پنج‌شنبه 21 آبان 1405 - Thursday, 12 November 2026

از شرارتها و وَلِيمَةُ الدّمَاء اعدام در کندوی الهیاتِ ترمیناتوری

از شرارتها و وَلِيمَةُ الدّمَاء اعدام در کندوی الهیاتِ ترمیناتوری

تاریخ نگارش:13/10/2026 برابر با بیست و یکم مهر ماه سال 2585 شاهنشاهی

از شرارتها و وَلِيمَةُ الدّمَاء اعدام در کندوی الهیاتِ ترمیناتوری

[در پایورزیهای خستگی ناپذیر بر بُنمایه های فرهنگ باهمستان ایرانیان: گزندناپذیری جان و زندگی، مهرورزی، دادورزی، راستمنشی]

[ ...... گرایشهای برخاسته از اراده برای صورتبخشی به بُنمایه های فرهنگ، از یک سو، و گرایشِ تجربی برای زیستنِ در بستر همه فرهنگهای ممکن، از سوی دیگر، پیوسته وجود ما را به خود مشغول داشته‌اند. گاه در ماده، محصور مانده‌ایم، گاه در رؤیا و شهود، و گاه در سنتزِ تاریخگرایانه  - ایده آلیستی گرفتار آمده‌ایم. اینجا در بطن مقوله‌ای قاطع، منجمد شده‌ایم و آنجا در قعر نامتناهی، از هم گسیخته و محو گشته‌ایم. با اینهمه، سرچشمه حیات ما هنوز به تمامی مدفون نشده است؛ بلکه همچنان عناصر خود را حفظ و حراست کرده است؛ یعنی عناصری که میتوانند امکانِ تعالی و برآمدنِ ما را در درون خویش نهفته داشته باشند. مسئله بی قید و شرط بودن کنش ارادی و خودآگاهبود سنجشگرانه بر این محور میجرخند که چگونه میتوان از دلِ عناصر فرهنگی، آزادیِ روحِ خویش را بار دیگر پدید آورد؟. آنچه که در واقعیّتِ رفتار و کنشِ ما غایب بود و مانع میشد این دو به وحدتی روحانی و معنوی بدل شوند، عنصری بود که از حیث منطقی، مکملِ آن دو به شمار می‌آید؛ یعنی «خصلت سیاسی». تجربه سیاسی، تجربه‌ایست که خودِ سیاست است؛ یعنی چیزی است که در بطن آن، اراده به سوی موضوع سپرده شده به ما در مقام موضوعی بی قید و شرط و حسّ و دریافتِ واقعیّت ملموس و بی واسطه و همچنین در مقام نیّتی برخاسته از آگاهبود سنجشگرانه، سرانجام میتوانند بار دیگر به یکدیگر بپیوندند. البته، سخن در اینجا از نوعی انسانبودگیِ «سیاسی» به والاترین معنای آن است؛ یعنی معنایی که در آن، موضوع سیاسی چیزی بیش از اشتغالِ صرف به موضوعِ «حکومت» است و در آن، سیاست، صورتی از حیاتِ روانی، نحوه‌ای از نسبتِ ذهنی با جهان و به تعبیر ما، نوعی ایمان مستدل زمینی نه در معنای الهی به شمار می‌آید. این نگرش، نامتناهی را همچون واقعیّت ملموس و بی واسطه و متناهی را همچون وظیفه و تکلیف ارادی به ما تفهیم میکند، نه برعکس. این نگرش عبارت است از برآمدنِ صورتی متناهی و واقعی از ماده‌ای نامتناهی و ممکن و آنچه که نبوغِ «سیاسی» را به معنایی شکل میدهد که ما مراد میکنیم، بصیرت داشتن نسبت به قلمروِ امکانهاست. صرف‌ نظر از اینکه کدام حوزه‌های فرهنگ در میان باشند، خواه حوزه‌ای عملی باشد، خواه حوزه‌ای نظری. به همین دلیل، شخصِ برخوردار از نبوغ سیاسی، ممکن است که رجُل سیاسی، پژوهشگر یا هنرمند باشد. همچنین، تحقّقها و صورتهای عینیّت یافته‌ای را میتوان به معنای منظور نظر ما «سیاسی» نامید که در متناهی‌ بودگیِ خاصّ و تمامیّت یافته خویش، نامتناهیِ امکانهای موجود در هر موقعیّت را به نمایش گذاشته باشند. همه صُوَرهای فرهنگی قادر نیستند در همه ادوار، نماینده موضوع نامتناهی باشند. برخی از آنها تنها حیاتی صوری گرایانه دارند؛ یعنی حیاتی که به اصطلاح، حیاتی ناممکن است.  تمایز گذاشتن میان تحقّقهایی که واجد خصلتِ نمایندگی و بازنمایی‌ هستند و تحقّقهایی که صرفا از سنّت یا زمینه های دیگر سرچشمه میگیرند و نیز میان واقعیّتِ صورتمند و تجربه‌گراییِ خام، وظیفه عقلِ سیاسی است. عقل سیاسی [= منظور صرفا هوش یا دانش سیاسی نیست؛ بلکه قوه تشخیصِ صورتهای فرهنگیِ اصیل و نمایان کننده صورتهای فقط سنّتی و صوری یا فاقد ضرورت درونی است]، همزمان به‌ سوی قدرت و صورت جهتگیری دارد].

[Philosophie der Politik – Otto Heinrich Westphal (1891–1950) – Rösl & CIE - Verlag– München - 1921 – S. 27/28]

(رژه رفتن بر لبه پرتگاه:  
*(وَلِيمَةُ الدِّمَاء = ضیافت هولناک سفّاکان الهی برای خونریزی)
آنچه که شیرازه همبستگی و باهمبودگی ایرانیان را گسست و بر پیکر تاریخ و فرهنگ آنان زخمهایی عمیق و دیرپا نشاند، نمیتوان صرفا در ظهور یک دین، استقرار یک سلسله یا برآمدن یک حکومت جست و جو کرد. مسئله به لایه‌هایی بنیانیتر از تاریخ بازمیگردد. به آنجا که باید نسبت میان جان، زندگی، قدرت، اعتقاد و حقّ انسان را برای تعیین سرنوشت خویش  از نو به دامنه پرسشگری فرامیخواند. آنچه که در این میان اهمیّت دارد، نه فقط تاریخ ظهور و سقوط حکومتها؛ بلکه تاریخ دگرگونی تصوّری است که انسان از خودش، از جهان و از حقّ فرمانروایی بر دیگری پیدا کرده است؛ زیرا ممکن است که یک حکومت فروبپاشد، یک سلسله از میان برود و نامها و پرچمها تغییر کنند، امّا منطقی که به قدرتمدار، حقّ انحصاری فرمان/امریّه دادن، به اعتقادات و مفسّرینش، حقّ انحصاری تعیین حقیقت و به متولّیان آنها حقّ داوری نهایی در باره جان و سرنوشت انسان میدهد، همچنان باقی بماند و در صورتی تازه بازتولید شود.
در ریشه شناختی که این گفتار در پی گشودن آن است، باید به نقش جهاننگریهای دینی و مناسبات قدرت در تاریخ کهن ایران بازگشت و نسبت آنها را با بُنمایه‌های زایشی و زندگی‌آفرین فرهنگ ایرانی سنجید. در این چشم انداز، نقد، متوجّه لحظه‌ای است که متولّیان یک سنّت، به جای نگاهبانی از سرچشمه‌های معنایی و فرهنگی آن، به انحصار قدرت، اقتدار و امتیاز روی می‌آورند و برای تثبیت موقعیّت خویش، خود را صاحب حقّی فراتر از پرسش و پاسخگویی میدانند. در چنین وضعیّتی، گسست از فرهنگ نه لزوما با نابودی نمادها و آیینهای آن؛ بلکه با تغییر و تحریف و تقلیب معنای آنها آغاز میشود. با لحظه‌ای که سرچشمه زندگی به ابزار حُکمرانی بر زندگی تبدیل میشود و آنچه که باید در خدمت شکوفایی روح و روان و منش و آگاهی انسان باشد، به وسیله‌ای برای انقیاد و تحقیر و ذلالت و نکبت او در می‌آید.
در تصویر اسطوره‌ای، «میترای مادر = سیمرغ گسترده پَر»، نماد سرچشمه‌ای زاینده و گسترش یابنده است. نمادی که میتوان آن را در افق فلسفی این متن، با پیدایش، بالندگی، پیوند و استمرار زندگی مرتبط دانست. در برابر چنین تصویری، منطق اقتدارمحوری و قدرت طلبی قرار میگیرد که میخواهد سرچشمه معنا را در انحصار خود درآورد و حقّ تفسیر جهان را به امتیازی ویژه تبدیل کند. مسئله اصلی، در اینجا، نه اثبات برتری مطلق یک نماد بر نمادی دیگر؛ بلکه آشکار کردن تقابل دو گرایش بنیانین است: گرایشی که قدرت را در برابر جان و زندگی، مسئول میداند و گرایشی که جان و زندگی را در برابر قدرت، مسئول میکند. این تقابل، اگر از سطح اسطوره فراتر برده شود، به یکی از کلیدیترین مسائل فلسفه سیاسی و اخلاق میرسد. آیا قدرت برای نگاهبانی از امکان نگاهبانی از جان و زندگی پدید می‌آید، یا زندگی باید به ماده خامی برای استمرار قدرت تبدیل شود؟. آیا حقیقت، افقی و تلنگری برای جست و جوی آزادانه انسان است، یا دارایی انحصاری گروهی که به نام آن بر دیگران آمریّت میرانند؟. آیا اعتقادات باید به انسان امکان فهمیدن و مسئولیّت‌ پذیرفتن بدهد، یا باید او را از مسئولیّت داوری مستقل برهاند و به اطاعت و تسلیم وادارد؟.
از هنگامی که قدرت بتواند خود را با حقیقتی مطلق همسان کند، خطر دگرگونی بنیانی نسبت انسان با خویشتن پدیدار میشود. حاکم، دیگر صرفا کسی نیست که تصمیم میگیرد؛ بلکه خود را نماینده حقیقتی میداند که دیگران حقّ ندارند در آن تردید کنند. متولّی اعتقادات، دیگر فقط مفسّر و شارح یک سنّت نیست؛ بلکه ممکن است که خود را مالک معنایی بداند که دسترسی به آن باید از مجرای اقتدار و آئوتوریته او بگذرد. در چنین شرایطی، مخالفت از اختلاف نظر فراتر میرود و میتواند به گناه، خیانت یا دشمنی با حقیقت تعبیر شود. این همان لحظه‌ و وضعیّتی است که قدرت، برای مصون‌کردن خویش از نقد، به تقدیس خودش احتیاج پیدا میکند. با اینهمه، برای فهم تاریخ ایران، نمیتوان صورتهای گوناگون جهاننگری دینی، ساختارهای امپراتوری، نهادهای روحانی و نظامهای سیاسی را بی واسطه اجزای یک زنجیره واحد و بدون گسست دانست. شباهت در کارکرد، به تنهایی، تداوم تاریخی را اثبات نمیکند همانگونه که تفاوت در نام و صورت نیز لزوما به معنای تفاوت در منطق اقتدار نیست. آنچه که باید با سنجش تاریخی و فلسفی بررسی شود، مسیرهای انتقال مفاهیم، دگرگونی نهادها و چگونگی بازتولید ساز و کارهایی است که ممکن است در دوره‌های متفاوت، صورتهای تازه‌ای پیدا کنند، امّا در یک ویژگی به هم برسند؛ آنهم سلب حقّ پرسش از انسان و تبدیل اقتدار به مرجعی که خود را از پاسخگویی معاف میداند.
این تمایز اهمیّت اساسی دارد؛ زیرا نقد ریشه‌ای تاریخ با ساختن روایتی یکپارچه از آن، تفاوت دارد. تاریخ، نه زنجیره‌ای از رویدادهای کاملا مستقل است و نه حرکتی ساده و خطّیست که در آن یک نیروی واحد، از هزاران سال پیش تا امروز، بی‌ هیچ دگرگونی‌ ادامه یافته باشد. تاریخ، عرصه تعارض، گسست، انتقال، بازسازی و پیدایش امکانهای تازه است. اگر بخواهیم سبک و سیاق سلطه را در آن بشناسیم، باید نشان دهیم که مسئله سلطه و سیطره، چگونه در شرایطی مشخّص پدید می‌آید، چه ساز و کارهایی آن را ماندگار میکنند و چگونه میتواند پس از فروپاشی نهادهای حامل خود، در مناسباتی دیگر ادامه یابد. از این لحاظ، مسئله «جهاننگریهای میترائی، مزدایی و صورتهای گوناگون دینی در دوران اسلامی»، باید در نسبت با این پرسش کلیدی بررسی شود که چگونه برخی تصوّرات در باره حقیقت، قداست و اقتدار و قدرت میتوانند به ابزار مشروعیّت/اعتبار/لژیتیماتسیون دادن‌ به سلطه تبدیل شوند. نمیتوان صرفا با فرض‌گرفتن یک تبار مستقیم و بی‌ وقفه میان سنّتها، تاریخ پیچیده آنها را توضیح داد، امّا میتوان و باید امکان بازتولید سبک و سیاق مشترک سلطه را در هر دوره به‌ طور مستقل سنجید. آنچه که اهمیّت دارد، نه تحمیل وحدتی از پیش‌ ساخته بر تاریخ؛ بلکه کشف پیوندهای مستند و فهم تفاوتهای واقعی میان صورتهای گوناگون اقتدار است.
بر همین مبنا، نقد اسلام سیاسی و حکومت شرایع، هنگامی از استحکام فلسفی برخوردار میشود که به جای فروکاستن یک سنّت دینی گسترده و متکثّر به ماهیّتی واحد، ساز و کارهای مشخّصی را بررسی کند که از طریق آنها، اعتقادات به ابزار حُکمرانی تبدیل میشوند. مسئله این نیست که همه باورهای دینی را یکسره با خشونت، یکی بدانیم؛ بلکه مسئله آن است که نشان دهیم چگونه یک تفسیر رسمی میتواند خود را یگانه صورت مجاز حقیقت معرفی کند، چگونه یک نهاد میتواند حقّ تفسیر را به انحصار خود درآورد و چگونه قدرت سیاسی میتواند از این انحصار برای محدود کردن آزادی وجدان، سرکوب مخالفان و توجیه مجازات بهره بگیرد. هنگامی که حکومت، اراده خود را اراده‌ای مقدّس معرفی میکند، مرز میان امر سیاسی و حکم الهی در معرض محو شدن قرار میگیرد. در چنین وضعیّتی، مخالفت با حکومت، ممکن است که به مخالفت با حقیقت مطلق تعبیر شود. پرسش از چند و چونِ قانون، ممکن است که به تعرّض به مقدّسات تبدیل و تعبیر شود و مطالبه پاسخگویی ممکن است که به عنوان سرپیچی از نظمی برتر محکوم شود. بدینسان، قدرت نه تنها میکوشد رفتار انسان را کنترل کند؛ بلکه در پی تصرّف حقّ داوری او نیز برمی‌آید. خطر در همینجاست. انسان به تدریج از مقام موجودی که باید در باره دُرُستی و نادُرُستی اعمال خویش بیندیشد، به رده متابعت و اطاعت‌ تنزّل مییابد که وظیفه خود را اجرای حُکمی میداند که دیگری برای او تعیین کرده است.
یکی از عمیقترین پیامدهای چنین وضعیّتی، تهی شدن مسئولیّت اخلاقی از معنای مستقل آن است. هنگامی که فرد، نهاد یا حکومت بتواند عمل خویش را فقط با استناد به امری مقدّس، قانونی مصون از نقد یا آرمانی برتر توجیه کند، خطر آن وجود دارد که دیگر، پیامدهای انسانی عمل خود را معیار سنجش آن نداند. در این نقطه، پرسش «چه کرده‌ای و چه رنجی آفریده‌ای؟» جای خود را به پرسش «از چه امری اطاعت کرده‌ای؟» میدهد. این جابجایی، فقط تغییری در زبان اخلاقی نیست؛ بلکه دگرگونی در شالوده داوری اخلاقی است؛ زیرا هیچ ارجاعی به مرجعی برتر، مسئولیّت انسانی را به خودی خود از بین نمیبرد. کسی که امر میدهد، کسی که حُکم صادر میکند و کسی که آن را اجرا میکند، هر یک در برابر نقش و انتخاب خود مسئول‌ هستند. هر گاه، مسئولیّت در زنجیره‌ای از اطاعت و تقدیس ناپدید شود، خشونت میتواند از یک تصمیم مناقشه پذیر به ضرورتی ظاهرا مقدّس تبدیل شود. آنچه که در اینجا باید نقد شود، فقط محتوای یک امر نیست؛ بلکه ساختاری است که به انسان اجازه میدهد با واگذارکردن داوری خویش، از مواجهه با مسئولیّت اخلاقی اعمالش بگریزد.
با استقرار جمهوری اسلامی و صورتبندی قدرت در چارچوب ولایت فقیه، این مسئله در شکلی سیاسی و نهادی پیش روی جامعه ایران قرار گرفته است. هنگامی که اقتدار سیاسی با ادّعای نمایندگی حقیقت الهی پیوند میخورد و از حدود پاسخگویی عمومی فراتر میرود، مسئله تنها چگونگی اداره کشور یا توزیع قدرت میان نهادها نیست؛ بلکه مسئله، حقّ انسان برای پرسیدن، مخالفت‌کردن و تعیین سرنوشت خویش است. در چنین ساختاری، خطر آن وجود دارد که اراده سیاسی حاکمان، به اعتبار انتسابش به مرجعی مقدّس، از سنجش آزادانه و مسئولیّت پذیری عمومی مصون بماند. استعاره «گیوتین الهی» در اینجا نام ساز و کاری است که میتواند تصمیم انسانی را در پوشش ضرورتی مقدّس پنهان کند؛ یعنی ساز و کاری که در آن، مرگ انسان نه به‌عنوان رخدادی محتاج پاسخگویی اخلاقی؛ بلکه به‌ عنوان اجرای حُکمی فراتر از اراده فردی توجیه میشود. فاجعه در این نیست که انسانها در باره حقیقت، اختلاف نظر دارند؛ بلکه فاجعه آنجاست که یک طرف اختلاف، خود را چنان مالک حقیقت میپندارد؛ طوری که حقّ طرف دیگر را برای زندگی، سخن‌گفتن و دفاع از خویش به رسمیّت نمیشناسد. در چنین وضعیّتی، گیوتین تنها ابزار قطع درخت زندگی و جانستانی نیست؛ بلکه نماد سیاقی است که میخواهد امکان پرسش را قطع و نابود کند. پیش از آنکه بدن انسان قربانی شود، استقلال داوری او هدف قرار میگیرد. پیش از آنکه حُکم مرگ صادر شود، ممکن است که حقّ او برای حضور برابر در عرصه انسانی انکار شده باشد. به همین سبب، مبارزه با خشونت سیاسی باید همزمان متوجّه ساختارهای اجرایی خشونت و دستگاه معنایی باشد که میکوشد آن را ضروری، مشروع/مُعتبر/لژیتیم یا مقدّس جلوه دهد.
با اینحال، اگر مسئله را فقط به حکومت کنونی یا متولّیان یک دین محدود کنیم، خطر آن وجود دارد که از نقد ریشه‌ای به نقدی مقطعی برسیم. یک حکومت ممکن است که سقوط کند، امّا تمایل به انحصار حقیقت، عادت به اطاعت بی‌ چون‌ و چرا و تمایل به مصون‌کردن اقتدار از پرسش، در صورتهای دیگری ادامه یابد. ممکن است که نامها تغییر کنند، نهادها جایگزین شوند و روایتهای رسمی فرو بریزند، امّا اگر نسبت انسان با قدرت و مسئولیّت، دگرگون نشده باشد، امکان بازتولید مناسبات مُختل و آزارنده همچنان وجود خواهد داشت. در اینجا باید پرسید که چرا انسان، گاه به قدرتی که آزادی او را محدود میکند، پناه میبرد؟. چرا ممکن است که از بار سنگین انتخاب و مسئولیّت بگریزد و آسودگی اطاعت را بر دشواری داوری مستقل ترجیح دهد؟. چرا، گاهی حاضر میشود به بهای حفظ تعلّق به یک جمع/سازمان/فرقه/تشکیلات/حزب، حقّ دیگری را برای اندیشیدن و زیستن انکار کند؟. پاسخ این پرسشها را نمیتوان صرفا در فریبکاری صاحبان قدرت یا تحریف میراث فرهنگی جست و جو کرد. باید نسبت میان ترس، نیاز به قطعیّت، هویّت جمعی، عادتهای اجتماعی و مسئولیّت فردی را نیز بررسی کرد. انسان تنها قربانی مناسبات سلطه نیست؛ زیرا در شرایطی خاصّ میتواند به بازتولیدکننده آنها نیز تبدیل شود. ممکن است که کسی در برابر اقتدار سیاسی سر فرود نیاورد، امّا در مناسبات شخصی خود، خواهان اطاعت دیگران باشد. ممکن است که از سانسور شکایت کند، امّا تحمّل شنیدن اندیشه مخالف را نداشته باشد. ممکن است که انحصار حقیقت را در دست حاکمان محکوم کند، امّا برای باورهای خویش همان مصونیّتی را مطالبه کند که پیشتر به نقد آن برخاسته بود. این تناقضها نشان میدهند که رهایی، تنها مسئله تغییر پُست و مقام افراد در مناسبات قدرت نیست؛ بلکه مسئله تغییر نسبت انسان با خود قدرت است.
نقد عقل‌گرایانه حاکمان و مطالبه پایان دادن به ساختارهای سرکوبگر، هر چند که ضرورتی سیاسی و اخلاقی است، به تنهایی تمام مسئله را حل نمیکند. باید خود تصوّرات و پیشفرضهایی را نیز به دامنه پرسش فراخواند که به قدرتمدار، اجازه میدهند اطاعت را فضیلت، انحصار را حقّ و سرکوب را ضرورت معرفی کند. باید از خود بپرسیم که چرا ممکن است انسان به جای سنجیدن یک فرمان/امریّه بر اساس پیامدهای انسانی آن، درستی‌اش را از منشأ ادّعایی آن نتیجه بگیرد؟. چرا ممکن است که یک روایت تاریخی را نه موضوع شناخت و بررسی؛ بلکه بخشی از هویّت مقدّس خود بداند و چرا ممکن است که نقد یک باور را تعرّض به خویشتن تلقی کند؟. این همان سطحی است که در آن، مسئله از نقد یک نظام سیاسی فراتر میرود و به نقد ساختارهای ذهنی و فرهنگی‌ میرسد که میتوانند سلطه را طبیعی جلوه دهند. امّا چنین نقدی نباید به این نتیجه برسد که جامعه ابتدا باید به ذهنیّتی کامل و یکپارچه دست یابد تا شایسته آزادی شود. آزادی و تحوّل فکری، دو مرحله جداگانه نیستند؛ بلکه هر یک میتواند شرط گسترش دیگری باشد. نهادهای پاسخگو، آزادی بیان، استقلال داوری و امکان مشارکت در امور عمومی، زمینه‌هایی فراهم میکنند که در آنها انسان میتواند مسئولیّت انتخاب خویش را بیاموزد همانگونه که رشد استقلال فکری میتواند به دگرگونی نهادها یاری رساند.
در این گستره، مسئله اصالت فرهنگی نیز باید از نو تعریف شود. اصالت را نمیتوان در فرض وجود گذشته‌ای کاملا پاک، یکدست و دست نخورده جست و جو کرد همانطور که نمیتوان هر آنچه را که در طول تاریخ ایران پدید آمده است، صرفا به دلیل تعلّق به این جغرافیا و حافظه تاریخی، از نقد معاف دانست. فرهنگ زنده، فرهنگی نیست که خود را در تصویری ثابت از گذشته محبوس کند؛ بلکه فرهنگی است که میتواند میراث خود را بشناسد، عناصر زندگی‌ ساز آن را بازآفرینی کند، بخشهای سلطه‌گر آن را  سنجشگری و به موضوع پرسیدن و کنکاوی تبدیل کند و امکانهای تازه‌ای را برای آینده بگشاید. اگر بُنمایه‌های زایشی و زندگی‌آفرین فرهنگ ایرانی قرار است در میهن و جهان امروز، مجال شکوفایی پیدا کنند، باید از انحصار تفسیرهای رسمی، تقدیسهای پرسش ناپذیر و روایتهای تحمیل‌ شده رها شوند. رهایی نه بازگشت به گذشته‌ای آرمانی است و نه جایگزین‌کردن یک دستگاه اعتقادی بسته با دستگاهی دیگر. معنای آن، بازیابی توانایی فرهنگ برای آفرینش آزادانه معنا و بازاندیشی در خویشتن است؛ یعنی توانایی که تنها در فضای پرسش، گفت‌ و گو، نقد و پذیرش تفاوت میتواند به فعلیّت برسد.
هیچ میراثی، فقط به دلیل قدمت خود، حقیقت نهایی را در اختیار ندارد. هیچ نمادی، به دلیل پیوندش با هویّت ملّی، از نقد مصون نیست و هیچ ادّعایی در باره اصالت تاریخی، به خودی‌ خود، مجوّزی برای انکار حقوق انسانهای امروز فراهم نمیکند. اگر قرار است که فرهنگ از انحصار قدرت رها شود، نباید خودش به ابزاری برای انحصار تازه تبدیل شود. دفاع از فرهنگ، هنگامی معنایی رهاییبخش پیدا میکند که به دفاع از امکان اندیشیدن آزادانه، زیستن برابر و بازآفرینی مسئولانه آن بینجامد. از این نظر، دگرگونی بنیانی در ایران دو وجه جدایی ناپذیر دارد. از یک سو، پایان‌ دادن به ساختارهای سیاسی و حقوقی‌ که با اتکا به اقتدار مقدّس، آزادی و امنیّت انسان را نقض میکنند. از سوی دیگر، نقد و دگرگون کردن الگوهای فکری و اجتماعی که میتوانند در غیاب همان ساختارها نیز استمرار یابند. هیچیک جای دیگری را نمیگیرد. تغییر نهادها بدون تحوّل در مناسبات سلطه ممکن است که به جابجایی صاحبان قدرت محدود شود. تحوّل فکری نیز بدون برخورداری از آزادی و نهادهای پشتیبان، ممکن است که در برابر ساختارهای سرکوبگر بی پناه بماند.
امّا در ژرفترین سطح، تمام این بحثها به یک پرسش بازمیگردند. پرسشی که باید معیار سنجش هر نظام سیاسی، هر جهاننگری و هر ادّعای حقیقت قرار گیرد. آیا انسان برای حقیقتی که قدرتمدار، مدّعی نمایندگی آن است، وسیله است یا هر ادّعایی در باره حقیقت باید در برابر حُرمت و نگاهبانی از جان و زندگی انسان، پاسخگو باشد؟. این پرسش، مرز میان دو منطق بنیانین را آشکار میکند. در منطق نخست، یک آرمان، عقیده یا اقتدار میتواند انسان را به وسیله‌ای برای تحقّق هدف خود تبدیل کند. در منطق دوم، هیچ هدفی صرفا به دلیل ادّعای قداست یا برتری، از الزام به پاسخگویی اخلاقی معاف نیست. در منطق نخست، انسان باید خود را با حقیقتی انحصاری سازگار کند. در منطق دوم، هر نوع ادّعای تملّک حقیقت باید امکان پرسش، سنجش و بازنگری را به رسمیّت بشناسد. این به معنای آن نیست که همه باورها به یک اندازه دُرُست‌ هستند یا هیچ معیاری برای داوری وجود ندارد. برعکس، به این معناست که هیچ ادّعایی نباید تنها به اتکای قدرت، قدمت، قداست یا هویّت جمعی خود، حقّ فرمانروایی/حُکمرانی نامحدود بر انسان را به دست آورد. حقیقتجویی، اگر بخواهد از سلطه متمایز شود، باید امکان خطا و ضرورت بازنگری را بپذیرد و اخلاق، اگر بخواهد از اطاعت کور متمایز بماند، باید مسئولیّت انسان را در برابر پیامدهای اعمالش حفظ کند.
رهایی اصیل نه با حذف پرسش؛ بلکه با بازگرداندن پرسش به مرکز زندگی آغاز میشود. نه با تقدیس یک روایت تازه؛ بلکه با گشودن همه روایتها به روی میز سنجش انتقادی. نه با انتقال حقّ انحصاری فرمانروایی/حُکمرانی از گروهی به گروه دیگر؛ بلکه با به رسمیّت شناختن حقّ همگانی انسانها برای مشارکت در تعیین سرنوشت خویش. آنچه که تاریخ اجتماعی را به فاجعه تبدیل میکند، صرف وجود باورهای متفاوت یا تعارض میان سنّتهای فرهنگی نیست؛ بلکه لحظه‌ای است که یک باور، خود را چنان مطلق میپندارد؛ پنداری که دیگر برای جان و آزادی انسان، هیچ حقّ مستقلی قائل نمیشود. از آن پس، کُشتن میتواند تکلیف نام بگیرد، سرکوب میتواند عدالت خوانده شود و انقیاد میتواند فضیلت قلمداد شود. در چنین جهانی، نخستین قربانی قدرت، پیش از آنکه بدن انسان باشد، استقلال داوری اوست و نخستین گام رهایی، بازپس‌گرفتن همین استقلال است. بنابر این، آنچه که باید دگرگون شود، فقط صاحبان قدرت یا صورتهای رسمی حکومت نیستند؛ بلکه باید سبک و سیاقی را به دامنه سنجشگری فراخواند که به قدرت اجازه میدهد خود را حقیقت نهایی بداند، از انسان اطاعت بخواهد و برای بقای خویش، جان و زندگی او را قربانی کند. این دگرگونی، نه با نفی یکسره گذشته و نه با پناه بردن به گذشته‌ای آرمانی؛ بلکه با بازاندیشی نقّادانه در تاریخ، فرهنگ و تجربه انسانی امکانپذیر میشود. فوریّت مسئله ایران در همینجاست. هر چقدر که ساختارهای سرکوبگر بیشتر به نام حقیقت، مقدّس شوند، امکان گفت‌ و گو، بازنگری و اصلاح مسالمت‌آمیز محدودتر میشود و هر چقدر که زندگی انسان، بیشتر تابع بقای قدرت قرار گیرد، فاصله میان حکومت‌کردن و ویران‌کردن امکانهای زندگی باریکتر خواهد شد. به همین سبب، پایان‌ دادن به سلطه سیاسی و پاسداری از آزادی وجدان فردی، صرفا خواسته‌هایی برای بهبود شیوه اداره کشور نیستند؛ بلکه آنها بخشی از مبارزه برای بازگرداندن انسان به مقام فاعل اخلاقی و سیاسی زندگی خویش‌ هستند. با اینهمه، هیچ تحوّل سیاسی به تنهایی تضمین نمیکند که سبک و سیاق سلطه برای همیشه از میان رفته باشد. اگر جامعه‌ای از سیطره یک حکومت رها شود، امّا همچنان اطاعت را فضیلت مطلق بداند، حقیقت را در انحصار یک مرجع بجوید و مخالفت را نشانه دشمنی تلقی کند، امکان بازگشت سلطه در صورتی تازه همچنان باقی است. آزادی پایدار، نیازمند نهادهایی است که قدرت را محدود کنند و فرهنگی که محدود کردن قدرت را نه نشانه ضعف؛ بلکه شرط زندگی مشترک بداند.
مسئله این نیست که کدام روایت تاریخی، کدام هویّت جمعی یا کدام جهاننگری باید بی چون‌ و چرا بر ایران حاکم شود. مسئله این است که آیا جامعه میتواند شرایطی پدید آورد که در آن، هیچ روایت و هیچ مرجعی حقّ نداشته باشد خود را از نقد مصون کند؛ یعنی شرایطی که انسانها در فضای آن بتوانند بی هراس از مجازات، در باره قدرت پرسش کنند، باورهای خود را بازنگری کنند و بدون آنکه تفاوت عقیده به محرومیّت از حقوق یا سلب حقّ زندگی بینجامد، در ساختن سرنوشت مشترک خود مشارکت داشته باشند؛ زیرا فاجعه نهایی آن نیست که یک حکومت، تاریخ را تحریف کند؛ بلکه فاجعه آنجاست که انسان، پس از نسلها زیستن زیر سایه اقتدار، دیگر نتواند میان حقیقت و فرمان/امریّه، میان اخلاق و اطاعت، میان مسئولیّت و تسلیم تمایز بگذارد. در آن نقطه، حتّا اگر زندانها فروبریزند و ابزارهای رسمی سرکوب از کار بیفتند، سیاق زندان میتواند همچنان در ذهنها و مناسبات باقی بماند. رهایی هنگامی آغاز میشود که هیچ قدرتی، هیچ آیینی، هیچ ایدئولوژیی و هیچ روایتی از تاریخ نتواند خود را چنان مقدّس و مطلق بداند که انسان را به وسیله‌ای برای بقای خویش تبدیل کند. هنگامی که حُرمت جان، آزادی وجدان و حقّ پرسش، معیار سنجش همه قدرتها شوند. هنگامی که فرهنگ، به جای زندانی‌کردن انسان در گذشته، امکان آفرینش آینده را برای او فراهم آورد. در چنین افقی، دفاع از ایران نه به معنای تقدیس بی چون و چرای گذشته است و نه به معنای جایگزین‌کردن یک انحصار با انحصاری دیگر. دفاع از ایران، در ژرفترین معنای خود، دفاع از امکان شکوفایی مردمانی است که بتوانند میراث خویش را آزادانه بشناسند، در باره آن داوری کنند، از آنچه که زندگی را غنی و شیرین و خوشگوار میکند پاسداری کنند و آنچه را که به سلطه و انقیاد می‌انجامد، بی‌ هراس، سنجشگری کنند.
اکنون باید پرسید که آیا میخواهیم فقط صاحبان قدرت را تغییر دهیم، یا آماده‌ایم آن سبک و سیاق دیرپایی را نیز دگرگون کنیم که در هر عصر، برای فرمانروایی/حُکمرانی بر انسان، نامی تازه و توجیهی مقدّس میسازد؟. اگر پاسخ ما تنها تغییر صاحبان قدرت باشد، تاریخ میتواند بار دیگر همان مناسبات را با چهره‌ای دیگر بازتولید کند، امّا اگر حقّ داوری را از انحصار هر مرجع سیاسی و مقدّس بیرون آوریم، اگر مسئولیّت اخلاقی را به جای اطاعت کور بنشانیم و اگر حُرمت جان و زندگی را معیار نهایی سنجش قدرت قرار دهیم، امکان گسستن از چرخه سلطه پدیدار میشود. مسئله این نیست که چه کسی بر ایران فرمان/حُکم میراند؛ بلکه مسئله این است که آیا انسان ایرانی میتواند از کرسی موضوع فرمانروایی/حُکمرانی پایین بیاید و به مقام فاعل آزاد اندیشیدن، زندگی و سرنوشت خویش دست یابد؛  زیرا تنها هنگامی که هیچ قدرتی حقّ مالکیّت بر وجدان انسان را نداشته باشد، هیچ اعتقادی نتواند مسئولیّت اخلاقی را تعطیل کند و هیچ آرمانی نتواند جان انسان را وسیله بقای خود کند، میتوان از آغاز رهایی سخن گفت. رهایی‌ که نه صرفا پایان یک حکومت؛ بلکه گسست از غُل و زنجیرهائیست که انسان را در برابر قدرت به سکوت وامیدارد و زندگی را به بهای بقای قدرت و اقتدار و امتیاز قربانی میکند.
من تا آنجا که توان و امکانم اجازه داده است، در باره مُعضلات کلیدی ایران و مدّعیان گوناگون اپوزیسیونها، نقدها و تأمّلات خود را نوشته و منتشر کرده‌ام. در باره علل خصومتها، ریشه‌های کشمکشها، ذهنیّتهای متعارض و زمینه‌هایی که اختلافها را به دشمنیهای مهارناپذیر تبدیل میکنند، به تفصیل بحث کرده‌ام. بارها تأکید کرده‌ام که رسیدن به حداکثرها، بدون برخورداری از حداقلها و سنگپایه‌های ضروری، چیزی جز خیال‌ پردازی نیست. برای آنکه بتوان سنگی را از پیش پا برداشت یا گامی مؤثّر و نتیجه بخش به سوی آینده‌ای متفاوت برداشت، باید نخست حدّاقلی از امکانات، پیش‌ شرطها و ظرفیّتهای مشترک وجود داشته باشد. هیچ عمارتی را نمیتوان بر باد هوا استوار کرد و هیچ آرمانی، صرفا به اعتبار صلابت و زیبایی‌اش، به واقعیّت تبدیل نمیشود. با اینهمه، مسئله خصومتها، نفرتها و گریزهای متقابل را نمیتوان به تفاوت دیدگاهها، اختلاف سلیقه‌ها یا تعارض ذهنیّتها فروکاست. اینها، در بهترین حالت، صورت آشکار ماجرا هستند، حال آنکه برای فهمیدن فاجعه باید به لایه‌های پنهانتر وجود آدمی نفوذ کرد. به سوائق، غرائز و امیالی که در پسِ زبان مخالفتها و در زیر پوشش ادّعاهای سیاسی و آرمانخواهانه عمل میکنند. باید کشف کرد که چگونه میل به برتری جویی، احتیاج به دیده شدن، عطش تصاحب حقیقت، هراس از به رسمیّت‌ شناخته نشدن و ناتوانی در تحمّل دیگری، جامه مفاهیم والا بر تن میکنند و خود را در هیئت اصول، عقاید، مخالفتها و خصومتهای سیاسی به نمایش میگذارند. چه بسا آدمی در ظاهر از حقیقت دفاع کند، امّا در ژرفای وجودش، بیش از حقیقت، دلنگران مقام خویش در نسبت با دیگران باشد. در چنین وضعی، حقیقت، دیگر غایت جست و جو نیست؛ بلکه به سلاحی برای اثبات خویشتن و حذف دیگری تبدیل میشود.
هیچکس نمیخواهد بپذیرد که ممکن است خطا کند، ممکن است که بخشی از حقیقت را در اختیار داشته باشد، ممکن است که آرمان ادّعایی اش بزرگتر از ظرفیّت وجودی و فکری او باشد و از همه مهمتر، ممکن است که خود او تنها جزئی از یک کلّ باشد، نه تمامیّت آن. هر فرد، هر گرایش سیاسی و هر مدّعی نجات ایران، چنان سخن میگوید که گویی حقیقت در وجود او به کمال رسیده و آرمان جمعی، چیزی جز صورت بسط یافته اراده و ذهنیّت شخص او نیست. گویی دیگران نه انسانهایی برخوردار از تجربه، اندیشه و امکان خطا؛ بلکه موانعی هستند که باید از سر راه تحقّق حقیقتِ از پیش تملّک شده او برداشته شوند. این همان مغالطه‌ای است که در آن، جزء خود را به‌جای کلّ مینشاند، ادّعای حقیقت جای جست و جوی حقیقت را میگیرد و خودخواهی، نقاب رسالت تاریخی بر چهره می آویزد.
از همینجا، آنچه که باید به همبستگی برای رهایی بینجامد، به میدان نزاع بر سر مالکیّت حقیقت تبدیل میشود. هیچکس دیگری را به‌رسمیّت نمیشناسد، نه لزوما به این دلیل که اختلافی حل‌ ناشدنی میان آنان وجود دارد؛ بلکه به این علّت که پذیرفتن دیگری، گاه مستلزم پذیرفتن محدودیّت خویشتن است و برای ذهنیّتی که تمامیّت خود را با حقیقت یکی گرفته، این پذیرش چیزی کمتر از فروپاشی هویّت نیست. چنین ذهنیّتی نمیتواند با دیگری همکاری کند؛ زیرا همکاری را نه مشارکت میان اجزای یک کلّ؛ بلکه عقب‌نشینی از تمامیّتی میفهمد که مدّعی مالکیّت آن است. نمیتواند اختلاف نظر را تحمّل کند؛ زیرا اختلاف عقیده را نه فرصتی برای تصحیح خویش؛ بلکه نشانه‌ای از انکار و دشمنی و خیانت مینپدارد. نمیتواند از موضع خود، یک گام، عقب بنشیند؛ زیرا تصوّر میکند با عقب نشینی از یک موضع، تمام وجود و اعتبارش فرو میریزد. در این میان، بیرون از جدالهای بی‌ پایان، واقعیّتی هولناک رخداد دارد. حاکمان و مجریان گیوتین الهی، همچنان جان جوانان رشید و بُرنای ایران را میگیرند و طناب دار را بر گردن نسلی می‌اندازند که میتوانست و میتواند حامل امکانهای دیگری برای این سرزمین باشد. امّا گویی در منطق فرقه‌ای و خودمحورانه مدّعیان، این فاجعه نیز نمیتواند بر ضرورت بازاندیشی در خویشتن غلبه کند. انگار مسئله اصلی نه توقّف ماشین کشتار، نه نجات انسانهای زنده و نه گشودن راهی برای رهایی؛ بلکه این است که مبادا رقیب، حتّا به اندازه میلیمتری، از دیگری پیش بیفتد؛ گویی میتوان ایران را از دست داد، نسلی را به دار سپرد و آینده‌ای را تباه کرد، امّا نمیتوان پذیرفت که دیگری در هیچ زمینه‌ای نباید بر ما تقدّم داشته باشد.
به راستی، در چنین وضعیّتی، شکست سیاسی دیگر صرفا شکست در دستیابی به قدرت یا ناکامی در تحقّق یک برنامه نیست؛ بلکه شکست در فهم معنای وضعیّت جمعی است. شکست در تشخیص این حقیقت است که هیچکس به تنهایی ایران نیست، هیچ گرایش سیاسی به تنهایی تمام حقیقت را در اختیار ندارد و هیچ آرمانی، هر چقدر هم بلندپایه و انسانی، نمیتواند با نفی انسانهای دیگر به رهایی بینجامد. هنگامی که هر کس خود را تمامیّت آرمان میپندارد، جمع به مجموعه‌ای از مدّعیان تمامیّتخواه تبدیل میشود که هر یک، برای اثبات حقّانیّت خویش، آمادگی دارد امکان تحقّق آرمان مشترک را قربانی کند. در چنین میدانی، حتّا فتح نیز میتواند صورت دیگری از شکست باشد؛ زیرا آنچه که به دست می‌آید، شاید مقام و غلبه یک مدّعی باشد، امّا آنچه که از میان میرود، ظرفیّت باهمزیستی، همکاری و ساختن آینده‌ای مشترک است. بنابر این، مشکل در اصل رقابت نیست. رقابت، اگر بر قواعدی مشترک، پذیرش تکثّر، امکان تصحیح خطا و به رسمیّت‌ شناختن حقّ دیگری استوار باشد، میتواند نیرویی برای رشد و پیشرفت باشد. مسئله در لایه‌های تاریکتر وجود آدمی است که رقابت را از وسیله‌ای برای بهتر شدن به نبردی برای نفی دیگری تبدیل میکنند. در سوائق و غرائزی که زیر پوشش اصول و آرمانها پنهان میشوند و به آدمی میقبولانند که شکست رقیب، حتّا به بهای نابودی امکان کامیابی همگانی، نوعی فتح الفتوح است. در اینجا، دیگری، کسی نیست که بتوان با او بر سر حقیقتی مشترک گفت و گو کرد؛ بلکه او به تهدیدی علیه تصویر انسان از خویشتن تبدیل میشود. به همین دلیل، گاه آدمی حاضر است حقیقت را قربانی کند، آینده را بسوزاند و حتّا شکست خویش را بپذیرد، امّا شاهد برتری دیگری نباشد.
این بُن بست روانی، اخلاقی و سیاسی، دست‌کم بیش از هزار سال پیش، در ژرفای یکی از بزرگترین آثار اندیشه و تخیّل تاریخی ایرانیان، به صورتی تراژیک و ماندگار به نمایش درآمده است. در «شاهنامه [= سیمرغ نامه = تخمه افشانیهای سیمرغ[ ابوالقاسم فردوسی»، در داستان «فریدون و پسرانش»؛ در آنجا که «مهر و داد»، با تمام ظرفیّت رهاییبخش خود، در برابر نیروهایی قرار میگیرند که از درون مناسبات انسانی سر برمی‌آورند و سرانجام پیوند پدر و پسر، برادری و خویشاوندی را به میدان فاجعه بدل میکنند. این داستان را نباید صرفا روایتی کهن در باره نزاع چند شاهزاده یا سرگذشت تلخ یک خاندان دانست. در ژرفترین لایه‌های خود، با یکی از بنیانیترین تراژدیهای هستی اجتماعی انسان روبرو هستیم. [تذکّر: «شاهنامه»، خلاف کژفهمیهای رایج و شایع، هرگز حماسه نیست؛ بلکه محتویات آن، تراژدیهای غم انگیز انسان ایرانی هستند که در سبک حماسی سروده شده اند. فرق است بین سبک سرایش و محتویات تراژیک سرایشها]؛ یعنی اینکه چگونه پیوندهایی که باید زمینه ساز مهر، داد و همبستگی باشند، زیر فشار امیال، سوائق، رشک و حسادت و رقابتها، احساس محرومیّت و ناتوانی در به رسمیّت شناختن دیگری، به سرچشمه کینه توزی و ویرانی تبدیل میشوند. اهمیّت تراژدیهای شاهنامه در آن است که شرّ، لزوما از بیرون و در هیئت دشمنی بیگانه وارد میدان نمیشود. چه بسا در دل پیوندهایی زاده شود که قرار بوده است انسانها را به یکدیگر نزدیک کنند. فاجعه هنگامی ژرفتر میشود که هر طرف، برای خودش دلایلی داشته باشد، هر کس از منظری، خویش را محقّ بداند و هر ادّعا، در ذهنیّت صاحبش، صورتی از دادگزاری به خود بگیرد، امّا حاصل نهایی، چیزی جز ویرانی پیوندها و قربانی‌ شدن امکان زندگی مشترک نباشد. در چنین وضعی، مسئله فقط این نیست که چه کسی خطا کرده است؛ بلکه پرسش ریشه‌ای تر این است که چه ساز و کارهایی در وجود انسان و در مناسبات قدرت، دادگزاری را به ابزار توجیه خویشتن و حقّانیّت را به مجوّز حذف دیگری تبدیل میکنند. به همین سبب، کسی که میخواهد رمز و راز فجایع تاریخی و بُن‌ بست هولناک امروز ایران را بفهمد، نمیتواند به محکوم‌کردن اشخاص، شمارش خطاهای سیاسی یا تکرار شعارهای اخلاقی بسنده کند. باید «داستان تراژیک فریدون و پسرانش» را عمیق بخواند؛ نه همچون اثری صرفا ادبی از روایتهای گذشته؛ بلکه همچون متنی در باره اکنون و در باره تاریکترین امکانها و پرتگاههای وجود خود ما. باید در ریزترین جزئیات آن، تأمّل کند و با صبر و دقّتی درخور صدها بار اندیشیدن، از منظرهای گوناگون فلسفی، اخلاقی، روان‌شناختی و تاریخی، مناسبات میان مهر و قدرت، دادگزاری و خودخواهی، آرمان و امیال، فرد و جمع را بکاود. نه برای آنکه صرفا مقصّری بیابد و محکومش کند؛ بلکه برای آنکه بفهمد چگونه انسانهایی که ممکن است خود را در جانب حقیقت، دادگزاری و رهایی بدانند، در عمل به بازتولید همان سبک و سیاق ویرانگری یاری میرسانند که مدّعی مبارزه با آن هستند.
شاید یکی از دشوارترین حقیقتهایی که باید با آن روبرو شویم، همین باشد که هیچ جامعه‌ای صرفا با کنار زدن حاکمان ستمگر از بُن‌ بست تاریخی خود بیرون نمی‌آید، اگر منطق سلطه، انحصار حقیقت و نفی دیگری، در ذهنیّت و مناسبات مدّعیان جایگزینی همچنان زنده بماند.  تغییر صاحبان قدرت، اگر با دگرگونی در منطق قدرت همراه نشود، ممکن است فقط چهره‌های تازه‌ای را بر همان ساز و کارهای کهنه بنشاند. جامعه‌ای که در آن هر کس خود را یگانه صاحب حقیقت بداند، حتّا پس از فروپاشی استبداد نیز در معرض بازتولید استبداد خواهد ماند؛ زیرا استبداد، پیش از آنکه صرفا شکلی از حکومت باشد، می‌تواند در شیوه اندیشیدن، در نسبت ما با دیگری و در امتناع ما از پذیرفتن محدودیّت خویش ریشه دوانده باشد.
راهگشایی و برونرفت از بُن‌ بست امروز ایران، پیش از هر چیز، مستلزم نوعی خودکاوی جمعی و بی رحمانه صادقانه است؛ یعنی خودکاویی که در آن، هیچ فرد، گرایش سیاسی یا مدّعی‌ از پرسش مصون نماند. هیچ آرمانی فقط به اعتبار نام مقدّسش از نقد معاف نشود و هیچکس نتواند امیال شخصی خود را به قدرت، برتری و انحصار بی آنکه بازخواست شود، به نام مصلحت تاریخی یا نجات میهن عرضه کند. باید آموخت که خطاپذیری، نفی حقیقت نیست. پذیرش محدودیّت خویش، انکار آرمان نیست و به رسمیّت شناختن دیگری، تسلیم‌ شدن در برابر او نیست. برعکس، شاید تنها از همین نقطه است که حقیقت میتواند از مالکیّت فردی بیرون آید و به موضوع جست و جویی مشترک تبدیل شود. در نهایت، پرسش اصلی این نیست که کدام مدّعی، خود را شایسته تر از دیگران میداند؛ بلکه پرسش این است که کدامیک از ما، توان آن را دارد که از تمامیّت موهوم خویش دست بردارد تا امکان تحقّق بخشی از یک آرمان مشترک فراهم شود. مسئله این نیست که چه کسی باید در تاریخ، کامیاب شود؛ بلکه مسئله این است که آیا ما میتوانیم پیش از آنکه تاریخ، بار دیگر قربانیان خود را طلب کند، از فاجعه دیرپای قربانی‌کردن آینده به پای خودخواهیهای امروز دست برداریم یا نه؛ زیرا گاهی فاجعه نه از فقدان آرمان؛ بلکه از آنجا آغاز میشود که هر کس آرمان را به نام خود مصادره میکند. نه از نبود حقیقت؛ بلکه از آنجا که هر کس خود را مالک انحصاری حقیقت میپندارد و نه صرفا از وجود دشمن؛ بلکه از آنجا که انسان، در جدال برای اثبات خویشتن، چنان اسیر نفی دیگری میشود که سرانجام آنچه را که برای نجاتش برخاسته بود، به دست خودش نابود میکند. شاید تراژدی حقیقی ایران همین باشد. آنجا که نجات میهن، در زبان همگان به آرمان بدل میشود، امّا در عمل، تمایل به برتری بر دیگری چنان بر جان آرمان چنگ می‌اندازد که میهن، انسانهایش و آینده‌اش، همگی به قربانیان خاموش نزاع کسانی تبدیل میشوند که هر یک خود را تمامیّت حقیقت میپندارند.

1-    تاریخ ایران و پُرسش «خودآگاهبود تاریخی»؛ از مرجعیّت روایتهای دیگران تا سنجشگری خویشتن

آگاهبود تاریخی (Historisches Bewusstsein) به معنای توانایی انسان برای درک و فهمیدن گذشته و شناخت تأثیر آن بر زمان حال و آینده است.  از دیدگاه فلسفی، آگاهبود تاریخی، یعنی اینکه انسان بداند افکار، ارزشها، هویّت و شیوه زندگی او در بستر تاریخ، شکل گرفته‌ اند و میتوانند تغییر کنند. تفاوت اساسی آگاهی با آگاهبود در این است که آگاهی میپرسد که من چگونه خودم و جهان را میفهمم و درک میکنم؟، ولی آگاهبود تاریخی میپرسد که من چگونه خودم و زمان حال را در پیوند با گذشته و آینده میفهمم و درک میکنم؟.
ما هنوز تاریخ سرزمین خویش را چنانکه باید و شاید است، نمیشناسیم، امّا مسئله کلیدی اینست که آیا به شیوه شناختن آن نیز آگاهی داریم؟. آنچه که تا کنون در باره گذشته ایران آموخته‌ایم، در بخش بزرگی از زمینه ها، از کانال پژوهشها، تفسیرها و روایتهایی به ما رسیده اند که دیگران در باره این سرزمین و مردمانش پرداخته‌اند و عبارتبندی کرده اند. این دیگران، چه مورّخان و باستان‌ شناسان باشند، چه استادان دانشگاه و چه پژوهشگران تاریخ فرهنگ و تمّدن، در شناخت گذشته ایران سهمی انکارناپذیر داشته‌اند. با اینهمه، میان بهره‌ گرفتن از دانش آنان و سپردن حقّ داوری نهایی در باره گذشته میهن و مردمانش به مرجعیّت فکری و نظری آنان، فاصله‌ای بنیانین وجود دارد؛ یعنی فاصله‌ای که اگر آن را نشناسیم، ممکن است که انباشت اطّلاعات را با استقلال اندیشیدن و آشنایی با روایتهای تاریخی را با «خودآگاهبود تاریخی» اشتباه بگیریم و خلط مبحث کنیم.
مسئله این نیست که دیگران چرا و چگونه در باره ما پژوهش کرده‌اند؛ بلکه مسئله این است که ما تا چه اندازه توانسته‌ایم از مقام مخاطبان روایتهای تاریخی به مقام پرسشگران مستقل از چشم اندازهای آنها گذر کنیم. آیا آنچه که در باره خود میدانیم، حاصل سنجشگری آگاهانه منابع و استدلالهاست، یا بخش بزرگی از آن را به این دلیل پذیرفته‌ایم که در کتابهای معتبر و رسمی نوشته شده، در دانشگاههای نامدار تدریس میشوند و از سوی نهادهای علمی به رسمیّت شناخته شده اند؟. اگر دلیل پذیرش یک ادّعا صرفا اعتبار گوینده، شهرت نویسنده یا مقام نهادی او باشد، هنوز به حقیقت آن ادّعا دست نیافته‌ایم؛ زیرا تنها به اقتدار کسی اعتماد کرده‌ایم که آن را بیان کرده است. البته، هیچ انسانی از نقطه صفر شناخت آغاز نمیکند. دانش ما همواره بر دستاوردهای دیگران استوار است و استقلال فکری به معنای محتاج نبودن به دانش پیشینیان نیست. مسئله هنگامی آغاز و مطرح میشود که اعتماد موجّه به تخصّص، به اطاعت آئوتوریته ها تبدیل شود؛ یعنی هنگامی که اعتبار یک پژوهشگر جای بررسی دلایل او را بگیرد و پرسش از صحت یک ادّعا، به دلیل شهرت صاحب آن، بی‌ ارزش یا حتّا ناموجّه تلقی شود. استقلال فکری از بی اعتمادی مطلق به دیگران حاصل نمیشود؛ بلکه از توانایی تشخیص تفاوت میان اعتماد مستدل و تسلیم بی چون‌ و چرا پدید می‌آید.
تاریخ رسمی و دانشگاهی ایران و دانشگاههای جهانی را نمیتوان صرفا به دلیل برخورداری از اسناد و اعتبار علمی، عین تمامیّت تاریخ زیسته مردمان این سرزمین دانست. میان گذشته‌ای که مردمان در آن زندگی کرده‌اند، آثاری که از آن گذشته باقی مانده است و روایتهایی که بعدها بر پایه آن آثار ساخته شده‌اند، تفاوت کلیدی وجود دارد. گذشته، پیش از آنکه موضوع پژوهش قرار گیرد، مجموعه‌ای از زندگیها، مناسبات، تعارضها، امیدها، ترسها، تجربه‌ها و دگرگونیهایی بوده است که تنها بخشی از آنها در اسناد مکتوب و روایتهای رسمی بازتاب یافته‌اند. تاریخنگاری سیاسی و دودمان‌محور، به‌ویژه آنجا که بر شاهان، جنگها، فتوحات، مناسبات دربارها و تحوّلات قدرت تمرکز دارد، نمیتواند به تنهایی تمامیّت تجربه تاریخی مردمان را بازسازی کند. آنچه که در کتیبه‌ها، سالنامه ها و اسناد حکومتی ثبت شده اند، لزوما تمام چیزی نیست که در زندگی اجتماعی سیر و سیاحت داشته است. صدای کسانی که قدرت ثبت و انتشار روایت خود را نداشته‌اند، ممکن است که در منابع مکتوب، کم‌ رنگ یا غایب باشد، امّا از این غیبت نمیتوان نتیجه گرفت که زندگی آنان فاقد تاریخ بوده است. آثار مادی، شواهد باستان شناختی، اسناد اقتصادی و حقوقی، زبانها، سنّتهای شفاهی، قصّه ها و حکایتها و داستانها و حافظه‌های جمعی نیز میتوانند راههایی برای بازسازی بخشهایی از آن گذشته باشند. مسئله را نباید در این گزاره کلّی خلاصه کرد که تاریخ رسمی هیچ نشانی از مردمان ایران ندارد؛ بلکه باید پرسید که کدام گروهها، کدام تجربه‌ها و کدام جنبه‌های زندگی جمعی در روایتهای مسلّط، کمتر دیده شده‌اند و چه شواهدی میتواند این خلأها را روشن کند. نقد تاریخی هنگامی از سطح اعتراض فراتر میرود که بتواند موضوع نقد خود را دقیق تعریف کند، شواهد را نشان دهد و امکان بررسی مستقل نتایجش را فراهم آورد.
امّا پرسش عمیقتر همچنان پابرجاست. آیا داشتن اطّلاعات در باره گذشته یک ملّت، به معنای شناختن آن ملّت است؟. آیا میتوان تاریخ یک سرزمین را با شمارش شاهان، بازسازی جنگها، تعیین مرزهای امپراتوریها و گردآوری کتیبه‌ها شناخت بی‌ آنکه به جهان معنایی مردمان آن سرزمین، به تصوّراتشان از انسان و جهان و کیهان و هستومندها، به معیارهای اخلاقیشان و به شیوه‌ای که زندگی خود را فهمیده‌اند، توجّه نکرد؟. شناخت تاریخی، صرفا دانستن این نیست که چه چیزی، در چه زمانی و به دست چه کسی رخ داده است؛ بلکه کوششی است برای فهمیدن مناسبات میان رخدادها، شرایط امکان وقوع آنها و معناهایی که در زندگی انسانها پیدا کرده‌اند و عواقب ناشی از آنها. البته کوشش برای فهم معنا نباید جای اثبات رخدادها را بگیرد. آنچه که از نظر فرهنگی معنادار است، لزوما از حیث تاریخی اثبات‌ شده نیست همانگونه که آنچه از نظر تاریخی مستند است، به خودی خود تمام معنای انسانی یک رخداد را آشکار نمیکند. تاریخپژوهی جدّی باید بتواند این دو سطح را به یکدیگر پیوند دهد بی آنکه آنها را با هم اشتباه بگیرد.
ما ایرانیان باید بیاموزیم که خویشتن را در آیینه نیاکانمان بازبشناسیم، امّا این بازشناسی تنها هنگامی ارزشمند است که به خودشناسی نقّادانه بینجامد، نه به تقدیس گذشته و ساختن تصویری بی‌ نقص از خویش. نیاکان ما نه فرشتگانی بیرون از تاریخ بوده‌اند و نه موجوداتی که صرفا با معیارهای امروز بتوان در باره آنها داوری کرد. آنان در شرایط تاریخی خود زیسته‌اند، با محدودیّتهای زمانه خود مواجه بوده‌اند، دستاوردهایی داشته‌اند، خطاهایی کرده‌اند و میراثی از خود بر جای گذاشته‌اند که بخشهایی از آن در زندگی ما استمرار یافته و بخشهایی دیگر دگرگون یا فراموش شده است. گذشته را نه باید به محرابی برای پرستش تبدیل کرد و نه به محکمه‌ای برای محکوم‌کردن آن. باید آن را شناخت. با تمام پیچیدگیها، تناقضها و واقعیّتهای ناخوشایندش. اگر تنها آن بخش از گذشته را بپذیریم که تصویر مطلوب ما را از خویشتن تایید میکند، دیگر در پی شناخت تاریخ نیستیم؛ بلکه در پی یافتن شاهدانی برای تصدیق باورهای از پیش پذیرفته خود هستیم. در چنین وضعی، گذشته به ابزاری برای خودفریبی تبدیل میشود و حافظه تاریخی، به‌ جای آنکه امکان فهم را گسترش دهد، مرزهای اندیشیدن را تنگتر میکند.
استقلال معرفتی هنگامی آغاز میشود که بتوانیم در باره هر روایتی پرسش کنیم، نه فقط روایتهایی که دیگران در باره ما ساخته‌اند؛ بلکه روایتهایی که خودمان در باره نیاکانمان، هویّت و اصالت خویش ساخته‌ایم. اگر قرار است که پژوهشهای بیگانگان را به عرصه نقد بی محابا و مستدل فراخوانیم، باید آمادگی داشته باشیم که همان سختگیری را در باره پژوهشگران ایرانی نیز به کار ببریم. ملیّت پژوهشگر، به‌ خودی‌ خود، نه دلیل صحت سخن اوست و نه دلیل بُطلان آن. اعتبار هر ادّعا را باید در نسبت با شواهد، روش تحقیق، استدلال، انسجام نتیجه‌گیری و امکان بررسی انتقادی آن سنجید. هیچ پژوهشگری، حتّا اگر صدها منبع معتبر در اختیار داشته باشد، از امکان خطا مصون نیست، امّا هیچ پژوهشی را نیز نمیتوان صرفا به این دلیل که با باورهای ما سازگار نیست یا نتایج آن برای هویّت مطلوب ما ناخوشایند است، بی‌ اعتبار دانست. پرسش اساسی این است که چه چیزی را میتوانیم به کمک پژوهشهای دیگران بهتر بفهمیم، کدام شواهد را توضیح میدهد، چه محدودیّتهایی دارد و آیا تفسیر دیگری میتواند همان شواهد را بهتر توضیح دهد.
ما نباید مرجعیّت و آئوتوریته فکری و نظری دیگران را با مرجعیّتی از آن خود جایگزین کنیم؛ بلکه باید اصل مرجعیّت مصون از نقد را کنار بگذاریم. این تفاوتی تعیین‌کننده است. در حالت نخست، تنها جای داور تغییر میکند. در حالت دوم، خود داوری از انحصار بیرون می‌آید و به پروسه ای جمعی، مستدل و تصحیح پذیر تبدیل میشود. هدف از «خودآگاهبود تاریخی» این نیست که دیگران نتوانند در باره ما سخن بگویند؛ بلکه هدف این است که هیچکس نتواند صرفا به اتکای اقتدار خویش، سخنش را به‌ جای حقیقت بنشاند. در چنین افقی، بازخوانی اسطوره‌ها و روایتهای کهن ایرانی اهمیّتی شاهکلیدی پیدا میکنند. تاریخ ایران را نمیتوان به ظهور « سلسله هخامنشیان» یا هر سلسله سیاسی دیگری محدود کرد. پیش از آنکه یک فرمانروایی در اسناد تاریخی به صورتی روشن ظاهر شود، زندگی انسانی در این سرزمین روال عادی خود را داشته است. مردمان زیسته‌اند، زبانها شکل گرفته‌اند، مناسبات اجتماعی پدید آمده‌اند، آیینها انتقال یافته‌اند و روایتهایی در باره جهان، کیهان، انسان، مرگ، زایش، قدرت و دادورزی ساخته شده‌اند. آغاز ثبت یک واقعیّت در اسناد باقی مانده، لزوما آغاز خود آن واقعیّت نیست.
تاریخ ایران با سلسله هخامنشیان آغاز نمیشود. در عصر اساطیر از دودمانهای «پیشدادیان و کیانیان و اینشوشنیاک و سوکل مَخ و دودمانهای ایلامی» در قصّه ها و روایتها و خاطره اقوام ذکر شده است.  نخستین دودمان پادشاهی را در ایران  میتوان «پیشدادیان» قلمداد کرد. هر چند چنین دودمانی را به دوران اساطیری منسوب میکنند، امّا حقیقت اینست که «تاریخ اصیل و شیرازه و بُنمایه و تار و پود فرهنگ ایرانیان» از عصر اساطیری «زنخدایان ایرانی = سی و سه ملکه» آغاز میشود. ما تا امروز کلمه «پیش» را از لحاظ زمانی و مکانی متصوّر شده ایم و منظورمان نیز «جلو و سرکرده و پیشاپیش چیزی» است. امّا پیشوند «پیش» در زبان و زمان کهن، چنین معنایی نداشته است؛ بلکه معنای اصیل و گوهری آن، «سرچشمه و زهدان و خاستگاه» بوده است. «پیشداد»؛ یعنی زاینده و منشاء دادورزی، یعنی دودمانی که شالوده و سنگپایه و خمیرمایه دادگزاری را ریخته گری کردند. «دادورزی» نیز معنای حقوقی امروزی را نداشته است؛ بلکه در معنای «مهرورزی و خودگستری فروزه های بهمنشی انسان» در زیستبوم و گیتی بوده است. تاریخ اصیل و ساختمایه فرهنگ ایرانیان را میتوان با «خانواده کیانیان = سام + زال + رستم» آغاز کرد. وقتی که ما بخواهیم با تاریخ و فرهنگ اصیل خودمان آشنا شویم، باید در آغاز بدانیم و بفهمیم که «خانواده کیانیان»، چه فروزه هایی داشتند و چه نقشی در آگاهبود ایرانیان تا امروز ایفا کرده اند. آنچه که به نام تاریخ مادها و سپس هخامنشیان شناخته میشود، «تمدّنهای» برآمده از زهدان فرهنگ ایرانیان هستند.
روایتهای مربوط به «پیشدادیان، کیانیان» و سنّتهای کهن ایلامی و دیگر فرهنگهای باستانی این جغرافیا، سزاوار بررسی جدّی‌ هستند. امّا جدّی‌ گرفتن روایتها به معنای یکسان‌گرفتن آ‌نها با گزارشهای مستند تاریخی نیست. اسطوره را باید بر اساس ماهیّت و کارکرد خودش شناخت. یک روایت اساطیری ممکن است که نتواند زمان دقیق یک رویداد یا وجود تاریخی یک شخصیّت را اثبات کند، امّا میتواند در باره تصوّرات اخلاقی، ساختارهای نمادین، آرمانهای سیاسی/رامیاری و شیوه‌های معناپردازی مردمان یک فرهنگ، اطّلاعات مهمی در اختیار ما قرار دهد. اسطوره را نباید تنها به این دلیل که از معیارهای تاریخنگاری مستند پیروی نمیکند، از قلمرو شناخت بیرون راند همانگونه که نباید به دلیل برخورداری از اهمیّت فرهنگی، آن را معاف از نقد و بررسی تاریخی دانست. اسطوره، از یک سو، میتواند حافظه و تخیّل جمعی را بازتاب دهد و از سوی دیگر، در پروسه انتقال تاریخی، دگرگون شود، لایه‌های تازه‌ای بپذیرد و معنایی متفاوت پیدا کند. وظیفه پژوهشگر این است که لایه‌های متغیّر را از یکدیگر بازشناسد و میان شواهد تاریخی، حافظه فرهنگی و تفسیر فلسفی تمایز بگذارد. در این میان، «پیشدادیان و کیانیان» میتوانند کانونهایی مهم برای تامّل در جهان معنایی فرهنگ ایرانی باشند. ولیکن پیش از آنکه از آنها معیاری برای سنجش تاریخ ایران بسازیم، باید روشن کنیم که دقیقا چه چیزی را در بطن آنها میجوییم. آیا سخن از دودمانهایی تاریخی است، از شخصیّتهای سنّت اساطیری و حماسی، از آرمانهای اخلاقی، یا از الگوهایی نمادین که در حافظه فرهنگی استمرار یافته‌اند؟. این پرسشها به یکدیگر مربوط‌ هستند، امّا پاسخهای یکسانی ندارند.
برای نمونه، اگر بخواهیم «دودمان سام، زال و رستم» را در کانون بازخوانی بُنمایه‌های فرهنگ ایرانی قرار دهیم، باید روشن کنیم که مقصودمان از «خانواده کیانیان» چیست؛ زیرا در سنّت حماسی، این شخصیّتها به خاندان پهلوانی سیستان تعلّق دارند و با دودمان پادشاهی کیانیان یکسان نیستند. اگر تعبیر خانواده کیانیان را در معنایی گسترده‌تر و نمادین به کار میبریم، باید آن را تعریف کنیم تا مرز میان انتساب تاریخی و تفسیر فرهنگی روشن بماند. پرسش اصلی در اینجا آن است که این شخصیّتها چه تصوّری از انسان و مسئولیّت انسانی را نمایندگی میکنند، چه نسبتی با قدرت و فرمانروایی دارند، چگونه با سرنوشت و آزادی مواجه میشوند و چه مقامی در شکلگیری و استمرار حافظه فرهنگی ایرانیان یافته‌اند. پاسخ به این پرسشها میتواند زمینه ساز یک پژوهش فلسفی جدّی باشد، امّا نتایج آن باید از بررسی متنها و روایتها به دست آیند، نه از انتساب پیشاپیش مجموعه‌ای از ویژگیهای مطلوب به شخصیّتهای اساطیری. همین سختگیری باید در بررسی مفهوم «پیشداد» و معنای «دادورزی» نیز رعایت شود. ممکن است که خوانش پیشدادیان به‌ عنوان نمادی از سرچشمه و بنیان دادورزی، افقی الهامبخش برای اندیشیدن در باره خاستگاه نظم اخلاقی و اجتماعی در فرهنگ ایرانی بگشاید. ممکن است که بتوان «دادورزی» را فراتر از مفهوم حقوقی امروزین آن، در نسبت با مسئولیّت، مهرورزی و سامانبخشی به مناسبات انسانی بررسی کرد. ولی اگر بخواهیم این برداشتها را به ادّعاهایی در باره معنای تاریخی واژه‌ها تبدیل کنیم، باید شواهد زبان‌شناختی و متنی مستقل برای آنها ارائه دهیم.
واژه‌ها را نمیتوان تنها بر اساس معنایی که امروز برای یک دستگاه فلسفی سودمند است، به گذشته بازگرداند. تاریخ زبان، تاریخی از تحوّل صورتها و معناهاست و معنای یک واژه در روزگاری دور باید با شواهد همان زبان و همان دوره بررسی شود. شهود فلسفی میتواند پرسش را پدید آورد، امّا به تنهایی پاسخ تاریخی را اثبات نمیکند. این تمایز برای بازشناسی فرهنگ ایرانی اهمیّت ویژه‌ای دارد. اگر بخواهیم از لایه‌های فراموش شده زبان و اسطوره برای فهم گذشته بهره بگیریم، باید به همان اندازه که در طرح فرضیه‌ها جسارت داریم، در آزمودن آنها نیز سختگیر باشیم. فرضیه‌ای که نتواند از آزمون شواهد عبور کند، صرفا به دلیل زیبایی، هماهنگی با هویّت ملّی یا قدرت برانگیختن احساس جمعی معتبر نمیشود. در مقابل، فرضیه‌ای که با شواهد تازه اصلاح میشود، لزوما شکست نخورده است؛ بلکه چه بسا قابلیّت اصلاح، نشانه زنده بودن و اعتبار روش شناختی آن باشد. از همین منظر، هیچ دودمان، اسطوره یا شخصیّت حماسی را نمیتوان به‌ تنهایی شاقول نهایی سنجش تمام تاریخ ایران قرار داد. اگر مقصود از بُنمایه‌های فرهنگ ایرانی، مجموعه‌ای از الگوهای اخلاقی، نمادین و فکری است که در دوره‌های مختلف بازتولید شده‌اند، باید آنها را تعریف کنیم، شواهد استمرارشان را بیابیم و دگرگونیهایشان را نیز بررسی کنیم. فرهنگ، جوهری منجمد نیست که در آغاز تاریخ یک بار پدید آمده و سپس بی‌ هیچ تغییری تا امروز باقی مانده باشد. فرهنگ در فراز و نشیب زندگی تاریخی شکل میگیرد، از برخورد با رویدادهای جهان، دگرگون میشود و از خلال بازتفسیر میراث خود استمرار مییابد.
بنابر این، تاریخ مادها، هخامنشیان، ایلامیان و دیگر جوامع و فرمانروائیهای این جغرافیا را [= غرب آسیا = ایران] باید در پیوند با زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی آنها بررسی کرد. امّا این پیوند را نمیتوان از پیش به صورتی یک سویه تعریف کرد. فرهنگ بر شکلگیری نهادهای سیاسی اثر میگذارد و نهادهای سیاسی نیز در دگرگونی فرهنگ نقش دارند. مناسبات اقتصادی، جابجایی جمعیّتها، ارتباط میان جوامع، تحوّلات دینی و دگرگونیهای زبانی نیز در این پروسه دخیل‌ هستند. تاریخ ایران نه حاصل یک علّت یگانه است و نه میتوان تمام پیچیدگی آن را در یک روایت اساطیری یا یک مفهوم اخلاقی خلاصه کرد. اگر بخواهیم از سطح توصیف به سطح فهم برسیم، باید مناسبات میان نیروهای مختلف را بررسی کنیم. همچنین باید میان استمرار واقعی یک سنّت، بازآفرینی متاخّر آن و ادّعای امروزی در باره استمرارش تمایز بگذاریم. گاهی یک مفهوم در طول تاریخ، دگرگون میشود، امّا به دلیل حفظ نام خود، ثابت به نظر میرسد. گاهی نیز نامها تغییر میکنند، امّا بخشی از یک الگوی فرهنگی استمرار مییابد. شناخت این تفاوتهاست که تاریخ فرهنگ را از بازگویی ساده روایتها متمایز میکند.
در اینجا باید به مسئله‌ای بنیانیتر بازگردیم. ما تاریخ را برای چه میخوانیم؟. آیا آن را میخوانیم تا مجموعه‌ای از افتخارات موروثی را به مالکیّت خود درآوریم، یا میخواهیم بفهمیم که چگونه به آنچه که امروز هستیم تبدیل شده‌ایم؟. آیا در پی آنیم که با گذشته، تصویری مطمئن و بی تناقض از خود بسازیم، یا میخواهیم از خلال شناخت گذشته، امکان دیدن تناقضها و محدودیّتهای اکنون خود را پیدا کنیم؟. تاریخ اگر به ابزار تفاخر تبدیل شود، از نیروی شناختی خود تهی میشود. اگر تنها برای تایید برتری خویش آن را بخوانیم، دیگر نمیتوانیم آنچه را که با تصویر مطلوبمان ناسازگار است، بی‌ طرفانه ببینیم. اگر گذشته را صرفا مجموعه‌ای از پاسخهای آماده در باره هویّت خود بدانیم، پرسش از اینکه چه کسی هستیم و چگونه به اینجا رسیده‌ایم، پیش از آغاز اندیشیدن پایان یافته است. تاریخ را نمیخوانیم تا همچون زیورهایی عاریتی، نامها و نمادهای گذشته را بر خود بیاویزیم؛ بلکه میخوانیم تا نسبت خود را با زمان، با جهان و با میراثی که ناآگاهانه حمل میکنیم، روشنتر سازیم. گذشته، صرفا چیزی نیست که پشت سر ما قرار گرفته باشد؛ بلکه در زبانها، نهادها، ارزشها، عادتهای فکری، ترسها و امیدهای ما همچنان حضور دارد. شناخت این حضور تنها از راه ستایش گذشته ممکن نمیشود. گاهی باید از آن فاصله بگیریم تا بتوانیم آن را ببینیم. گاهی باید روایتهای موروثی را به دامنه پرسشگری فراخوانیم تا دریابیم که کدام بخش از آنها به تجربه تاریخی مستند بازمیگردد و کدام بخش حاصل تفسیرها و بازسازیهای متاخر است. مسئله بنیانین تاریخ ایران، تنها کمبود اطّلاعات یا غیبت برخی صداها از روایتهای رسمی نیست؛ بلکه مسئله، پیوند ما با حقیقت و شیوه‌ای است که به کمک آن، ادّعاهای تاریخی را میپذیریم یا رد میکنیم. اگر بخواهیم تاریخ خویش را واقعا بشناسیم، باید از هر دو وسوسه بپرهیزیم. وسوسه تسلیم شدن در برابر روایتهای معتبر دیگران؛ ولو استادترین استادان دانشگاههای جهانی باشند و همچنین وسوسه ساختن روایتی خودی که از نقد مصون باشد. اولی استقلال فکری ما را تضعیف و ذلیل و بی اعتبار میکند و دومی امکان شناخت انتقادی خویشتن را از میان میبرد.
هیچ ملّتی صرفا با تکرار روایتهای دیگران به «خودآگاهبود تاریخی» نمیرسد، امّا هیچ ملّتی نیز تنها با تکیه بر روایتهایی که در باره اصالت و عظمت خویش ساخته است، به حقیقت گذشته خود دست نمییابد. راه شناخت، نه در نفی دیگری است و نه در تقدیس خود؛ بلکه در ساختن توانایی سنجشگریی است که بتواند هر دو را در معرض پرسش قرار دهد. استقلال تاریخی، پیش از آنکه به معنای بازپسگیری گذشته باشد، به معنای بازپسگیری مسئولیّت شناختن آن است. مسئولیّت شناختن یعنی هیچ ادّعایی را تنها به دلیل شهرت گوینده‌اش نپذیریم، هیچ روایتی را تنها به دلیل تعلّقش به نیاکانمان مقدّس ندانیم و هیچ شاهدی را تنها به دلیل ناسازگاری‌اش با باورهای خود کنار نگذاریم. یعنی بتوانیم میان آنچه که میدانیم، آنچه که گمان میکنیم و آنچه که آرزو داریم حقیقت داشته باشد، مرزی روشن بکشیم. شاید دشوارترین مرحله «خودآگاهبود تاریخی» همین باشد: پذیرفتن اینکه ممکن است که بخشی از آنچه که در باره گذشته خود یقین میپنداشتیم، حاصل تفسیرهای نادُرُست یا شواهد ناکافی باشد و در مقابل، ممکن است که در پژوهشهای کسانی که آنان را بیگانه مینامیم، حقایقی وجود داشته باشد که ما هنوز به آنها دست نیافته‌ایم. چنین احتمالی نه تهدیدی برای هویّت ماست و نه دلیلی برای تسلیم شدن؛ بلکه آزمونی برای بلوغ فکری ماست؛ زیرا هویّتی که تنها با انکار شواهد مخالف دوام می‌آورد، هنوز به خودآگاهبود نرسیده است. خودآگاهبود هنگامی آغاز میشود که بتوانیم حقیقت را حتّا اگر با تصویر دلخواه ما از خویشتن سازگار نباشد، بر آسودگی ذهنیّت خود ترجیح دهیم.
سرانجام، تاریخ را برای این نمیخوانیم که گذشته را به مالکیّت خود درآوریم؛ بلکه تاریخ را میخوانیم تا بفهمیم که چگونه گذشته در ساختن ما نقش داشته است، چه چیزهایی را از آن به ارث برده‌ایم، کدام بخشهای این میراث را بی‌ آنکه بشناسیم تکرار میکنیم و در برابر کدام بخشهای آن باید آگاهانه موضع انتقادی بگیریم. گذشته میتواند سرچشمه شناخت باشد، امّا نباید به زندان آینده تبدیل شود. شناخت نیاکان نباید ما را از مسئولیّت اندیشیدن به نقش و جای خود در جهان معاف کند؛ بلکه باید این مسئولیّت را سنگین‌تر و آگاهانه‌تر سازد. ملّتی که در باره گذشته خودش پرسش نمیکند، ممکن است که حافظه‌ای انباشته داشته باشد، امّا هنوز به «خودآگاهبود تاریخی» نرسیده است و ملّتی که تنها پرسشهایی را مجاز میداند که پاسخهای مطلوبش را تایید کنند، نه در پی شناخت گذشته؛ بلکه در پی مصون‌ ساختن تصویر خویش از حقیقت است. تاریخ هنگامی به نیروی رهاییبخش اندیشه تبدیل میشود که دیگر صرفا در باره آنچه که بوده‌ایم سخن نگوید؛ بلکه ما را وادار کند تا از خود بپرسیم که چرا چنین شده‌ایم، چگونه میتوانیم دانسته‌های خود را بیازماییم و بر چه مبنایی میخواهیم در جهان، حضور داشته باشیم. در آن هنگام، گذشته نه زینت هویّت ما خواهد بود و نه مرجعی که به جای ما می‌اندیشد؛ بلکه زمینه‌ای برای شناخت نقّادانه خویشتن و امکان آگاهانه‌تر زیستن خواهد شد. آغاز «خودآگاهبود تاریخی»، لحظه‌ای نیست که سرانجام روایتی بی‌ نقص از گذشته خود پیدا میکنیم؛ بلکه لحظه‌ای است که دیگر هیچ روایتی را حتّا روایت محبوب خودمان را، از حقّ پرسش و سنجش مستثنا نمیکنیم.

2-    دوزخ مومنان و امکان تباهی انسان

مهم نیست انسان به چه چیزی ایمان می‌آورد، در برابر کدام حقیقت ادّعا شده سر تسلیم فرود می‌آورد و تا کجا حاضر است در راه باورهایش پیش برود؛ بلکه مسئله شالوده ای این است که چه اتّفاقی در ساختار اندیشه، وجدان و روان انسان رخ میدهد که او را به چیزی معتقد و وابسته و مطیع و تابع میکند و اعتقاد، در نهایت، از انسان چه میسازد؟. آیا ایمان، قدرت تشخیص او را در برابر «خیر و شرّ» عمیقتر میکند، مسئولیّتش را در برابر زندگی دیگران افزایش میدهد و او را نسبت به رنج همنوعانش حسّاستر میسازد، یا به تدریج چنان در ذهن و روان او ریشه میدواند که دیگر نتواند میان حقیقت و آنچه که دوست دارد حقیقت باشد، میان فضیلت و آنچه که به نام فضیلت به او آموخته‌اند و میان مسئولیّت اخلاقی و اطاعت از یک مرجع بیرونی تمایز بگذارد؟. مسئله اصلی، صرفا محتوای ایمان نیست؛ بلکه مسئله، نسبتی است که انسان با باور خود برقرار میکند. آیا باور دارد تا حقیقت را بهتر بشناسد، یا به چیزی باور می‌آورد تا از دشواری شناخت حقیقت رها شود؟. آیا اعتقاد، او را به بازاندیشی در خویشتن وامیدارد، یا پناهگاهی میشود که در آن میتواند از مواجهه با خطاهای خود بگریزد؟. آیا ایمان، مسئولیّت او را سنگینتر میکند، یا به او امکان میدهد مسئولیّت تصمیمهایش را به مرجعی بیرون از خویش واگذار کند و سپس، به نام اطاعت، خود را از پاسخگویی معاف بداند؟.
این پرسشها از آن جهت بنیانی هستند که انسان صرفا با پذیرفتن یک عقیده، کاراکترش تغییر نمیکند؛ زیرا او در پروسه پذیرش، ممکن است که معیارهای داوری، شیوه مواجهه با مخالفان و حتّا برداشت خود را از معنای «خیر و شرّ» نیز دگرگون کند. اعتقاد میتواند دریچه‌ای برای شناخت باشد، امّا ممکن است که به دیواری در برابر شناخت تبدیل شود. میتواند وجدان را بیدار کند، امّا میتواند به ابزاری برای خاموش کردن آن بدل شود. میتواند انسان را در برابر رنج دیگری مسئولتر سازد، امّا میتواند چنان به او احساس حقّانیّت ببخشد که رنج دیگری را در برابر عظمت اعتقادات خود ناچیز بشمارد. از همینجا باید میان دو وضعیّت تمایز گذاشت: انسانی که به واسطه اعتقادات خود، مسئولیّت بیشتری در برابر دیگران احساس میکند و انسانی که به واسطه همان اعتقادات، خود را از مسئولیّت در برابر همنوعان معاف میداند. اولی، اعتقاد را در خدمت تعمیق وجدان فردی قرار میدهد؛ دومی، وجدان فردی را در خدمت مصون نگه داشتن اعتقادات به کار میگیرد. تفاوت این دو، تفاوتی سطحی یا صرفا روان‌شناختی نیست؛ بلکه تفاوت میان اعتقاداتی است که امکان بازنگری در انسان را حفظ میکند و اعتقاداتی که میتوانند امکان بازنگری را از او بگیرند.
اگر ایمان نتواند انسان را از رذالتهای شناخته شده بشری، از خودخواهی، دروغ، تحقیر، فریب، تمایل به سلطه و بی اعتنایی به رنج دیگران برهاند، دست‌کم باید پرسید که در ساختار اخلاقی انسان مومن، چه چیزی تغییر کرده است. اگر انسان پس از ایمان آوردن همچنان میتواند بی‌ رحم و سفّاک و خونریز باشد و جنایتها و تبهکاریهای خود را در خدمت حقیقتی مقدّس توجیه کند، اگر همچنان میتواند دروغ بگوید و دروغ خود را به مصلحت آرمانی برتر نسبت دهد، اگر همچنان میتواند آزادی و کرامت دیگری را پایمال کند و پایمال کردن را اطاعت از امری متعالی بداند، آنگاه نمیتوان صرف اعتقاد او را نشانه تعالی اخلاقی‌اش به شمار آورد. در چنین وضعی، چه بسا آنچه که در انسان تغییر کرده، نه میزان انسانیّت او؛ بلکه شیوه توجیه رفتارهای او باشد. او ممکن است که همچنان همان امیال پیشین را در خود داشته باشد، امّا امیال به قدرت، برتری، انتقام، تحقیر و سلطه. تفاوت در این است که اکنون میتواند این امیال را در پوششی از تقدّس، پنهان کند و به جای آنکه در برابر وجدان خود پاسخگو باشد، از اعتقادات خویش برای تبرئه خود استفاده کند. خطر از جایی آغاز میشود که انسان، دیگر اعتقادهایش را در برابر وجدانش نمیسنجد؛ بلکه وجدانش را با معیارهایی تنظیم میکند که بقای اعتقاداتش را تضمین کنند.
هولناکترین صورت تباهی اخلاقی آن نیست که انسان بدی کند و بداند بدی کرده است؛ بلکه آن است که دستگاه تشخیص «خیر و شرّ» در وجود او چنان دگرگون شود که بدی را فضیلت بپندارد و برای ارتکاب آن، نه تنها احساس گناه نکند؛ بلکه خود را سزاوار ستایش و پاداش دُنیوی و اُخروی نیز بداند. در این وضعیّت، انسان صرفا از پرنسیپهای اخلاقی تخطی نمیکند؛ بلکه او ممکن است که معیارهای اخلاقی را به گونه‌ای بازسازی کند که تخطی از اخلاق، در نظر خودش، به وظیفه‌ای مقدّس تبدیل شود. در اینجاست که «شرّ» میتواند خطرناکترین و فاجعه بارترین سیمای خود را آشکار کند، نه در هیئت شرارت آشکار؛ بلکه در پوشش خیر مطلق. انسانی که میداند ظلم میکند، هنوز ممکن است که با وجدان خود درگیر شود، امّا انسانی که ظلم را عدالت، حذف دیگری و جانستانی را ضرورت، خشونت را تکلیف و اطاعت را فضیلت میداند، ممکن است که همان نیروهایی را که باید مانع تباهی‌اش شوند، در خدمت شرارتها قرار دهد. هنگامی که چنین وارونگی رخ میدهد، قربانی نه تنها با صدمه و ستم روبرو میشود؛ بلکه ممکن است که از حقّ اعتراض نیز محروم شود؛ زیرا اعتراض او در دستگاه فکری عامل ستم، مخالفت با حقیقت یا دشمنی با خیر تلقی میشود. البته این خطر به ایمان دینی محدود نیست. هر عقیده، ایدئولوژی یا آرمانی که خود را از امکان نقد مصون بداند، میتواند زمینه چنین وارونگی را فراهم کند. انسان میتواند به نام خدا، الله، رسول، ملّت، تاریخ، عدالت، پیشرفت، نژاد، حزب یا هر آرمان دیگری، حقّانیّتی برای خود قائل شود که در پرتو آن، رنج دیگران را توجیه پذیر ببیند. مسئله، صرفا تعلّق داشتن به یک عقیده نیست؛ بلکه مسئله، لحظه‌ای است که تعلّق و وابستگی به عقیده، جای داوری مستقل را میگیرد و انسان به این نتیجه میرسد که چون در خدمت هدفی برتر است، دیگر لازم نیست اعمال خود را با معیارهای عمومی اخلاق بسنجد.
خطرناکترین امتیازی که انسان برای خود قائل میشود، همین است: اینکه برای خویش حقّی ویژه در تشخیص «خیر و شرّ» تصوّر کند و دیگران را به دلیل مخالفت با اعتقاداتش، از برخورداری برابر از کرامت انسانی محروم کند. در این نقطه، انسان به جای آنکه حقیقت را معیاری برای سنجش خویش بداند، خود را معیار ارزش و اعتبار حقیقت میپندارد. عقیده/اعتقادات، دیگر وسیله‌ای برای شناخت نیست؛ بلکه به بخشی از هویّت او تبدیل شده است که هر گونه نقد آن را تهدیدی علیه تمامیّت خویش تلقی میکند. از آن پس، دفاع از عقیده، ممکن است که به دفاع از خود تبدیل شود و دفاع از خود نیز به کاریست هر وسیله‌ای مشروعیّت/اعتبار ببخشد. امّا هیچ میزانی از اخلاص، شدّت یقین یا آمادگی برای فداکاری، به‌ تنهایی حقّانیّت یک عقیده/ایدئولوژی را اثبات نمیکند. انسان میتواند صادقانه به چیزی معتقد باشد و در همانحال، در بنیانیترین داوریهای خود دچار خطا شود. میتواند با تمام وجود از آرمانی دفاع کند بی آنکه پیامدهای انسانی آن را به دُرُستی شناخته باشد. حتّا ممکن است که در راه عقیده نیز جان ببازد بی آنکه جانفشانی او، صدق آن عقیده/ایدئولوژی/مذهب را ثابت کند. اخلاص، کیفیّتی در باره نسبت انسان با اعتقادات خویش است؛ نه اینکه صدق، مسئله‌ای در باره نسبت آن اعتقاد با واقعیّت باشد. خلط این دو، یکی از راههایی است که از طریق آن، شور و وفاداری جای استدلال را میگیرند و شدّت اعتقاد، به اشتباه، نشانه حقّانیّت آن تلقی میشود.
به همین دلیل، نه میتوان هر ایمانی را سرچشمه تباهی دانست و نه میتوان هیچ ایمانی را صرفا به دلیل ادّعای تقدّس، از نقد اخلاقی معاف کرد. یک عقیده/ایدئولوژی ممکن است که در ذهنیّت انسانی به مسئولیّت پذیری و شفقت بینجامد و در ذهنیّت انسانی دیگر به تعصّب و خشونت، امّا این تفاوت، ما را از بررسی خود آموزه‌ها، تفسیرهای آنها و ساختارهای قدرتی که به نامشان شکل میگیرند، معاف نمیکند. باید پرسید که کدام عناصر یک دستگاه اعتقادی، امکان پرسشگری را حفظ میکنند و کدام عناصر آن، ممکن است که به اطاعت بی چون و چرا میدان دهند. کجا اعتقاد به انسان کمک میکند تا محدودیّتهای خود را بشناسد و کجا به او اجازه میدهد خود را فراتر از نقد قرار دهد. اینجا مسئله به یکی از اساسیترین وجوه وجود انسان میرسد و آنهم مسئولیّت است. انسان میتواند برای شناخت جهان از دیگران بیاموزد، به سنّتی تکیه کند، از مرجعی راهنمایی بگیرد و به یک نظام فکری متعهّد باشد، امّا اگر تعهّد به معنای واگذاری کامل داوری اخلاقی باشد، با خطری روبرو میشود که هیچ ادّعای تقدّسی آن را از بین نمیبرد. هیچ انسانی نمیتواند صرفا با گفتن اینکه مامور و معذور بوده است، واقعیّت رنجی را که به دیگری تحمیل کرده، محو کند. هیچ ارجاعی به قدرتی بالاتر، به خودی خود، پاسخ این پرسش را نمیدهد که چرا انسانی دیگر باید قربانی تصمیم او میشد یا بشود.
مسئولیّت اخلاقی دقیقا از جایی معنا پیدا میکند که انسان درمییابد اطاعت کردن، او را از انسان بودن معاف نمیکند. ممکن است که فردی در نظامی از باورها، اجرای اوامر را فضیلت بداند، ولی هنوز باید بتواند از خودش بپرسد که آن امریّه با جان و زندگی، آزادی و کرامت انسانی دیگران چه میکند. اگر پاسخ این پرسش از پیش ممنوع شده باشد، دیگر با اخلاقی زنده و نقّاد روبرو نیستیم؛ بلکه با دستگاهی از اطاعت و تسلیم و متابعت روبرو هستیم که میتواند انسان را به ابزار اراده‌ای بیرون از خویش تبدیل کند. ایمانی که انسان را به ابزار قدرت طلبان، جاه‌طلبان و دژخیمان تبدیل میکند، دقیقا در همین نقطه است که خطرناک میشود؛ یعنی جایی که اراده فردی در خدمت قدرتی قرار میگیرد که خود را پاسخگو نمیداند و فرد نیز به نام وفاداری، از پاسخگویی در برابر اعمالش دست میکشد. چنین ساختاری برای تداوم خود، به انسانهایی محتاج و ملزوم است که به جای اندیشیدن، اطاعت کنند. به جای پرسیدن، ایمان کور داشته باشند و به جای پذیرفتن مسئولیّت، اعمال خود را به ضرورتهای آرمانی نسبت دهند. در این میان، قدرت نه تنها از ایمان برای بسیج انسانها استفاده ناروا میکند؛ بلکه میتواند با بهره‌گیری از زبان مقدّس، مرز میان وظیفه و جنایت را نیز در ذهنیّت آنان جابجا و مخدوش کند.
با اینهمه، اسارت انسان همیشه با غُل و زنجیر و زندان آغاز نمیشود. گاه از جایی آغاز میشود که فرد، امکان تردید را در خودش سلب و سرکوب میکند. از پرسش میترسد. انتقاد را دشمنی میپندارد و به جای آنکه در باره دُرُستی یک عقیده/نظر/دین/مذهب بیندیشد، تنها به دنبال دلایلی میگردد که از پیشفرضهای او دفاع کنند. در چنین وضعی، زندان به ساختار اندیشه راه یافته است. انسان ممکن است که از بیرون آزاد باشد، امّا در درون، به چنان وابستگی به اعتقادهای خود رسیده باشد که حتّا تصوّر بازنگری در آنها را تهدیدی علیه هویّت خویش بداند. رهایی از چنین اسارتی، با تعویض یک عقیده با عقیده‌ای دیگر تضمین نمیشود. انسانی که ساز و کار وابستگی خود را به اعتقادات نصوصی نشناخته است، میتواند یک مرجع را ترک کند و به مرجعی دیگر پناه ببرد. میتواند از یک ایدئولوژی بگریزد و در ایدئولوژی دیگری همان مناسبات اطاعت را بازسازی کند. مسئله بنیانی، بازیابی توانایی اندیشیدن مستقل، تحمّل تردید و شکّ، سنجیدن ادّعاها و پذیرفتن مسئولیّت داوری است. آزادی اندیشیدن فقط رهایی از آنچه که دیگران به انسان تحمیل کرده‌اند، نیست؛ بلکه توانایی بازنگری در چیزی نیز هست که خود انسان با تمام وجود پذیرفته و بخشی از هویّتش ساخته است. از این نظر، آنچه که باید به دور افکنده شود، لزوما هر نوع ایمانی نیست؛ بلکه هر چیزی است که انسان را از امکان بازنگری، پاسخگویی و تشخیص مستقل «خیر و شرّ» محروم میکند. اگر اعتقادات برای بقای خود به خاموش کردن وجدان فردی، تحقیر مخالف یا انکار کرامت انسان دیگری محتاج باشد، باید پرسید که چه چیزی در اعتقادات، چنان شکننده است که تنها با سلب حقّ پرسشگری میتواند دوام بیاورد. حقیقت، اگر حقیقت باشد، از بررسی و پرسشگری زیان و ضرر نمیبیند. آنچه که بیش از همه از پرسش میهراسد، ممکن است که نه حقیقت؛ بلکه قدرتی باشد که بقای خود را به مصون ماندن از نقد وابسته کرده است.
در این میان، تقوا و فضیلت نیز باید از ادّعاهای انسان، جدا و با کردار او سنجیده شوند. نمایش مناسک، تکرار نامهای مقدّس، شدّت احساس اعتقادی و حتّا آمادگی برای فداکاری، به تنهایی چیزی در باره کیفیّت واقعی مناسبت انسان را با همنوعانش ثابت نمیکنند. ممکن است که انسانی در ظاهر به عالیترین مراتب تقوا تظاهر کند، امّا در عمل، کرامت دیگران را نادیده بگیرد. ممکن است که زبانش سرشار از سخن گفتن در باره «خیر» باشد، امّا رفتار او بر تحقیر و سلطه استوار شود. در چنین وضعی، آنچه که باید سنجیده شود، فاصله میان ادّعا و کردار است. فاصله میان تصویری که انسان از فضیلت خویش عرضه میکند و واقعیّتی که دیگران در برخورد با او تجربه میکنند. خطر ریاکاری، تنها در این نیست که انسان چیزی را وانمود میکند که در وجودش نیست؛ بلکه خطر عمیقتر آن است که به‌ تدریج به تصویری که از خویش ساخته، ایمان می‌آورد و دیگر توانایی دیدن فاصله میان تصویر و واقعیّت را از دست میدهد. او به جای آنکه خویشتن را اصلاح کند، از تصویر اخلاقی خود محافظت میکند. به جای آنکه خطاهایش را ببیند، برای آنها توجیه میسازد و به جای آنکه در برابر رنجی که پدید آورده پاسخگو باشد، به فضیلتهایی استناد میکند که برای خودش قائل است. در این مرحله، اخلاق به نمایش تبدیل شده و نمایش، جای دگرگونی واقعی انسان را گرفته است.
معیار بنیانی سنجش هر ایمانی، آرمان یا نظام اعتقادی را باید در جایی جست و جو کرد که ادّعاهای آن با واقعیّت زندگی انسانها روبرو میشوند. اگر اعتقاداتی، انسان را نسبت به رنج دیگری حسّاستر میکند، او را در برابر قدرت، پاسخگوتر میسازد، امکان نقد خویش را حفظ میکند و از تبدیل مخالف به دشمنی فاقد حقّ و کرامت جلوگیری میکند، دست‌کم در این ابعاد، زمینه‌ای برای رشد اخلاقی فراهم آورده است. امّا اگر همان اعتقادات، به هر دلیل، انسان را به تحقیر دیگری، مصون دانستن خود از نقد و توجیه صدمه رسانی سوق دهد، باید پیامدهای آن را بی مماشات بررسی کرد حتّا اگر پیروانش آن را مقدّسترین حقیقت جهان بدانند. در اینجا، مسئله دوزخ نیز معنایی روشنتر پیدا میکند. لازم نیست برای فهم عمق رنج انسانی، در باره وجود یا عدم وجود جهانی پس از مرگ، حُکمی قطعی صادر کنیم. کافیست به آنچه که انسانها در همین جهان بر سر یکدیگر می‌آورند بنگریم. به زندگیهایی که زیر فشار سلطه و تحقیر ویران میشوند. به وجدانهایی که در برابر اوامر خاموش میمانند. به انسانهایی که از حقّ آزادی محروم میشوند و به قربانیانی که رنجشان به نام حقیقت، عدالت یا رستگاری توجیه میشود. اینها واقعیّتهایی هستند که هیچ اختلاف الهیاتی در باره جهان دیگر، مسئولیّت ما را در برابرشان از میان نمیبرد.
اگر انسان به نام ایمان، زندگی دیگری را به جهنّم تبدیل کند، نمیتواند تنها با ارجاع به جهانی دیگر از پاسخگویی در برابر آنچه که در این جهان انجام داده است، بگریزد. اگر به نام رستگاری، آزادی دیگری را پایمال کند. اگر به نام حقیقت، پرسشگری را سرکوب کند و اگر به نام فضیلت، رذالت را توجیه کند، پیش از هر داوری در باره سرنوشت اخروی خود، باید با واقعیّت اعمالش روبرو شود. رنج قربانی با نیّت مقدّس عامل آن محو نمیشود همانگونه که مسئولیّت عامل با وعده پاداش یا ترس از مجازات در جهانی دیگر جایگزین نمیشود. دوزخ انسانی، پیش از آنکه موضوع یک اعتقاد باشد، واقعیّتی است که انسانها میتوانند با اعمال خود در زندگی یکدیگر پدید آورند. دوزخ زمینی از جایی آغاز میشود که انسان، دیگری را نه به عنوان انسانی برخوردار از کرامت مستقل؛ بلکه به عنوان مانعی در برابر آرمان خود، دشمن حقیقتپنداری اعتقاداتش یا وسیله‌ای برای تحقّق هدفی برتر میبیند. در چنین وضعی، رنج دیگری از موضوع مسئولیّت به بهایی پرداخت شدنی در راه یک عقیده تبدیل میشود. دُرُست در همین نقطه است که باید از خود پرسید که آیا عقیده، انسان را به حقیقت، نزدیکتر کرده است یا به او اجازه داده است که از دیدن حقیقتی آشکار در برابر چشمانش بگریزد: اینکه انسانی دیگر، مستقل از میزان توافقش با ما، میتواند رنج بکشد، تحقیر شود و زندگی‌اش به دست ما ویران شود.
مسئله ایمان را نمیتوان تنها با شمار مومنان، شدّت وابستگی آنان، شکوه مناسکشان یا ادّعاهای اخلاقیشان سنجید. باید پرسید که ایمان با آزادی اندیشیدن چگونه رویارو میشود، با وجدان فردی چه نسبتی دارد، در برابر قدرت چه موضعی میگیرد و برای کرامت انسانی که به اعتقادات دیگری باور ندارد، چه ارزشی قائل است. انسانی که تنها برای همعقیده خودش حقّ زندگی، آزادی و احترام میشناسد، هنوز به معنای عمیق کلمه، کرامت انسانی را به رسمیّت نشناخته است؛ بلکه او تنها امتیازی را برای کسانی محفوظ داشته که به جهان از دریچه‌ای همانند دریچه او مینگرند. شاید اساسی ترین آزمون اخلاقی انسان، نه در لحظه‌ای باشد که در برابر امر مقدّس زانو میزند؛ بلکه در لحظه‌ای که انسانی دیگر در برابر او بی پناه میشود، نه در زمانی که با اطمینان از حقیقت سخن میگوید؛ بلکه هنگامی که حقیقتپنداری اعتقاداتش با رنج و آزادی دیگری تعارض پیدا میکند، نه در میزان وفاداری‌اش به یک آرمان؛ بلکه در آمادگی‌اش برای بازنگری در آرمان، هنگامی که پیامدهایش با کرامت و جان و زندگی انسانی ناسازگار میشوند؛ زیرا حقیقت، هر اندازه نیز برای انسان مهم باشد، نمیتواند بهانه‌ای برای فراموش کردن مسئولیّت او در برابر جان و زندگی و کرامت انسان دیگری شود. هیچ اعتقادی، هیچ آرمانی و هیچ ادّعای تقدّسی نباید چنان بر وجود انسان مسلّط شود که او دیگر نتواند صدای رنج همنوع خود را بشنود یا حقّ پرسشگری را برای او به رسمیّت نشناسد.
اگر انسان برای حفظ ایمان خود ناگزیر شود وجدانش را خاموش کند، اگر برای دفاع از حقیقتپنداری اعتقاد اتش مجبور شود کرامت دیگری را نادیده بگیرد و جان و زندگی دیگران را قبضه کند و اگر برای اثبات وفاداری خود به یک آرمان، مسئولیّت اعمالش را انکار کند، دقیقا چه چیزی را حفظ کرده و چه چیزی را از دست داده است؟. ایمانی که انسان را از مسئولیّت اخلاقی‌اش تهی کند، حتّا اگر به نام نجات روح او عرضه شود، میتواند به ابزار تباهی همان روح تبدیل شود. هیچ ادّعایی در باره حقیقتی برتر، انسان را از طرح این پرسش کلیدی معاف نمیکند که با باورهایش چه بر سر انسانهای دیگر آورده است؛ زیرا مسئله فقط این نیست که انسان به چه چیزی ایمان دارد؛ بلکه مسئله این است که در پناه ایمان خود، چه چیزی را در وجود خویش پرورش میدهد و چه چیزی را در وجود دیگری ویران میکند. حقیقتی که انسان را از دیدن رنج دیگری بازدارد، دست‌کم در نحوه فهم و به کارگیری آن حقیقت، محتاج بازنگری بنیانی است و ایمانی که برای اثبات خود، آدمیگری را قربانی میکند، پیش از آنکه در باره اعتبار کائناتی اش داوری کنیم، باید در برابر واقعیّت زمینی اعمالش پاسخگو باشد.

3-    بیرون از رودخانه تاریخ انسان و ریشه‌های پنهانِ باهمزیستی

هیچ انسانی بیرون از رودخانه تاریخ زندگی نمیکند. هیچکس در فضای تهی  زاده نمیشود، در خلأ نمی‌اندیشد و در خلأ تصمیم نمیگیرد. انسان پیش از آنکه به خودآگاهبود برسد، در جهانی قرار گرفته است که پیشاپیش وجود داشته، مناسباتش شکل گرفته، زبانش ساخته شده، ارزشهایش تعریف شده و مرزهای مجاز و ممنوعش ترسیم شده‌اند. او پیش از آنکه بتواند در باره جهان، داوری کند، در معرض نیروهایی قرار میگیرد که به او می‌آموزند چه چیزی را حقیقت بپندارد، از چه چیزی بترسد، به چه چیزی افتخار کند، چه کسی را خودی بداند و چه کسی را دیگری. از این حیث، انسان فقط در بستر تاریخ، زندگی نمیکند؛ بلکه تاریخ نیز، به شیوه‌های گوناگون، در وجود او زندگی میکند. اما معنای این سخن آن نیست که انسان، عروسک بی اراده تاریخ است یا هر آنچه که اجرا میکند، از پیش در گذشته او تعیین شده است. مسئله دقیقتر و دشوارتر از این است. انسان در شرایطی شکل میگیرد که خودش آنها را انتخاب نکرده است، امّا در همان دامنه شرایط، تا اندازه‌ای میتواند بیندیشد، انتخاب کند، مقاومت کند و در بازتولید یا دگرگونی آنها سهم داشته باشد. او نه آفریننده مطلق خویشتن است و نه محصولی کاملا منفعل از نیروهای بیرونی. انسان موجودی است که درون شرایطی که بر او تقدّم دارند شکل میگیرد و امکان آزادی‌اش نیز، دست‌کم تا اندازه‌ای، به شناخت و دگرگون کردن همان شرایط وابسته است.
از همینجا باید شناخت انسان را آغاز کرد، نه با تکیه به داوری در باره آنچه که هست؛ بلکه از پرسش در باره چگونگی و چرایی تبدیل‌شدن او به آنچه که هست. برای شناخت انسان در حیطه میهنی و جهانی، نخست باید او را در پیوند با تاریخ زیستی و تکاملی نوع بشر فهمید. سپس باید برآیندهای روان‌شناختی، اجتماعی، فرهنگی و تربیتی را بررسی کرد که در شکلگیری شخصیّت، جهانبینی، عواطف و رفتار او نقش دارند. باید دید خانواده چه چیزی را در وجود او مینشاند، زبان چه امکاناتی را برای اندیشیدن در اختیارش میگذارد، نظام آموزشی چه تصویری از جهان را به او عرضه میکند، ساختارهای اجتماعی چه فرصتها و محدودیّتهایی را برایش میسازند و مناسبات قدرت چگونه بر آنچه که میتواند بگوید، بیندیشد یا انجام دهد اثر میگذارند. باید پرسید که کدام تجربه‌ها در حافظه او باقی میمانند، کدام روایتها به عقیده و اعتقادات تبدیل میشوند و کدام اعتقادات، پس از آنکه به بخشی از هویّت او بدل شدند، دیگر به آسانی در معرض پرسش قرار نمیگیرند.
انسان را نمیتوان صرفا با آنچه که در باره خودش میگوید شناخت؛ زیرا خودآگاهبود انسان لزوما به معنای آگاهی او از تمام نیروهایی نیست که او را شکل داده‌اند. ممکن است که فرد، صادقانه از آزادی انتخاب خود سخن بگوید، امّا از محدودیّتهایی که افق انتخابهایش را تعیین کرده‌اند آگاه نباشد. ممکن است که باورهایش را حاصل اندیشه مستقل خود بداند، در حالیکه معیارهای داوری‌اش را از محیطی به ارث برده باشد که هرگز فرصت فاصله‌گرفتن انتقادی را از آن پیدا نکرده است. ممکن است که در دفاع از هویّتی سخن بگوید که تصوّر میکند آزادانه برگزیده، امّا بخش مهمی از آن هویّت حاصل ترسها، نیازها، روایتها و تعلّقاتی باشد که پیش از شکلگیری اراده آگاهانه او در وجودش رسوب کرده‌اند. اینجا با یکی از دشوارترین مسائل شناخت انسان مواجه میشویم انسان نه فقط در باره جهان؛ بلکه از درون جهانی می‌اندیشد که در شکلگیری ذهنیّت و معیارهای شناخت او دخالت داشته است. او با ابزارهایی به شناخت جهان میپردازد که خود، دست‌کم بخشی از آنها، محصول همان جهان‌ هستند. به همین دلیل، شناخت انسان، مستلزم چیزی بیش از گردآوری اطّلاعات در باره زندگی اوست. مستلزم آن است که ساز و کارهای شکلگیری اعتقادات، ارزشها و معیارهای داوری او نیز در معرض بررسی قرار گیرند.
در این میان، زندگینامه شخصی، با تمام اهمیّتش، تنها نقطه آغاز شناخت است، نه پایان آن. زندگینامه میتواند شرح دهد که فرد، کجا زاده شده، در چه خانواده‌ای پرورش یافته، چه تجربه‌هایی از سر گذرانده، چه کسانی بر زندگی‌اش اثر گذاشته‌اند و چگونه مسیر زندگی‌اش را پیموده است، امّا هیچیک از این اطّلاعات، به تنهایی، توضیح کامل نمیدهد که چرا او به انسانی معیّن تبدیل شده است. شرح رویدادهای زندگی با شناخت نیروهایی که به رویدادها معنا بخشیده‌اند تفاوت دارد. دانستن اینکه چه اتّفاقی افتاده است با فهمیدن اینکه چرا اتفاق به باوری خاصّ، واکنشی معیّن یا تغییری پایدار در شخصیّت انجامیده، یکسان نیست. پشت هر زندگینامه، شبکه‌ای از تاریخهای به‌ هم پیوسته قرار دارد. تاریخ خانواده و محیط اجتماعی، تاریخ طبقه و موقعیّت اقتصادی، تاریخ زبان و فرهنگ، تاریخ نهادهای آموزشی و سیاسی، تاریخ مناسبات قدرت، تاریخ جنگها و مهاجرتها، تاریخ محرومیّتها و امتیازها و تاریخ روایتهایی که یک جامعه در باره خودش و دیگران ساخته است. تاریخها لزوما به یک شیوه و با یک شدّت بر همه افراد اثر نمیگذارند، ولی بدون شناخت آنها، بخش مهمی از زمینه‌های شکلگیری فرد ناشناخته باقی میماند. کسی که میخواهد انسان را بشناسد، باید از سطح وقایع زندگی او عبور کند و به شرایطی برسد که وقایع را ممکن، معنادار یا تکرارپذیر ساخته‌اند. باید میان تجربه فردی و ساختار اجتماعی، میان خاطره شخصی و حافظه جمعی، میان انتخاب آگاهانه و عادت آموخته‌ شده و میان اعتقادات شخصی و روایت مسلّط جامعه تمایز بگذارد. و مهمتر از همه، باید بررسی کند که نیروهای گوناگون چگونه بر یکدیگر اثر میگذارند و در چه شرایطی به نتایج متفاوت می‌انجامند؛ زیرا تاریخ، به‌ خودی خود، توضیح نهایی هیچ پدیده‌ای نیست. اینکه بگوییم یک تعارض، ریشه تاریخی دارد، هنوز چیزی را به‌ طور دقیق توضیح نداده‌ایم. باید روشن کنیم که کدام تجربه تاریخی، از چه مسیری، از طریق کدام نهادها و روایتها، تحت تاثیر چه منافع و مناسبات قدرتی، به شکلگیری کدام عقیده/اعتقاد یا رفتار انجامیده است. باید بتوانیم نشان دهیم که چگونه یک خاطره جمعی به احساس تهدید تبدیل میشود، چگونه احساس تهدید به دشمن پنداری می‌انجامد، چگونه دشمن پنداری به سیاست و رفتار اجتماعی راه مییابد و چگونه رفتار، به نوبه خود، شرایطی تولید میکند که احساس تهدید اولیّه را تقویت میکنند. عمق تحلیل در این نیست که برای هر مسئله به گذشته‌ای دورتر اشاره کنیم؛ بلکه در این است که ساز و کارهای پیوند دهنده گذشته و اکنون را آشکار سازیم. گاهی آنچه که امروز به صورت تعصّبی دیرینه ظاهر میشود، از طریق نهادهای معاصر بازتولید میشود. گاهی روایت تاریخی تنها پوششی برای حفظ منافع و امتیازهای موجود است. گاهی نیز تعارض، نه از ناآگاهی و سوءتفاهم؛ بلکه از برخورد واقعی منافع و نابرابری قدرت سرچشمه میگیرد. اگر تفاوتها را نادیده بگیریم، ممکن است که همه مسائل را به فرهنگ و روانشناسی فروبکاهیم و از نیروهای مادی و نهادی غافل بمانیم که در شکلگیری و تداوم آنها نقش دارند.
این مسئله هنگامی اهمیّت بیشتری پیدا میکند که بخواهیم در باره مُعضلات باهمزیستی در میهن و جهان بیندیشیم. چرا انسانها، با وجود برخورداری از ظرفیّت زبان، استدلال و همکاری، بارها به دشمنی، طرد، تحقیر و خشونت روی می‌آورند؟. چرا مرزهایی که میان انسانها کشیده میشوند، گاهی چنان مقدّس جلوه میکنند که رنج دیگری را بی اهمیّت و محروم‌کردن او را موجّه میسازند؟. چرا انسان، ممکن است رفتاری را که در حقّ خودش بیدادگری میداند، هنگامی که همان رفتار متوجّه دیگری میشود، ضروری، طبیعی یا حتّا اخلاقی تلقی کند؟. برای پاسخ به این پرسشها، نمیتوان صرفا به ضعف اخلاقی افراد یا بدخواهی گروهها متوسّل شد. چنین داوریهایی، حتّا در دامنه هایی که بخشی از حقیقت را در خود دارند، برای توضیح ریشه‌های مسئله کافی نیستند. باید بررسی کرد که انسان چگونه می‌آموزد رنج خود را ببیند و رنج دیگری را نادیده بگیرد. چگونه برای خود، حقّ قائل میشود و همان حقّ را از دیگری دریغ میکند. چگونه رفتار خشونت‌آمیز خود را دفاع مینامد و رفتار مشابه دیگری را تجاوز تلقی میکند و چگونه دستگاهی از باورها و توجیهات میسازد که به او اجازه میدهد میان اصول اخلاقی اعلام شده و رفتار واقعی‌اش فاصله بیندازد. این تناقضها را نمیتوان فقط با توصیه به مدارا یا دعوت به انساندوستی از میان برد. باید شرایطی را شناخت که در چفت و بست آنها چنین تناقضهایی شکل میگیرند، مشروعیّت/اعتبار مییابند و بازتولید میشوند. باید دید چه کسانی از آنها نفع میبرند، چه نهادهایی آنها را تقویت میکنند، چه روایتهایی به آنها اعتبار میدهند و چه هزینه‌هایی بر کسانی تحمیل میشود که میکوشند از سبک و سیاق مسلّط فاصله بگیرند و موضع انتقادی داشته باشند.
در عین حال، شناخت ریشه‌های تاریخی یک رفتار به معنای توجیه آن نیست. اینکه بفهمیم فردی چگونه به تعصّب رسیده است، به معنای حقّ دادن به تعصّب او نیست. اینکه شرایط اجتماعی و تاریخی خشونت را توضیح میدهند، به معنای بی مسئولیّت شدن عامل خشونت نیست. توضیح دادن، داوری کردن و تغییر دادن سه وظیفه متمایزند و نباید یکی را جایگزین دیگری کرد. شناخت علل به ما کمک میکند تا مسئولیّت را دقیقتر بفهمیم، میان درجات مختلف اختیار و اجبار تمایز بگذاریم و به جای اکتفا به مجازات یا محکومیّت، شرایط تکرار رفتارهای زیانبار را نیز تغییر دهیم. امّا در اینجا باید پرسشی دشوارتر مطرح کرد. اگر انسان تا این اندازه از شرایطی تاثیر میپذیرد که خودش انتخاب نکرده است، آزادی او در کجا قرار دارد؟. آزادی را نمیتوان به معنای استقلال مطلق از بستر تاریخ دانست. چنین استقلالی برای انسان واقعی ممکن نیست. ما زبان خود را از هیچ نمی‌آفرینیم، تمام باورهایمان را از ابتدا انتخاب نمیکنیم و نمیتوانیم همه شرایط مادی و اجتماعی زندگیمان را به اراده خود تغییر دهیم. امّا از این محدودیّتها نیز نمیتوان نتیجه گرفت که انسان هیچ امکان واقعی برای دگرگونی ندارد. انسان میتواند در باره باورهایش پرسش کند، منشأ برخی از پیشداوریهایش را بشناسد، با روایتهای به ارث رسیده فاصله بگیرد و در شرایطی معیّن، به بازتولید آنچه که او را ساخته است تن ندهد.
این امکان برای همه انسانها یکسان نیست. دسترسی به آموزش، امنیّت، منابع مادی، آزادی بیان و روابط اجتماعی حمایتگر، بر ظرفیّت بازاندیشی و مقاومت اثر میگذارد. به همین سبب، سخن‌ گفتن از آزادی بدون توجّه به شرایط واقعی آن، به همان اندازه ساده‌انگارانه است که انسان را محصول کاملا منفعل تاریخ بدانیم. آزادی نه بیرون از همه محدودیّتها؛ بلکه در میدان امکانات واقعی و نابرابر انسانها معنا پیدا میکند. شاید یکی از دشوارترین صورتهای مسئولیّت نیز همین باشد که انسان نه‌ فقط در برابر آنچه که آگاهانه انجام میدهد؛ بلکه در برابر امکان شناختن و بازبینی برخی از باورها و عادتهایی که به ارث برده است، مسئول است. البته به میزانی که امکان شناخت و تغییر برای او فراهم بوده است. مسئولیّت از جایی عمیقتر میشود که فرد درمییابد صادقانه بودن در باور، به معنای دُرُست‌ بودن آن نیست. موروثی بودن یک ارزش، حقّانیّت آن را تضمین نمیکند و اطمینان اخلاقی نیز به خودی خود نشانه دُرُستی داوری نیست.
در اینجا، نقد تاریخ باید به نقد خود نیز تبدیل شود. اگر بپذیریم که ذهنیّت انسان در بستر تاریخی شکل میگیرد، نمیتوانیم خود را از این قاعده مستثنا کنیم. تحلیلگری که تاریخ دیگران را بررسی میکند، خودش نیز حامل پیشفرضها، تعلّقات، محدودیّتها و تجربه‌های تاریخی است. او نیز ممکن است که بخشی از واقعیّت را ببیند و بخشی دیگر را نادیده بگیرد. ممکن است که در نقد تعصّب دیگران، نسبت به تعصّبهای خودش نابینا بماند و ممکن است که همان ساختار فکری‌ را بازتولید کند که مدّعی نقد آن است. به همین علّت، شناخت معتبر، مستلزم آن است که نه‌ تنها موضوع شناخت؛ بلکه ابزارها و پیشفرضهای شناخت نیز در معرض پرسش قرار گیرند. این به معنای انکار حقیقت یا فروغلتیدن به نسبیگرایی نیست؛ بلکه به معنای پذیرفتن این واقعیّت است که رسیدن به شناخت معتبر، محتاج شواهد، استدلال، مقایسه تبیینهای رقیب و آمادگی برای اصلاح داوریهای خود است. کسی که میخواهد تاریخ را بفهمد، باید امکان خطای تاریخی در اندیشه خودش را نیز جدّی بگیرد.
سرانجام، اگر هدف ما فهم ریشه‌های مُعضلات باهمزیستی است، باید از این تصوّر فاصله بگیریم که شناخت بیشتر، به‌ طور خودکار، انسانها را به یکدیگر نزدیکتر میکند. شناخت میتواند در خدمت تفاهم قرار گیرد، امّا میتواند به ابزار سلطه و دستکاری نیز تبدیل شود. گفت و گو میتواند سوءتفاهمها را کاهش دهد، امّا نمیتواند به تنهایی همه تعارضهای ناشی از منافع متضاد و نابرابری قدرت را برطرف کند. آموزش میتواند در گسترش تفکّر انتقادی موثر باشد، امّا در صورتی که نهادهای اجتماعی، ساز و کارهای سیاسی و مناسبات مادی همچنان تعصّب و تبعیض را پاداش دهند، اثر آن محدود خواهد ماند. بنابر این، شناخت ریشه‌های باهمزیستی و ناسازگاری باید به بررسی شرایط امکان باهمزیستی نیز بینجامد. شرایطی که در بستر آنها، انسانها نه فقط به مدارا دعوت میشوند؛ بلکه امکان برخورداری از حقوق برابر، مشارکت در تصمیمگیری، دسترسی منصفانه به فرصتها و مقاومت در برابر سلطه را نیز پیدا میکنند. باهمزیستی پایدار صرفا محصول فضیلت فردی نیست؛ بلکه به کیفیّت نهادها، توزیع قدرت، امکان دادخواهی، اعتماد اجتماعی و ظرفیّت جامعه برای حل منصفانه تعارضها نیز وابسته است.
شاید مسئله اساسی این نباشد که چرا انسانها با یکدیگر تفاوت دارند. تفاوت، به‌ خودی خود، نه دشمنی می‌آفریند و نه باهمزیستی را ناممکن میکند. مسئله عمیقتر این است که تفاوتها چگونه در بستر تاریخ معنا مییابند، چگونه به مرزهای هویّتی و سلسله مراتب ارزشی تبدیل میشوند، چه زمانی به ابزار محروم کردن دیگری بدل میگردند و چه نیروهایی این پروسه را تداوم میبخشند. همچنین باید پرسید که چه شرایطی امکان میدهند تا انسانها، با وجود اختلاف در حافظه، باور، منافع و جهانبینی، یکدیگر را نه به‌ عنوان تهدیدی برای موجودیّت خود؛ بلکه به‌ عنوان انسانهایی برخوردار از حقوق و کرامت برابر به رسمیّت بشناسند. در نهایت، هیچ جامعه‌ای نمیتواند تنها با محکوم‌ کردن رفتارهای ناپسند، از بازتولید آنها جلوگیری کند. تا زمانی که شرایط مولّد تحقیر، تبعیض، دشمن‌ پنداری و سلطه دست نخورده باقی بمانند، تغییر چهره‌ها و جابجایی شعارها ممکن است چیزی بیش از تغییر ظواهر نباشد. میتوان از صلح سخن گفت و همزمان شرایط جنگ را بازتولید کرد. میتوان از آزادی دفاع کرد و ساز و کارهای اطاعت را گسترش داد و میتوان از باهمزیستی دم زد، در حالیکه همچنان دیگری را از حقّ برابر برای حضور، سخن‌ گفتن و مشارکت محروم کرد.
شناخت انسان باید از زندگینامه او فراتر رود، از سطح رفتارهای آشکار عبور کند، به ساز و کارهای تاریخی و اجتماعی برسد و سرانجام به پرسش از امکان تغییر راه ببرد. باید انسان را در پیوند با جهانی شناخت که او را ساخته است، امّا در همان حال، امکان دخالت او را در بازساختن جهان نیز جدّی گرفت. شاید بنیانیترین حقیقت در باره انسان این باشد که او پیش از آنکه بتواند خود را انتخاب کند، تا اندازه زیادی شکل گرفته است، ولی آنچه که او را از اسارت کامل در گذشته متمایز میکند، امکان شناختن پروسه شکلگیری و بازاندیشی در آن است.  انسان نه میتواند از تاریخ خود به‌ سادگی بیرون برود و نه محکوم است که آن را بی پایان تکرار کند. میان این دو، میدان دشوار آگاهی، مسئولیّت و آزادی قرار دارد. میدانی که در آن، انسان میتواند به‌ تدریج دریابد کدام بخش از وجودش حاصل انتخاب آگاهانه اوست، کدام بخش را بی آنکه بداند به ارث برده و کدام بخش را، با وجود امکان بازاندیشی، همچنان بازتولید میکند. تا زمانی که انسان را تنها از روی آنچه که امروز هست داوری کنیم بی آنکه نیروهای شکل‌ دهنده او را بشناسیم، بخشی از حقیقت را با تمام حقیقت، اشتباه خواهیم گرفت و تا زمانی که ریشه‌های تاریخی رفتارها را بشناسیم، امّا از بررسی امکان تغییر آنها غافل بمانیم، شناخت ما ممکن است که به دانشی بی اثر تبدیل شود؛ طوری که گذشته را توضیح میدهد، امّا در دگرگونی اکنون ناتوان میماند. شناخت ریشه‌های انسان، نه برای سلب مسئولیّت از او؛ بلکه برای فهم دقیقتر مسئولیّت اوست، نه برای تبدیل تاریخ به سرنوشت؛ بلکه برای آشکار کردن امکانهای پنهان تغییر و نه برای آنکه انسان را در گذشته‌اش محبوس کنیم؛  بلکه برای آنکه بفهمیم چگونه میتواند با شناختن آنچه که از گذشته در وجودش باقی مانده است، از تکرار ناآگاهانه خطاها فاصله بگیرد و در ساختن آینده‌ای متفاوت سهم داشته باشد.

4-    متلکهای آبدار در امتداد «کوچه مردها»

الف) اندیشیدن از لحظه ای آغاز میشود که موضوعی عادی، در وجود آدمی به پرسشی بنیانین بدل شود. افتادن سیبی از درخت، به خودی خود، قانون جاذبه را آشکار نکرد؛ بلکه نیروی پرسشگری و اندیشیدن بود که از یک واقعه روزمره، راهی به سوی کشف گشود. فاجعه نیز تا زمانی که صرفا دیده و گزارش میشود، موضوع اندیشیدن نشده است. جامعه‌ای که رنج را میبیند، امّا از پرسش در باره ریشه‌ها و ساز و کارهای بازتولید آن درمیماند، ممکن است که در هیاهوی کلمات غرق شود بی آنکه به حقیقت نزدیکتر شود. هنگامی که ولایت گیوتینی الاهیون هر روز رشیدترین جوانان ایران را به پای چوبه‌های دار میبرد، مسئله فقط وقوع جنایت نیست؛ بلکه فاجعه اینجاست که هنوز نتوانسته‌ایم حُرمت «خدشه‌ناپذیری جان و زندگی» را به اصلی بنیانین برای اندیشیدن، داوری و اعتراض بدل کنیم.
ب) در پس خصومتها، نفرتها، انتقامجوییها و لجاجتهای عصبی، گاه باید ردّ پا و نشانه های رشک و حسادت را جست و جو کرد، امّا هیچ ذهنیّت مُنصفی نباید همه شرارتهای انسانی را به یک سائقه، میل، غریزه فرو بکاهد. رشک و حسادت هنگامی ویرانگر میشوند که رنج آدمی از برخورداری دیگری، به میل کاستن از او بدل شود. نکوهش اخلاقی اینگونه تمایلات، هرگز آنها را از سرشت انسانها ریشه‌کن نمیکند؛ زیرا مسئله اخلاق، انکار تاریکیهای وجود آدمی نیست؛ بلکه شناختن و مهار کردن آنهاست. خردورزی در این است که انسان به‌ جای انکار حسادت خویش یا فرافکندن آن بر دیگری، ریشه‌هایش را بشناسد و نگذارد رنجِ مقایسه، به اراده تخریب تبدیل شود.
پ) هر جانداری، به اعتبار برخورداری از حیات، سزاوار ملاحظه و ارجگزاری اخلاقی است؛ هر چند که مبانی و حدود حرمت در انسان، حیوان و گیاه یکسان نیست. بزرگواری انسان نه در نسب و عنوان و انتسابهای اعتقادی و فکری او؛ بلکه در نحوه مواجهه‌اش با دیگری و میزان مسئولیّتی آشکار میشود که در برابر رنج، حقّ و هستی دیگران میپذیرد. هیچ انتسابی، آدمی را از لحاظ اخلاقی بزرگوار نمیکند همانگونه که هیچ ادّعای فضیلتی، او را از آزمون کردار خویش معاف نمیکند. معیار نهایی بزرگواری، تصویری نیست که انسان از خویش میسازد؛ بلکه اثری است که حضور و کردار و گفتار او بر زندگی دیگران و جهان پیرامونش بر جای میگذارد.

دیدگاه‌ و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمی‌کند.

فرامرز حیدریان

تصویر

تصویر

تصویر

دیدگاه‌ها

فرامرز حیدریان
فرامرز حیدریان

درود بر آقای پورمندی گرامی،
از آرمان دمکراسیخواهی تا تز گذار

آقای پورمندی نمیتواند انکار کند که نقد مرا بر دیدگاه نخستینش ندیده یا نخوانده است. نظر من در پای مطلب اولی ایشون در سایت «ایران امروز» ارسال شد؛ ولی منتشر نشد. به همین دلیل در سایت «ایران گلوبال» بازنشر شد. مسئولیّت اخلاقی عدم انتشار، متوجّه مسئول محترم سایت ایران امروز است. در هر صورت، مته به خششخاش نمیگذارم و میرم سراغ اصل مطلب.
مشکل اصلی تز «محاصره مدنی و گذار توافقی» نه در مطلوبیّت اخلاقی اهداف آن؛ بلکه در فاصله‌ای است که میان این اهداف و ساز و کار تحقّقشان باقی میگذارد. آقای پورمندی از آزادی، دمکراسی، خشونت‌ پرهیزی و حقّ تعیین سرنوشت مردم دفاع میکند، امّا دفاع از این ارزشها، به‌ خودی‌ خود، اعتبار راهبردی را که قرار است آنها را محقّق کند، اثبات نمیکند. آنچه که به یک راهبرد سیاسی اعتبار میبخشد، صرفا شرافت مقصد آن نیست؛ بلکه توانایی توضیح‌ دادن مسیر رسیدن به مقصد، شناسایی موانع، برآورد هزینه‌ها و ارائه ساز و کارهایی برای مواجهه با شکست است.
در متن بحث آقای پورمندی، زنجیره‌ای از ادّعاها به یکدیگر پیوند میخورند مبنی بر اینکه جنبشهای اجتماعی، ظرفیّت انباشت قدرت دارند و ظرفیّتها میتوانند حول مطالبه انتخابات آزاد همگرا شوند. همگرایی آنها فشار سیاسی مؤثری ایجاد میکند و فشار مؤثر، حکومت را به عقب نشینی یا مذاکره وامیدارد و این روند میتواند به گذار توافقی و نهایتا استقرار نظم دموکراتیک بینجامد. مشکل اینست که آقای پورمندی هنوز منطق مبتدی دو ضربدر دو را نمیشناسد و متوجّه نیست که هیچیک از این حلقه‌ها صرفا از حلقه پیشین نتیجه نمیشود. وجود جنبش اجتماعی، به معنای توانایی هماهنگی پایدار نیست. هماهنگی پایدار، لزوما قدرت چانه زنی ایجاد نمیکند. فشار سیاسی، الزاما به عقب‌ نشینی منجر نمیشود؛ بلکه حتّا «قتل عامهای دی ماه» را مسبّب میشود و عقب‌نشینی نیز به معنای پذیرش انتقال قدرت نیست.
البته آقای پورمندی اذعان میکند که انباشت قدرت اجتماعی به طور خودکاروار به قدرت سیاسی تبدیل نمیشود. امّا این اعتراف باید نقطه آغاز دیدگاه او باشد، نه پایان توضیح مسئله. پرسش اصلی اینست که این تبدیل چگونه صورت میگیرد، تحت چه شرایطی امکانپذیر میشود و چه عواملی/پتانسیلهایی میتوانند آن را مختل کنند. تا زمانی که این پرسشها پاسخ نگرفته‌اند، «محاصره مدنی» بیش از آنکه تزی اجرایی در باره تغییر و انتقال قدرت باشد، نامی برای تصوّری مطلوب در ذهنیّت باقی میماند.
استناد به بیانیه‌ها، شمار امضاکنندگان، شخصیّتهای شناخته شده - که هیچ نقشی کلیدی در ساز و کار قدرت الهی تصمیم گیرندگان فاعل گیوتین الهی ندارند - و نهادهای نوظهور نیز این فضای تهی را پُر نمیکند. این شواهد میتوانند از وجود ظرفیّتهای اولیه برای همگرایی حکایت کنند، امّا وجود یک جبهه سازمان‌یافته، دارای اعتماد متقابل، ساز و کار تصمیمگیری، توان هماهنگی و قابلیّت بسیج پایدار را اثبات نمیکنند. میان حضور چهره‌های سیاسی و وجود یک نیروی سیاسی مؤثر و کلیدی، تفاوت وجود دارد همانگونه که میان نارضایتی اجتماعی و توانایی تبدیل نارضایتی به قدرت سیاسی تفاوت است. امید به اینکه بحرانهای آینده، این فاصله را پُر خواهد کرد، جای توضیح ساز و کار آن را نمیگیرد.
استناد کردن تاریخی آقای پورمندی در باره عقب‌نشینیهای جمهوری اسلامی نیز بیش از آنچه که شواهدش اجازه میدهند، نتیجه میگیرد. اینکه یک حکومت در برخی مقاطع، تحت فشار داخلی یا خارجی، به توافق یا عقب‌نشینی تن در داده است، نشان میدهد که انعطاف‌ناپذیری آن مطلق نیست. امّا از این واقعیّت نمیتوان نتیجه گرفت که همان حکومت، تحت فشار، به انتقال قدرت نیز رضایت خواهد داد. عقب‌نشینی برای حفظ نظام با توافق بر سر پایان نظام، تفاوت ریشه ای دارد. هدف از عقب راندن حکومت در نهایت چیست؛ آیا سوای خلع و عزل حکومت الهی و گیوتینش است؟. موضوع دوم با منافع، امنیّت و موقعیّت صاحبان قدرت گره خورده است و به توضیح مستقلی در باره دلایل آنان، توازن نیروها و امکان اجرای تعهدات ملزوم است.
همچنین، این دیدگاه که اگر حکومت نتواند به حکمرانی ادامه دهد و سازش را رد کند، چاره‌ای جز فروپاشی نخواهد داشت، از نظر منطقی کامل نیست. میان حفظ وضع موجود و فروپاشی کامل، برنامه های دیگری نیز وجود دارند: بازآرایی اقتدارگرایانه، عقب نشینی محدود، تشدید سرکوب، چند پارگی قدرت یا فروپاشی بخشی از ساختار حکمرانی بدون استقرار نظم دموکراتیک. اگر تز گذار این امکانها را به‌قدر کافی در نظر نگیرد، در معرض آن قرار میگیرد که بحران حکومت را با پیروزی جنبش تغییردهی، یکی بگیرد.
در مسئله نمایندگی نیز، آقای پورمندی به دُرُستی میان مقبولیّت اجتماعی، مشروعیّت/اعتبار؟فرّ/لیاقت/لژیتیم سیاسی و اختیار حقوقی تمایز میگذارد، امّا ساز و کار عملی پُر کردن فاصله میان آنها هنوز روشن نیست. حمایت اجتماعی، شهرت سیاسی یا حتّا نظرسنجی دقیق، به خودی خود، اختیار الزام‌آور برای تصمیمگیری به نام مردم ایجاد نمیکنند. مشروعیّت/اعتبار؛لژیتیماتسییون/فرّ دوران گذار مستلزم قواعدی روشن در باره انتخاب نمایندگان موقّت، محدودیّت اختیارات آنان، پاسخگویی، نظارت مستقل و واگذاری قدرت به نهادهای منتخب است. بدون این قواعد، تأکید بر صندوق رأی میتواند به مقصدی آرمانی تبدیل شود که ساز و کار رسیدن آزادانه به آن همچنان مبهم است.
در این میان، یک تناقض ظریف نیز در ساختار دیدگاه آقای پورمندی دیده میشود. مشارالیه از یک سو بر تکثرّ، استقلال جنبشها و نبود فرماندهی متمرکز تأکید میکند و از سوی دیگر انتظار دارد این نیروهای پراکنده در شرایط بحرانی، حول افقی مشترک همگرا شوند و نقشی تعیین‌کننده در انتقال قدرت ایفا کنند. این دو لزوما ناسازگار نیستند، امّا جمع میان آنها به ساز و کارهایی برای هماهنگی، حل اختلاف، تصمیمگیری و پاسخگویی نیاز دارد. استقلال جنبشها به‌ خودی خود، همگرایی نمی‌آفریند همانطور که افق مشترک سیاسی، به‌ تنهایی، اختلاف منافع و تعارضهای درونی را حل نمیکند.
در نهایت باید میان سه ادّعا تمایز گذاشت: اینکه یک مسیر، ناممکن نیست. اینکه احتمال موفقیّت آن، شایان اعتناست و اینکه مسیر انتخابی، در مقایسه با گزینه‌های دیگر، انتخاب موجّه‌ تری است. آقای پورمندی عمدتا میکوشد ناممکن‌ نبودن گذار توافقی را نشان دهد، امّا برای اثبات احتمال موفقیّت یا برتری راهبردی آن، به شواهد و استدلالهای بیشتری نیاز دارد. ردّ ادّعای ناممکن بودن یک راهبرد، به معنای اثبات کارآمدی آن نیست. بنابر این، نقد اساسی این نیست که «محاصره مدنی و گذار توافقی» ضرورتا ناممکن یا ناموجّه است. نقد من اینست که آقای پورمندی هنوز میان «آرمان سیاسی، فرضیّه تجربی و تز اجرایی گذار» تمایز کافی برقرار نکرده است. او مقصدی مطلوب را ترسیم میکند، ظرفیّتهایی را نشان میدهد که شاید بتوانند به آن مقصد کمک کنند و برنامه هایی را مطرح میکند که در آنها امکان تغییر وجود دارد، ولی هنوز توضیح نمیدهد که چگونه میتوان ظرفیّتها را به قدرت مؤثر، قدرت مؤثر را به انتقال نهادی قدرت و انتقال قدرت را به نظمی دموکراتیک و پایدار تبدیل کرد.
سیاست دموکراتیک نه فقط به آرمانهای درست؛ بلکه به شناخت دقیق محدودیّتها، ساز و کارهای قدرت و امکانهای شکست نیاز دارد. اگر راهبردی نتواند توضیح دهد چه زمانی موفق میشود، چرا موفّق میشود، چه چیزی مانع موفقیّت آن خواهد شد و در صورت شکست چه باید کرد، هنوز به سطح یک دیدگاه سیاسی کامل نرسیده است.
مسئله این نیست که آیا باید به ایجاد فضای دمکراسی امید داشت؛ بلکه مسئله اینست که آیا برای تحقّق آن، چیزی بیش از امید، ارزشهای دُرُست و مایه دار و امکانهای تصوّرپذیر و اجرایی در اختیار داریم یا نه؟.
و امّا ختم کلام و ده پرسش اساسی از آقای پورمندی در باره «محاصره مدنی و گذار توافقی»
1. معیار سنجش و ابطال راهبرد شما چیست؟ چه شواهدی میتواند نشان دهد که راهبرد «محاصره مدنی و گذار توافقی» در شرایط مشخّص ایران کارآمد نیست؟ اگر هر ناکامی را بتوان به ناکافی‌ بودن فشار اجتماعی و هر فقدان نشانه‌ای را به رشد پنهان جنبش نسبت داد، چگونه میتوان میان یک راهبرد واقعا کارآمد و امیدی که پیوسته خود را بازتولید میکند تمایز گذاشت؟.
2. ساز و کار دقیق تبدیل قدرت اجتماعی به قدرت سیاسی چیست؟. چگونه میتوان از وجود جنبشهای مستقل و نارضایتی عمومی به همگرایی پایدار، از همگرایی به فشار سیاسی مؤثر و از فشار مؤثر به انتقال قدرت رسید؟. چه تضمینی وجود دارد که این زنجیره در برابر سرکوب، اختلاف منافع، فرسایش اجتماعی و فقدان هماهنگی از هم نپاشد و متفرّق و حتّا خاصم یکدیگر نشوند؟.
3. چرا عقب‌نشینی تاکتیکی حکومت را باید نشانه امکان توافق بر سر انتقال قدرت دانست؟. آیا پذیرش توافق در موضوعاتی که هدف آنها حفظ نظام فعّال و خونریز گیوتین شرور الهی است، دلیلی کافی برای پذیرش توافقی محسوب میشود که ممکن است به پایان همان نظام شرور و هرگز ناحقّ بینجامد؟ چه شواهدی نشان میدهد که حکومت، هنگامی که موجودیّت خود را در خطر ببیند، به جای تشدید سرکوب یا بازآرایی اقتدارگرایانه، انتقال قدرت را خواهد پذیرفت؟. مگر شما هنوز «قرآن» را نخوانده اید تا دریابید که «الله» هرگز هیچ شریکی را در کنار خود نمیپذیرد؟.«ثنویّت و دویّت و افزون بر آنها» در اعتقادات اسلامی، «شرک» محسوب میشود. آیا شما این را نمیدانید هنوز؟.
4. چرا باید انتظار داشت که بحران سیاسی به همگرایی نیروهای پراکنده منجر شود؟. چه دلیلی وجود دارد که در شرایط فروپاشی اقتدار، نیروهای سیاسی به‌ طور طبیعی حول یک افق مشترک گرد آیند، نه اینکه رقابتهای درونی، اختلاف بر سر رهبری و تعارض منافع تشدید شود؟. آیا ارجاع به بحرانهای پیش رو و آینده، بدون ارائه ساز و کار همگرایی، چیزی بیش از امید به تحقّق شرایط مطلوب است؟.
5. چه چیزی اجرای توافق سیاسی را تضمین میکند؟ اگر طرف مذاکره از اختیار کامل بر مراکز قدرت برخوردار نباشد، یا پس از امضای توافق، دلیلی برای نقض تعهدات را پیدا کند، چه ساز و کار مستقلی برای نظارت، داوری و اجرای توافق وجود خواهد داشت؟. چگونه میتوان مانع شد که مذاکره به ابزاری برای خرید زمان، فرسایش مخالفان یا حفظ بخش اصلی ساختار قدرت تبدیل نشود؟.
6. نمایندگی مردم در دوران گذار چگونه تعیین و محدود میشود؟. اگر هیچ شخص یا سازمانی پیشاپیش از اختیار حقوقی نمایندگی همه مردمان برخوردار نیست، چه ساز و کاری برای انتخاب نمایندگان موقّت و حل اختلاف میان مدعیان نمایندگی وجود دارد؟. چگونه میتوان اطمینان یافت که مقبولیّت اجتماعی، شهرت سیاسی یا نتایج نظرسنجیها به ادّعای اختیار نامحدود برای تصمیمگیری به نام مردم تبدیل نمیشوند؟.
7. چه تضمینی وجود دارد که تضعیف یا فروپاشی حکومت به استقرار فضای دمکراسی بینجامد؟. اگر مرکز قدرت موجود از کار بیفتد، چه نهادها و ساز و کارهایی مانع خلأ قدرت، بازتولید اقتدارگرایی یا انحصار قدرت به دست نیروی فاتح خواهند شد؟. آیا طرح مشخّصی برای اداره دوران گذار، حفظ حقوق مخالفان، استمرار خدمات عمومی و محدودکردن اختیارات نهادهای موقّت وجود دارد؟.
8. آیا اختلاف نظر و عمل را بر سر راهبرد میتوان به اختلاف مشاجره ای بر سر ارزشهای بنیانین تبدیل کرد؟. بر چه اساسی میتوان نتیجه گرفت که نیروی مخالف گذار خشونت پرهیز یا موافق نوع دیگری از فشار سیاسی، الزاما با دمکراسیخواهی و حقّ تعیین سرنوشت مردمان مخالف است؟. چگونه میتوان مرزهای یک ائتلاف سیاسی را تعیین کرد بی آنکه اختلاف بر سر ابزارهای تغییر با مخالفت با اهداف دموکراتیک یکسان گرفته نشود؟.
9. آیا خشونت‌پرهیزی در دیدگاه شما، یک اصل اخلاقی است یا فرضیّه‌ای در باره کارآمدی سیاسی؟. اگر آن را اصل اخلاقی میدانید، مبنای الزام‌آوری و حدود آن چیست؟. اگر آن را مؤثرترین راهبرد برای گذار دموکراتیک میدانید، شواهد و معیارهای مقایسه آن با گزینه‌های رقیب کدام‌ها هستند؟ چگونه میان مطلوبیّت اخلاقی یک روش و احتمال موفقیّت عملی آن تمایز میگذارید؟.
10. چه دلیلی وجود دارد که راهبرد شما در مقایسه با گزینه‌های رقیب، موجّه تر و کارآمدتر باشد؟. آیا میتوان بر اساس معیارهایی روشن، احتمال موفقیّت، هزینه‌های انسانی و اجتماعی، خطرهای شکست و پیامدهای نهادی راهبردهای مختلف را مقایسه کرد؟. اگر چنین مقایسه‌ای انجام نشده است، بر چه مبنایی میتوان از برتری راهبرد «محاصره مدنی و گذار توافقی» دفاع کرد، نه صرفا از مطلوبیّت اخلاقی اهداف آن؟.
جمعبندی
وجه مشترک این ده پرسش، مطالبه یک چیز است: عبور از بیان آرمانها و امکانهای نظری به ارائه استدلالی روشن در باره ساز و کار تحقّق آنها.
آقای پورمندی از ارزشهایی چون دمکراسی، خشونت‌پرهیزی، حقّ تعیین سرنوشت و اتکا به جامعه دفاع میکند، امّا مطلوبیّت این ارزشها، به خودی‌ خود، اعتبار راهبردی را که برای تحقّق آنها پیشنهاد میشود اثبات نمیکند. وجود جنبشهای اجتماعی، ضرورتا به همگرایی سیاسی نمی‌انجامد. همگرایی سیاسی الزاما قدرت مؤثر ایجاد نمیکند. فشار مؤثر لزوما حکومت را به واگذاری قدرت وادار نمیکند و تضعیف حکومت نیز به خودی‌ خود ضامن استقرار فضای دمکراسی نیست.
در نتیجه، مهمترین کاستی صحبت آقای پورمندی، نه دفاع از گذار توافقی؛ بلکه اثبات‌ نکردن فاصله میان امکان، احتمال و تحقّق است. ایشون نشان میدهد که گذار توافقی را نمیتوان ناممکن دانست، امّا هنوز به‌ اندازه کافی روشن نمیکند که چرا باید آن را در شرایط مشخّص ایران محتمل، اجرا شدنی و در مقایسه با گزینه‌های دیگر، برتر دانست.
نقد کلیدی اینست که دیدگاه آقای پورمندی در تعیین مقصد سیاسی روشن است، امّا در توضیح ساز و کار رسیدن به آن، با حلقه‌های مفقود مواجه است. منظورم چگونگی تبدیل قدرت اجتماعی به قدرت سیاسی، دلایل مُجریان و ذینفعان گیوتیندار حکومت الهی برای پذیرش انتقال قدرت، تضمین اجرای توافق، تعیین نمایندگی مشروع/معتبر/دارنده فرّ سیاسی/ در دوران گذار و جلوگیری از بازتولید اقتدارگرایی.
رویهمرفته، پرسش تعیین‌کننده اینست که آیا «محاصره مدنی و گذار توافقی» فرضیّه ای آزمون پذیر در باره چگونگی انتقال قدرت است یا چارچوبی هنجاری و امیدبخش که مطلوبیّت مقصد را با امکان تحقّق مسیر پیوند میدهد بی آنکه هنوز شواهد و ساز و کارهای کافی برای اثبات این پیوند ارائه کرده باشد؟. پاسخ مستدل به این پرسش، معیار اصلی سنجش اعتبار کل راهبرد خواهد بود.
شاد زیید و دیر زیید!
فرامرز حیدریان

لینک مطلب آقای پورمندی: https://www.iran-emrooz.net/index.php/politic/more/130221/

جمعه, 16.10.2026 - 07:19 پیوند ثابت