکان پرسشگری از مبانی خود را از او میگیرد و چگونه آرمانی که قرار بود افق آزادی را بگشاید، میتواند در غیاب نقد مداوم، به چارچوبی برای محدود کردن آزادی اندیشه بدل شود.
از این نظر، مسئله فقط زنده یاد جزنی نیست؛ بلکه مسئله، نسبت انسان با حقیقت، نسبت اندیشه با ایدئولوژی و نسبت آرمان رهایی با امکان اسارت در اعتقادات نصّی خود ساخته است. جزنی، در این بحث، نه باید به چهرهای مصون از نقد تبدیل شود و نه به نمادی که بتوان تمام ناکامیهای یک جنبش را به او نسبت داد. او باید همچون یک موضوع تاریخی و فکری، با همه پیچیدگیها و تناقضهایش، در معرض بررسی قرار گیرد به گونه ای که منتقد، نه از پیش، حکم صادر کرده باشد و نه از صدور حکم نهایی هراس داشته باشد. نقدی که از ترس خدشه دارشدن یک اسطوره، عقبنشینی کند، هنوز به استقلال فکری نرسیده است همانگونه که نقدی که پیش از شناخت دقیق موضوع، آن را محکوم میکند، چیزی جز تعویض یک یقین با یقینی دیگر نیست.
رویهمرفته، مرز میان سخن گفتن در باره زنده یاد جزنی و سنجشگری نظرات و اقدامهای او، مرز میان انباشت اطّلاعات و تولید شناخت است. تا زمانی که مبانی نظری او، چگونگی شکلگیری ذهنیّتش، نسبت آن ذهنیّت با جامعه ایران و پیامدهای فردی، سازمانی و اجتماعی آن به صورت روشمند بررسی نشوند، هر چیزی که گفته شود، ممکن است که از حیث تاریخی یا زندگی نامهای سودمند باشد، امّا هنوز به هسته مسئله نرسیده است. سنجشگری یعنی اینکه به جای پرسیدن در این خصوص که جزنی چه گفت، چه کرد یا چه سرنوشتی یافت، بپرسیم که چگونه اندیشید، بر چه مبنایی اندیشید، چه چیزهایی را به واسطه مبانی عقیدتی/ایدئولوژیکی توانست ببیند و چه چیزهایی را از دیدن بازماند و این شیوه اندیشیدن، در عمل، چه چیزی را در زندگی او، در سرنوشت همعقیدههایش و در تاریخ جامعه ایران ممکن ساخت یا ناممکن کرد؟.
بدون پاسخ دادن به این پرسشها، سخنگفتن از نقد نظرات و اقدامات زنده یاد جزنی، هر چقدر هم مفصّل و پُر طمطراق باشد، بیش از آنکه سنجشگری نظرات و کنشهای او باشد، گردش کردن پیرامون آن است؛ یعنی گردش مداومی که میتواند توهّم شناخت بیافریند بی آنکه ما را حتّا یک گام به فهم انتقادی موضوع نزدیکتر کند.
شاد زی و خوشکام باش!
فرامرز حیدریان