نقد نوشته ابوالفضل محققی درباره رضا پهلوی، عبور از منجیگرایی یا بازتعریف آن؟
به نظر من، نوشته اخیر جناب محققی را باید از دو زاویه بررسی کرد. نخست، تغییر موضع ایشان در برابر رهبری فردی و منجیگرایی سیاسی، و دوم، تناقضهایی که میان این موضع تازه و بخشهای دیگر نوشتهشان دیده میشود. مسئله فقط این نیست که ایشان امروز چه میگویند، بلکه این است که آیا استدلالهایشان واقعاً از یک تحول فکری حکایت میکند یا همچنان همان الگوی پیشین را با ادبیاتی تازه دنبال میکند.
۱. از خار مغیلان تا منتقدان منجیگرایی
جناب محققی در نوشته خود از مخالفان رضا پهلوی با عنوان «خار مغیلان» یاد میکند؛ کسانی که به اعتقاد ایشان نباید از سرزنش آنان هراس داشت. نکته قابل تأمل اینجاست که بسیاری از انتقادهایی که امروز ایشان مطرح میکنند، پیشتر از سوی کسانی بیان شده است که اکنون در جایگاه منتقدان رضا پهلوی قرار دارند.
این منتقدان نیز درباره خطر منجیگرایی، تمرکز قدرت در دست یک فرد، ضرورت تعریف روشن از رهبری و جایگزینی سازوکارهای جمعی به جای اقتدار فردی هشدار میدادند. بنابراین، این پرسش مطرح میشود که چرا نظراتی که پیشتر از سوی دیگران بیان میشد، اکنون در نوشته جناب محققی بهعنوان راهحل مطرح میشود، در حالی که صاحبان همان دیدگاهها در بخشهای دیگر نوشته ایشان مورد انتقاد قرار میگیرند؟
اگر این تحول نتیجه بازنگری فکری است، باید از آن استقبال کرد. تغییر نظر نه نشانه ضعف، بلکه میتواند نشانه بلوغ سیاسی باشد. اما بازنگری زمانی اعتبار پیدا میکند که فرد صریحاً توضیح دهد کدام دیدگاه گذشته خود را نادرست میداند، چرا به این نتیجه رسیده و چه عواملی نگاه امروز او را تغییر دادهاند.
مسئله من با جناب محققی این نیست که چرا نظرشان تغییر کرده است. مسئله این است که ایشان هنوز توضیح روشنی درباره نسبت دیدگاه امروز خود با مواضع گذشتهشان ارائه نمیکنند.
۲. عبور جامعه ایران از منجیگرایی !
مهمترین بخش نوشته جناب محققی آنجاست که مینویسند:
«جامعه ایران از رهبران مطلق عبور کرده است. مردم دیگر به دنبال منجی نیستند؛ آنها به دنبال اطمینان، عقلانیت و مشارکت جمعیاند.»
این جمله بیانگر یک اصل مهم در سیاست دموکراتیک است. هیچ فردی نباید خود را نجاتدهنده یک ملت بداند و هیچ جامعهای نباید سرنوشت سیاسی خود را به اراده و تشخیص یک شخص گره بزند.
اما اگر مردم از منجیگرایی عبور کردهاند، چرا در همان نوشته، رضا پهلوی همچنان محور اصلی وحدت، نقطه اتکای اتحاد نیروها و شخصیتی برخوردار از جایگاهی ویژه معرفی میشود؟
جناب محققی از یک سو میگویند جامعه دیگر منجی نمیخواهد، اما از سوی دیگر، از نیروهای سیاسی میخواهند به دلیل برخورداری رضا پهلوی از حمایت بیشتر مردم، حتی بهطور موقت، حول نیروی حامی او متحد شوند. ایشان همچنین نقش «محور اخلاقی و نماد وحدت» را برای رضا پهلوی در نظر میگیرند.
اینجا یک تناقض اساسی وجود دارد. اگر معیار، عبور از رهبری فردی است، چرا همچنان یک فرد را نقطه آغاز و محور اصلی سازماندهی نیروهای سیاسی قرار دهیم؟
البته میتوان میان رهبری نمادین و رهبری سیاسی تفاوت قائل شد. یک شخصیت میتواند در جامعه محبوبیت داشته باشد، بیآنکه قدرت اجرایی و تصمیمگیری سیاسی در اختیار او قرار گیرد. اما این تفکیک زمانی معنا پیدا میکند که حدود اختیارات، شیوه تعیین جایگاه، پاسخگویی و امکان برکناری او بهروشنی مشخص شده باشد. صرفاً تغییر عنوان «رهبر» به «نماد وحدت ملی» تضمین نمیکند که منطق رهبری فردمحور تغییر کرده باشد.
۳. اختلاف بر سر شخص است یا بر سر اصول دموکراتیک؟
جناب محققی مینویسند که رضا پهلوی باید از قالبهای سنتی رهبری سیاسی خارج شود و جایگاه خود را بهعنوان نماد وحدت ملی تعریف کند. من با ضرورت همکاری نیروهای سیاسی و پرهیز از تمرکز قدرت در دست یک فرد موافقم، اما این پیشنهاد یک پرسش اساسی را بیپاسخ میگذارد: چه تضمینی وجود دارد که رضا پهلوی پس از دستیابی به قدرت، به وعدههای دموکراتیک خود پایبند بماند؟
تجربه تاریخی ایران از خمینی و رضاشاه به ما آموخته است که اعتماد به وعدهها، بدون وجود نهادهای مستقل و سازوکارهای مهار قدرت، تضمینی برای آزادی نیست.
در پروژه «شکوفایی ایران» که رضا پهلوی در مونیخ معرفی کرد، میزان تمرکز اختیارات و نقش محوری شخص او در تصمیمگیریها، پرسشهای جدی درباره سازگاری این طرح با اصول دموکراسی ایجاد میکند. وقتی فردی خود را رهبر دوران گذار معرفی میکند، باید روشن باشد که مشروعیت این جایگاه از کجا میآید، حدود اختیارات او چیست و چه نهاد مستقلی میتواند بر تصمیماتش نظارت کند.
معرفی خود بهعنوان رهبر دوران گذار، بدون سازوکاری روشن برای کسب مشروعیت از مردم، پاسخگویی و محدودیت قانونی اختیارات، با اصل حاکمیت مردم سازگار نیست. اگر تصمیمگیریهای اساسی به اراده یک فرد وابسته باشند و نهادهای مستقل قدرت کافی برای نظارت بر او نداشته باشند، حتی وعده برگزاری انتخابات آزاد در آینده نیز بهتنهایی مانع تمرکز قدرت و بازتولید استبداد نخواهد شد.
در همین زمینه، رفتار بخشی از طرفداران رضا پهلوی، از جمله توهین، اتهامزنی، تخریب دیگر نیروهای اپوزیسیون و درگیری فیزیکی، به تشدید شکافها و تضعیف همکاری میان مخالفان جمهوری اسلامی دامن میزند. چنین رفتارهایی با ادعای وحدت و پذیرش تکثر سیاسی در تناقض قرار میگیرند و در عمل میتوانند به سود حکومتی تمام شوند که از پراکندگی و اختلاف میان مخالفان خود بهره میبرد.
منتقدان این پروژه حق دارند بپرسند که آیا ساختاری با این میزان از تمرکز قدرت میتواند تضمینکننده دموکراسی باشد؟ در صورت نبود تضمینهای نهادی و نظارت مستقل، چنین الگویی خطر بازتولید استبداد را در پی دارد. حتی میتوان استدلال کرد که این طرح، از نظر تضمینهای دموکراتیک، از برخی وعدههای خمینی پیش از انقلاب نیز عقبتر است؛ البته اثبات دقیق این ادعا مستلزم مقایسه مستند برنامهها، وعدهها و سازوکارهای پیشنهادی دو دوره است.
۴. وعدههای سیاسی کافی نیستند؛ عملکرد و ساختار قدرت اهمیت دارند
جناب محققی برای تأیید دیدگاه خود به این عبارت از رضا پهلوی استناد میکنند:
«من برای گذار هستم، نه برای تاج. من برای وحدت هستم، نه برای حذف. داوری نهایی را به رأی آزاد مردم ایران واگذار میکنم.»
اگر این سخنان در عمل تحقق یابند، میتوان از آنها استقبال کرد. اما قول و وعده یک شخصیت سیاسی جایگزین بررسی برنامهها، عملکرد و سازوکارهای پیشنهادی او نیست. پرسش اساسی همچنان باقی است: چه تضمینی وجود دارد که او پس از دستیابی به قدرت نیز به این وعدهها پایبند بماند؟
تجربه تاریخی ایران نشان میدهد که نباید سرنوشت یک ملت را صرفاً به گفتار و وعدههای یک فرد سپرد. خمینی پیش از رسیدن به قدرت، از جایگاه طلبگی خود سخن میگفت و وعده داده بود به حوزه علمیه قم بازگردد، اما آنچه پس از انقلاب رخ داد، فاصله میان وعدههای پیش از قدرت و عملکرد پس از آن را آشکار کرد. تجربه رضاشاه نیز نشان داد که ادعاهای جمهوریخواهانه در فضای سیاسی پس از انقلاب مشروطه، لزوماً به استقرار جمهوری و دموکراسی منجر نمیشوند و میتوانند به شکلگیری سلطنتی متمرکز و اقتدارگرا بینجامند.
از همین رو، باید بررسی کرد که برنامههای رضا پهلوی چه ساختاری برای آینده ایران پیشبینی میکنند. در طرح «شکوفایی ایران» که او در مونیخ معرفی کرد، نقش محوری شخص او در تصمیمگیریها و تأیید و تصویب بخش مهمی از تصمیمات، پرسشهای جدی درباره توزیع قدرت و تضمینهای دموکراتیک ایجاد میکند. اگر تصمیمگیریهای اساسی به اراده یک فرد وابسته باشند و نهادهای مستقل قدرت کافی برای نظارت بر او نداشته باشند، وعده برگزاری انتخابات آزاد در آینده بهتنهایی مانع تمرکز قدرت نخواهد شد.
مسئله فقط آنچه رضا پهلوی امروز میگوید نیست، بلکه ساختاری است که برای دوران گذار و آینده سیاسی ایران پیشنهاد میکند. دموکراسی واقعی به رهبر خودخوانده، پدر ملت یا شخصیت سیاسی فراتر از نقد نیاز ندارد. به قانون اساسی دموکراتیک، پارلمان منتخب، قوه قضائیه مستقل، رسانههای آزاد، احزاب و جامعه مدنی قدرتمند و سازوکارهای مؤثر نظارت و برکناری صاحبان قدرت نیاز دارد. در چنین نظامی، هیچ فردی به دلیل محبوبیت، پیشینه خانوادگی یا ادعای نجات کشور، از پاسخگویی معاف نیست.
راه نجات ایران، جایگزین کردن یک رهبر با رهبر دیگر نیست؛ بلکه ساختن نظامی است که هیچکس نتواند خود را بالاتر از قانون و اراده آزاد مردم قرار دهد. آزادی را نمیتوان به وعده یک فرد سپرد؛ آزادی باید در ساختار حکومت تضمین شود.
۵. اتحاد اپوزیسیون، اما بر چه مبنایی؟
جناب محققی بهدرستی بر ضرورت همکاری نیروهای مخالف جمهوری اسلامی تأکید میکنند. اختلافهای شخصی، رقابتهای فرسایشی و تلاش برای حذف یکدیگر، توان اپوزیسیون را کاهش میدهد و به بقای حکومت کمک میکند.
اما اختلاف سیاسی را نباید با دشمنی شخصی یکی دانست. منتقدان رضا پهلوی لزوماً مخالف اتحاد نیستند و هر انتقادی نیز تلاشی برای تخریب او محسوب نمیشود. برخی از منتقدان ممکن است دقیقاً به این دلیل هشدار دهند که نمیخواهند تجربه تمرکز قدرت در دست یک فرد، پس از جمهوری اسلامی، به شکلی دیگر تکرار شود.
اتحاد دموکراتیک به معنای کنار گذاشتن اختلافها نیست، بلکه به معنای پذیرش قواعدی است که به نیروهای مختلف اجازه میدهد با حفظ هویت و دیدگاه خود، بر سر هدفهای مشترک همکاری کنند.
من با این اصل موافقم که جمهوریخواهان باید جمهوریخواه بمانند و پادشاهیخواهان نیز حق دارند از دیدگاه خود دفاع کنند. هیچیک نباید مجبور شود پیش از آغاز همکاری، از هویت سیاسی خود دست بکشد.
اما اگر قرار است این همکاری به گذار دموکراتیک منجر شود، باید بر سر اصولی روشن توافق کنیم: جدایی دین از حکومت، حاکمیت قانون، انتخابات آزاد، حقوق برابر شهروندان، آزادی فعالیت احزاب و مطبوعات، و تضمین حقوق ملی و منطقهای در چارچوب نظامی دموکراتیک.
این اصول باید در عمل نیز رعایت شوند. نمیتوان از اتحاد سخن گفت، اما از نیروهای دیگر انتظار داشت که صرفاً به دلیل محبوبیت ادعایی یک جریان، در جایگاه پیروان آن قرار بگیرند. همکاری دموکراتیک باید بر پایه توافق بر سر اصول و قواعد مشترک شکل بگیرد، نه پذیرش برتری از پیش تعیینشده یک فرد یا جریان سیاسی.
نتیجهگیری
من از تغییر دیدگاه سیاسی استقبال میکنم، اما تغییر موضع را نباید با حل شدن تناقضهای فکری اشتباه گرفت. جناب محققی در نوشته اخیر خود از ضرورت عبور از رهبری فردی، مشارکت جمعی و همکاری نیروهای سیاسی سخن میگویند. اینها اصولی هستند که میتوان بر سر آنها توافق داشت.
با این حال، هنوز روشن نیست که ایشان چگونه میان این اصول و تأکید بر جایگاه ویژه رضا پهلوی سازگاری برقرار میکنند. همچنین مواضع امروز ایشان درباره منجیگرایی، زمانی اعتبار بیشتری پیدا میکند که نسبت آن با دیدگاههای گذشتهشان نیز روشن شود.
من نه با تغییر نظر ایشان مخالفم و نه معتقدم که کسی نباید از دیدگاههای گذشته خود فاصله بگیرد. برعکس، جامعهای که امکان بازنگری و اصلاح نظر را فراهم میکند، جامعهای زندهتر و دموکراتیکتر است. اما این تغییر باید با شفافیت، مسئولیتپذیری و پایبندی عملی به اصول همراه باشد.
مسئله ایران دیگر انتخاب یک منجی به جای منجی دیگر نیست. مسئله، ایجاد نظامی است که در آن هیچکس منجی نباشد و هیچکس نیز نتواند خود را فراتر از قانون و اراده آزاد مردم قرار دهد.
اگر جناب محققی واقعاً به این نتیجه رسیدهاند که دوران رهبری فردمحور به پایان رسیده است، باید این اصل را بدون استثنا درباره همه شخصیتها و جریانهای سیاسی، از جمله رضا پهلوی، به کار گیرند. تنها در این صورت است که میتوان از یک تغییر موضع واقعی و پایدار سخن گفت.
اسماعیل مرادی
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
دیدگاهها
رضاپهلوی گوشش به این حرفها…
رضاپهلوی گوشش به این حرفها بدهکار نیست خودتان را خسته نکنید.
آقای اسماعیل مرادی عزیز.. رهبری جمعی کیلو چند؟ کدام قدرت امروز در اختیار اوست که با دیگران شریک شود؟ نه .. برای دیکتاتور شدن در فردای ایران، نیازی نیست که رهبری دمکراتیک بعهده داشته باشید. بازهم میتوان دیکتاتور شد. آنجا که نیروی اسلحه گیر یک گروه کوچک از انقلابیون بیافتد آنها هژمونی خود را برقرار خواهند کرد. فرض کنیم نظر شما غالب شود و یک رهبری جمعی اصلا گیرم زبونم لال خیلی هم دمکرات شد ارواح عمه همه مان! مسعودجان شما هم نشست سمت چپ و مریم جان تان هم سمت راست شاهزاده باهم لی لی لی رفتند. تهران. کی اسلحه در اختیار دارد و باید ازش ترسید؟ خب معلومه رجوی! کدام ساده لوح است؟ خب معلوم شاهزاده.
آقای مرادی. مقالات شما توهین به شعور خواننده است. ساده ترین الفبای قدرت سیاسی را مثل درک نمی کنید. مثل کودکی می مانید که جلوی چشم والدین درب اتاقش را می بندد تا به خیال خودش والدین نفهمند که او در اتاق خودش میخواهد کاری را بکند که والدین منع کرده اند. بزرگ شوید آقای مرادی. به مسعودتان هم بگویید کمتر کرم بریزد ایشالا ایران آزاد خواهد شد. برای حرفها و نظرات تان هم کسی تره خرد نمی کند. هرکاری از دست تان بر می آید بر علیه شاهزاده بکنید. سال گذشته بود یا دو سال قبل که گفتم شاهزاده دیگر نیاز به هیچ متحد و همراهی ندارد. اصلا نیازی به شماها ندارد. شاهزاده است و مردم ایران و سایر نیروهای سیاسی پشم! خوبه؟ هرکای میخواهید بکنید. بروید لادست اون 800 نفری که به برلین نامه نوشتند. از این که بیشتر نمیشید. به اندازه آن 30 هزار نفری که نامه حمایت دادند میشوید؟ لذا برادر... به همراه سایر کسانی که نمیخواهند کورکورانه از شاهزاده دنباله روی کنند بجای نصیحت تشریف ببرید و کشک تان را بسابید سنگین ترید. شاهزاده اصلا تحویل نمیگیرد. خوبه؟ حالا بروید سر قبر ساعدی دایره دنبک بزنید. شماها چرا از رو نمیرید!! هاهاهاا