سخنان مارکو روبیو در آتن، درباره حمله خشایارشاه به یونان و آتشگرفتن آکروپولیس در ظاهر روایتی تاریخی از تقابل دو قدرت در جهان باستان است؛ روایتی که در آن سپاه ایران ویرانگر است و آتنیها پس از تحمل شکست و تخریب با دفن بقایای معابد و بازسازی پارتنون، اراده تمدن برای بقا و شکوفایی را به نمایش میگذارند.
اصل تاریخی حمله خشایارشاه و تخریب آتن محل انکار نیست. مسئله اما نه در انکار یک واقعه تاریخی، بلکه در چگونگی انتخاب و بازنمایی آن است. در اینکه چگونه یک رویداد از بستر تاریخی خود جدا میشود و هزاره های بعد در خدمت روایتی بزرگتر قرار میگیرد که قرار است درباره هویت و برتری یک تمدن سخن بگوید.
در این روایت خشونت سپاه ایرانی به نشانهای از ویرانگری بدل میشود و بازسازی آتن به گواهی بر سرشت سازنده تمدن یونانی. اما آیا میتوان از منطق جنگ جدا شد و تنها با تکیه بر آنچه پس از جنگ ساخته شده است درباره ماهیت خود جنگ داوری کرد؟ جنگ پیش از آنکه به نتیجهای سیاسی یا نظمی تازه بینجامد، منطق کشتن و کشتهشدن و تصرف و انهدام را با خود دارد. میتواند گاه به استقرار نظمی پایدارتر بیانجامد و یاگاه سرزمینی را برای نسلها در ویرانی نگه بدارد، اما هیچیک از این نتایج بهخودیخود خشونت آغازین را به عمل و ارادهای صلحآمیز تبدیل نمیکند.
همین معیار باید درباره اسکندر مقدونی نیز به کار رود ، همان فاتحی که به شاهنشاهی هخامنشی حمله کرد و تخت جمشید در جریان فتوحات او به آتش کشیده شد. فارغ از اینکه کدام انگیزه را در این عمل تعیینکننده بدانیم دشوار است که تخریب تخت جمشید را از حافظه تاریخی بیرون بگذاریم و همزمان آتشزدن آکروپولیس را به نشانهای ماندگار از ویرانگری ایرانیان تبدیل کنیم.
این مقایسه نه برای تبرئه خشایارشاه است و نه برای محکومکردن اسکندر با معیارهایی که بدون توجه به زمانه آنان ساخته شدهاند. مسئله ضرورت یک معیار تاریخی واحد است، معیاری که کردار فاتح را در بستر زمانهاش بررسی کند اما زمینه تاریخی را نیز به وسیلهای برای تطهیر قدرت تبدیل نسازد.
در همینجا دور از موضوع نخواهد بود که به افسانهسازیهای خود ما ایرانیان نیز اشاره داشت. در بخشی از روایتهای معاصر درباره کوروش جنگهای او چنان بازنمایی میشوند که گویی از آغاز حامل صلح، مدارا و آزادی بودهاند. حال آنکه هیچ جنگی را نمیتوان صرفا با نظم سیاسی یا پیامدی که پس از آن پدید آمده است تعریف کرد. ممکن است فتحی به نظمی کمخشونتتر بینجامد، ممکن است فاتحی در مقایسه با دیگر فاتحان رفتار متفاوتی با مغلوبان داشته باشد. این تفاوتها ارزش بررسی دارند، اما جنگ را به عملی صلحآمیز تبدیل نمیکنند. همانگونه که نباید خشونت یک پادشاه ایرانی را به ذات تمدن ایران نسبت داد، نباید رفتار یک فاتح را نیز از منطق واقعی جنگ جدا کرد تا تصویری آرمانی از او ساخته شود.
اما سخن روبیو از این واقعه تاریخی فراتر میرود. او با پیوندزدن یونان باستان به روم، مسیحیت، اروپا و سرانجام آمریکا، تبارنامهای برای تمدن غرب ترسیم میکند، تبارنامهای که در آن گذشته به مسیری نسبتا پیوسته برای رسیدن به جایگاه کنونی غرب تبدیل میشود. چنین روایتی، اگرچه بر پیوندهای واقعی تاریخی تکیه دارد، با حذف گسستها، تعارضها و سهم دیگر فرهنگها میتواند تصویری یکسویه بسازد. گویی تمدن غرب وارث طبیعی و یگانه سرچشمههایی است که در جهان باستان پدید آمدهاند.
مگر تاریخ مسیحیت را میتوان تنها از دریچه میراث فکری، هنری و معنوی آن خواند؟ نهادهای مسیحی در دورههایی در گسترش آموزش و هنر نقش داشتند، اما در دورههایی دیگر نیز در سرکوب دینی، تعقیب مخالفان، جنگهای صلیبی و تفتیش عقاید مشارکت کردند یا به این اعمال مشروعیت بخشیدند. این دو وجه، هر دو بخشی از تاریخاند. حذف یکی برای برجستهکردن دیگری، شناخت تاریخی را به ساختن تصویری مطلوب از گذشته تبدیل میکند.
همین مسئله در روایت تمدن غرب از استعمار نیز دیده میشود. انباشت ثروت و گسترش قدرت صنعتی اروپا را نمیتوان جدا از تاریخ تصرف سرزمینها، استخراج منابع، کار اجباری و سلطه استعماری بررسی کرد. البته انقلاب صنعتی را نمیتوان صرفا محصول غارت مستعمرات دانست؛ اما نمیتوان خشونت و مناسبات استعماری را نیز از تاریخ شکلگیری قدرت اقتصادی اروپا نیز کنار گذاشت. تمدنی که دستاوردهای خود را به نمایش میگذارد باید در برابر هزینههایی نیز پاسخگو باشد که دیگر جوامع برای بخشی از این دستاوردها پرداختهاند.
من از دیرباز بر این باور بودهام که شکوفایی فرهنگ و تمدن، نه در انزوای تمدنها و نه در ادعای برتری ذاتی یکی بر دیگری، بلکه در امتزاج، تبادل و تأثیر متقابل آنها امکانپذیر شده است. تاریخ اندیشه، هنر و علم را نمیتوان به میراثی اختصاصی برای یک جغرافیا تقلیل و تنزل بخشید . فرهنگها از یکدیگر آموختهاند، دستاوردهای هم را دگرگون کردهاند، در برابر یکدیگر ایستادهاند و گاه از دل همین تعارضها، صورتهای تازهای از شناخت و آفرینش پدید آوردهاند.
این امتزاج البته فرایندی همواره مسالمتآمیز نبوده است. تبادل فرهنگی گاه در سایه سلطه و اجبار و تحمیل صورت گرفته و دستاوردهای یک جامعه به نام جامعهای دیگر ثبت شده است. ازاینرو دفاع از امتزاج تمدنها به معنای نادیدهگرفتن مناسبات نابرابر قدرت نیست؛ بلکه به معنای بهرسمیتشناختن تاریخ مشترک انسانها، بدون پاککردن رد پای سلطه و تصاحب از آن است.
در روزگار ما، که توان تخریب جنگ بهواسطه فناوریهای نظامی هزاران بار افزایش یافته و نابودی زیرساختها میتواند بنیان زندگی اجتماعی را برای سالها متزلزل کند، این مسئله اهمیتی مضاعف دارد. نمیتوان از تمدن سخن گفت و تنها بناهای باقیمانده، آثار هنری و دستاوردهای علمی را به حساب آن گذاشت، اما انسانهای کشتهشده، جوامع ویرانشده و امکانهای نابودشده زندگی را از محاسبه بیرون گذاشت.
شاید مسئله اصلی در سخنان روبیو نیز همین باشد: نه اینکه چرا او از پایداری آتن سخن میگوید، بلکه اینکه چگونه این پایداری را درون روایتی قرار میدهد که گذشته را به شجرهنامهای برای هویت و جایگاه امروز غرب تبدیل میکند؛ روایتی که در آن، خشونت دشمن برجسته میشود و خشونتِ واقعشده در تاریخ خودی، به حاشیه میرود یا معنایی دیگر مییابد.
تاریخ الزاما مسیری مستقیم از بربریت به تمدن نیست. تمدنها در کنار آفرینش و سازندگی، جنگیدهاند، ویران کردهاند، سلطه ورزیدهاند و گاه از همان جوامعی آموختهاند که در میدان سیاست و جنگ، دشمن خود میدانستهاند. تاریخ خطی، هنگامی گمراهکننده میشود که این پیچیدگی را حذف کند و از گذشته روایتی بسازد که جایگاه امروز یک قدرت را نه نتیجه مناسبات تاریخی بلکه حاصل طبیعی برتری تمدنی آن جلوه دهد.
تمدن را نمیتوان تنها از روی آنچه ساخته است شناخت بلکه باید آن را از روی آنچه ویران کرده، کسانی که به حاشیه رانده، خشونتی که مشروعیت بخشیده و گذشتهای که از حافظه خود حذف کرده است نیز شناخت. این معیار نه امتیازی برای ایران است و نه اتهامی اختصاصی به غرب؛ معیاری است برای آنکه هیچ تمدنی خود را از پرسش و داوری تاریخی معاف نداند.
س. ملکوتی
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.