پنج‌شنبه 21 آبان 1405 - Thursday, 12 November 2026

مفهوم چپ در دوران فعلی بسیار آلوده شده است.

مفهوم چپ در دوران فعلی بسیار آلوده شده است.

✅️مفهوم چپ در دوران فعلی بسیار آلوده شده است. واکنش عمده رأی‌دهندگان در جامعه ایران و جهان، با شنیدن نام چپ، این است که آن را دستیار و پادوی ارتجاعی‌ترین نیروهای اسلام‌گرا می‌فهمند. چهره واقعی این نیروی چپ بخوان ارتجاعی را می‌توان در سکوت آن در برابر کشتار مردم ایران در دی‌ماه تشخیص داد. این چپ، در کنار پرچم حماس و جمهوری اسلامی، در میدان جنگ علیه دموکراسی و جهان آزاد قرار دارد.
✅️سوسیال‌دموکراسی که خود را به جهات سیاست های تیلیعاتی از چپ باصطلاح مقاومت محور جدا می‌داند، اما در عمل، هنگام انتخابات بشدت به رای توده های مسلمان  و بدنه چپ یهود ستیز وابسته است.  
✅️ مردم ایران، که تجربه های  تلخ و فاجعه باری از چپ در کلیت خود دارند، نیروهای پراکنده چپ را در رویارویی با منافع ملی خود دانسته، نزدیکی و کنکاش آنچه با نام و هویت چپ گره میخورد را، در خوشبینانه ترین حالت با انزجار و 
طبعا خیانت در دوران پهلوی تجربه کرده اند .

✅️ از طرفی می‌دانیم که کوشش برای برقراری عدالت اجتماعی در جوامع غرب ، به‌طور عمده از وظایف نیروهای «چپ» بوده است. در حافطه شهروندان کشورهای دموکراتیک مبارزه برای برابری،  انتخاب سیاست‌های کلان بسود اکثریت ،  اهمیت دادن به منافع جمعی؛ به‌عنوان نمونه، بهداشت رایگان، حمل‌ونقل عمومی، آموزش رایگان در تمام سطوح، قرار گرفتن منابع ملی در خدمت اکثریت جامعه و کنترل بازار آزاد با توجه به مالیات‌های ضروری با نام چپ و در مرکز آن سوسیال‌دموکراسی گره خورده است .
✅️ با توجه به نیاز شدید جامعه ایران آزاد،  اقدامات و رفرم های شبه سوسیالیستی یا همان سوسیال رفرمیسم اهمیت دو چندان می یابد. نیاز به نوعی ساختار سازمانی یا حزبی،  برای پیشبرد سیاست های برابری طلبانه ضرورت  فردای ایران است، بدون یک نیروی مطالبه گر ، سیاست گذار ، این امر دشوار خواهد بود . ما در ایران آینده به  نیرویی که بتواند متمرکز و مطالبه گر و تاثیر گذار باشد ، نیار خواهیم داشت .

✅️اگر توافق کنیم که بدون چنین نیروی مطالبه گر پیشبرد  سياست عدالت جویانه ، دشوار خواهد بود . حال باید وارد ادبیات سیاسی کاربردی شویم.

▪️آیا نیروهای مطالبه گر و برابری خواه می بایست الزاما نام «چپ ملی" یا "نو" را یدک بکشد؟ به گمان من، دوری گزینی از کلیدواژه هایی که  یادآور ارثیه شوم برای جامعه ما است ، اهمیت روانی و فرهنگی دارد .  چپ ایران بر پیشانی خود ، داغ سیاهی را گذاشته است که بسادگی نمی توان از کنار آن رد شد.

▪️دوست ارجمندم مراد خورشیدی در لینک یوتیوپی خود، خواننده و شنونده را از تابو سازی نام "چپ" برحذر میدارد . دلایل او بر مبنای محتوایی است که خاستگاه ایدئولوژیکی چپ بر آن بنا شده است.  برابری خواهی،  رفاه و پیشرفت بسود اکثریت و.... ‌ . اقداماتی که به جهات تاریخی پاتنت (انحصار  ) آن، در گذشته در اختیار نیروهای وابسته به بلوک چپ بوده است.
▪️ من اختلافی با دوستم در دفاع از آن محتوا ندارم .  منتها نکته ای که در عرصه سیاست عملی اتفاق می افتد ، نشان می دهد که چپ دیگر به جهات تاریخی صاحب آن انحصارات و مطالبات  نیست ،  حتماً بخش هایی را نمایندگی می کند، دستمزد مناسب برای کارکنان بخش خدمات ، تنظیم مالیات بر درآمدهای کلان ، حقوق مناسب برای کارکنان بخش درمان و یا سرویس ..  . 
قطعا رقبای راست هم وجود دارند که ادعای مشابهی دارند،  به عنوان مثال حزب راست سوئد امروز در ارتباط با حقوق و خدمات به بازنشستگان بمراتب پیگیر است .
سیاست انتخاب راه حلهای تولید انرژی،  یکی از کلیدی ترین سیاست است ، ارتباطی به بلوک چپ یا راست ندارد. . این اشارات،  نمونه های محدودی هستند که نشان میدهد تعاریف چپ و راست و سیاست رفاه عمومی برای اکثریت،  الزاما مهر طبقاطی ندارند . اینجا بحث چپ ملی یا نو رنگ می بازد.
 ▪️اما اعتراضم به سياست گذاری عملی نیست ، موصوع بحث من، سم زدایی و دوری گزینی از کاربرد کلید واژه هایی  است که در حافطه تاریخی مردم ایران مکان مناسبی ندارند،  و اینک دوست ما خورشیدی برای "نجات " آن شتافه است ،  شاید سم زدایی از اذهان عمومی.
از طرفی مراد گرامی می گوید که حساسیتی روی انتخاب نام "چپ " ندارد .مراد در گفتگوی شفاهی از بختیار به عنوان چهره سوسیال دموکرات نام برد‌ و اتفاقا مثال خوبی است ، با تجربه محدود مردم ایران، بختیار در درجه اول نمادی از یک سیاستمدار ملی و در درجه بسیار نامحسوس تر ، برای الیت فکری جامعه باورمند به سوسیال دموکراسی است .
▪️ در ذهن مردم سوسیال دموکراسی بختیار هیچ ارتباطی با "چپ" تجربه شده آنها ندارد ، سمی تزریق نشده است . بحث این است، چرا اصراری در انتخاب نام چپ دارد ، چیزی که قبلا تابوی طاعونی شده است، اما مراد می گوید ، تابویش نکنید.

▪️عدم کاربرد نام چپ،  و یا چپ ملی،  یک لجاجت کودکانه نیست،  بلکه توجه روی بار فرهنگی منفی این کلیدواژه  در ایران است. قابل فهم است که سیر تحولات چپ در اروپا و بدست گرفتن مشعل دولت رفاه،  به دست سوسیال دموکرات ها  موصوع چپ جهان دموکراتیک است ، ما نمی توانیم با بومی سازی مصنوعی خود را فریب دهیم. ما باید تعاریف خود ، راه جدا از شناسنامه سازی با چپ جهانی،  کلید واژه های خود را بوجود آوریم. و اینکه باور مردمی در پشت انتخاب آن داشته باشیم .‌
▪️شناسنامه ای که در یک جغرافیای سیاسی و تاریخی،  به اعتباری رسیده است ، نمی تواند به این همانی آن در بستر سیاسی فرهنگی ایران زنده شود ، نفس مصنوعی کمکی نمی کند .
ما اینجا با علوم طبیعی ، فیزک ، شیمی و غیره طرف نیستیم که جهانشمول است ، ما با دو تاریخ بیواسطه از همدیگر  مواجه هستیم که کپی سازی از مفاهیم زیانبار است. ایران ما در دست انداز تحمیلی ایدئولوژیکی کپی شده رنج فراوان کشیده است .
▪️بجای غسل دادن  چپ مسموم ایران در استخر "ملی" یا "نو" بهتر است از چپ وارداتی خداحافطی کنیم. ما باید با پرهیز از کاربرد نام تابو شده "چپ" بدنبال نوعی "سوسیال‌دموکراسی" ایرانی با نام خاص بومی آن باشیم ، نامی که از نظر فرهنگی، هویت ملی و سیاست خارجی،نمی بایست آنرا چپ  تعریف کنیم ، هویتی که به نوعی لیبرال‌دموکراسی نزدیک‌تر باشد که تجربه آلودگی سرزمینی حداقل در ایران را نیافته است

 

 

دیدگاه‌ و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمی‌کند.

هوشنگ اسدی

تصویر

تصویر

تصویر

دیدگاه‌ها

گفتگوی روز
گفتگوی روز

عنوان مقاله:
مفهوم چپ در دوران فعلی بسیار آلوده شده است.

مقاله شما جناب اسدی، با نگاهی واقع‌بینانه و شجاعانه به روان‌شناسی سیاسی جامعه ایران، به نکته‌ای حیاتی دست گذاشته است؛ که همانا گسست عمیق میان برچسب‌های ایدئولوژیک وارداتی و حافظه تاریخی مردم است. تفکیک دقیق شما میان «ضرورت خدمات رفاهی و سیاست‌های بازتوزیعی برای فردای ایران» و «پرهیز از کاربرد نام تابوشده چپ»، یک آسیب‌شناسی بالغ و راه‌گشا در عرصه سیاست عملی است؛ زیرا تحمیل برچسب‌های نامطلوب تاریخی، تنها به بیراهه رفتن اهداف عدالت‌خواهانه منجر می‌شود.
با این حال، یک فرض محوری در متن شایسته بازنگری تاریخی است؛ آنجا که کوشش برای برقراری عدالت اجتماعی و رفاه در غرب را به‌طور عمده در انحصار یا ابتکار نیروهای «چپ» دانسته‌اید. داده‌های تاریخی اروپا نشان می‌دهند جریان‌های راست، محافظه‌کار و دموکرات‌مسیحی نه‌تنها واکنشی عمل نکردند، بلکه در موارد متعددی خود بانیان اصلی دولت رفاه مدرن بودند. برای مثال:
آلمان بیسمارک – نخستین سیستم جامع رفاه و بیمه‌های اجتماعی در جهان (بیمه حوادث کار، بیماری و بازنشستگی در دهه ۱۸۸۰) نه به دست سوسیالیست‌ها، بلکه با ابتکار اتو فون بیسمارک، صدراعظم محافظه‌کار پروس، پی‌ ریزی شد.
اقتصاد بازار اجتماعی – معمار معجزه اقتصادی آلمان پس از جنگ، لودویگ ارهارد و حزب راست‌میانه دموکرات‌مسیحی (CDU) بودند. این مدل توانست تلفیقی موفق از بازار آزاد و شبکه نیرومند چتر حمایتی دولت برای تضمین عدالت زیستی بیافریند. این حرکت در مجموع نقشی بسیار مثبت و پایدار در ایجاد صلح اجتماعی، توزیع رفاه و کاهش فقر داشته است.
بریتانیا و محافظه‌کاری یک ملت – بنجامین دیزرائیلی، نخست‌وزیر محافظه‌کار قرن نوزدهم، قوانین متعددی برای بهبود مسکن کارگران و بهداشت عمومی وضع کرد. حتی پس از جنگ دوم جهانی نیز طرح سرنوشت‌ساز «گزارش بوریج» که «بیمه اجتماعی و خدمات وابسته» را در بر داشت، از سوی احزاب سنتی راست و با پشتیبانی مالی و نهادی فراگیر تثبیت شد.
فرانسه دموکرات‌مسیحی و دوگل – ساختار نیرومند تامین اجتماعی و خدمات عمومی فرانسه پس از جنگ، با تکیه بر ایده‌های ژنرال دوگل و سنت راستِ حامی همبستگی اجتماعی شکل گرفت.
تجربه تاریخی ایران پهلوی- در بستر ملی ما ایرانی‌ها، چپ (سوسیالیست‌ها و کمونیست‌های ایران) نه‌تنها بانی توسعه و رفاه نبودند، بلکه در برابر بنیادین‌ترین اصلاحات اجتماعی دوران پهلوی ایستادند. اصلاحات شجاعانه‌ای مانند حق رای زنان، اصلاحات ارضی، سپاه دانش و بهداشت، و به‌ویژه اصل مترقی «سهیم شدن کارگران در سود کارخانه‌ها» – طرحی کم‌نظیر که حتی در بلوک شرق و کشورهای سوسیالیستی محلی از اعراب نداشت – تماماً در چارچوب یک دولت توسعه‌گرای ملی و با اقتصادی سرمایه‌دارانه عملی شد. پارادوکس تاریخ اینجاست که چپ سنتی ایران با عینک ارتدوکس ایدئولوژیک، در برابر این تحولات رفاهی مقاومت کرد یا آن را تخطئه نمود.
مثال‌ها فراوان هستند. این چند نمونه فقط اثباتی است که «رفاه و آموزش همگانی و همچنین حقوق کارگر و بیمه‌های اجتماعی»، اختراع نیروهای چپ نبودند که به انحصار آنان درآیند. راست اروپایی با درک پیوند میان ثبات سیاسی، انسجام ملی و آرامش طبقاتی، پایه‌گذار بخش بزرگی از خدمات عمومی شد.
این بازخوانی تاریخی موضع همه ما وطن‌پرستان را غنی‌تر می‌کند که بدانیم در ایران آینده نیز می‌توان توسعه صنعتی و هم‌زمان عدالت رفاهی فراگیر را ذیل یک نظام دموکراتیک، قانون‌مدار و میهن‌دوستانه محقق ساخت؛ بی‌آنکه کمترین نیازی به غسل تعمید دادنِ برچسب‌های ناکام و مسموم چپ وجود داشته باشد
با احترام:
یاشار استهبان‌نژاد

چ., 14.10.2026 - 12:38 پیوند ثابت
فرامرز حیدریان
فرامرز حیدریان

درود بر آقای اسدی گرامی،
نکته ای و تامّلی گذرا.

این حرفهایم را سالها پیش، مفصّل نوشته و منتشر کرده بودم؛ نه گوشی بدهکار شنیدنشان بود و نه ذهنی مشتاق فهمیدنشان. اکنون از زاویه‌ای دیگر به همان استدلالها بازمیگردم؛ شاید نه برای آنکه کسی بیاموزد؛ بلکه برای ثبت دوباره حقیقتی که زمان، بی اعتنایی به آن را پّر هزینه‌تر کرده است.
نوشته بودم آنچه که خود را «چپ» مینامد، پس از فاجعه 1357 و خطاهای تاریخی‌اش در برابر حکومت گیوتین الهی، باید شهامت یک گسست بنیانین را پیدا کند و آنهم انحلال تمام‌ عیار ایدئولوژی مارکسیسم، رهایی از ترمینولوژی فرسوده آن و بازاندیشی در دادخواهی و دادگزاری از دل تاریخ، فرهنگ و زبان مردمان ایران. پیشنهاد کرده بودم حتّا حزبی به نام «دادگستران» بنا کنند و ریشه‌های اندیشه خود را تا ژرفای اساطیر و زنخدایان ایرانی پی بگیرند. هشدار داده بودم که گرد آمدن زیر پرچم «عدالت» کفایت نمیکند؛ زیرا مفهومی اسلامیست و منظور از آن نیز «سیطره تمام عیار قدرت و اقتدار الله بر روی زمین است». سخن از پروردن نظریّه‌ای ایرانی برای «دادورزی» کرده بودم؛ نه ترجمه واژگان بیگانه؛ بلکه زایش اندیشه از بطن تجربه تاریخی و فرهنگی مردمان ایران. [هنوزم بر این اندیشه ام].
امّا دریغ؛ گویی در این اردوگاه، گوش شنوا از خود اندیشه، کمیابتر است.
مفاهیم چپ ایدئولوژیک، افزون بر فرسودگی، از تجربه زیسته و حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه ایران نیز فاصله بسیار نجومی گرفته‌اند. من از حافظه ام نقل میکنم و دقیق نمیدانم که در جلد اول است یا جلد دوم متن آلمانی که «تئودور آدورنو» در کتاب «ترمینولوژی» خودش به صراحت میگوید که ما برای اینکه بتوانیم روح دیگر ملّتها را بفهمیم باید تلاش کنیم تا مفاهیم فرهنگی آنها را «آلمانی کنیم = verdeutscht werden». منظور او از آلمانی کردن مفاهیم بیگانه، هرگز معادلتراشی مکانیکی نبود؛ بلکه این بود که تجربیات فرهنگهای دیگر را از دل تجربیات فرهنگی و تاریخی و اجتماعی مردمان آلمان نتیجه گیری کند.
تراژدی چپ ایدئولوژیک در تاریخ صدساله ایران، فقط شکست یک ایده وارداتی نیست؛ بلکه تراژدی صداقت و فداکاری و بلاهت معصومانه و آچمزی گریه آور است که بارها در خدمت فهمی نارسا از جامعه و تاریخ قرار گرفت و سرانجام، در برابر همان واقعیّتی که میخواست دگرگون کند، به درماندگی رسید. تلخترین بخش ماجرا این است که گاه انسان نه به سبب فقدان آرمان؛ بلکه به سبب ناتوانی از بازاندیشی در آرمانهایش شکست میخورد و چه بسا تمام عمر برای رهایی بجنگد بی آنکه بفهمد خودش نیز در زندان مفاهیم فرسوده و بی روح خویش گرفتار و اسیر است.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

س., 13.10.2026 - 21:17 پیوند ثابت