آیا جمهوری اسلامی پس از انتخابات میاندورهای آمریکا در سوم نوامبر وارد مرحلهای تعیینکننده خواهد شد؟
فرضیه این تحلیل، همزمانی چند روند در اواخر نوامبر و اوایل دسامبر است: بنبست هستهای، فشار نظامی و اقتصادی واشنگتن، بحران داخلی ایران و افزایش حضور بینالمللی اپوزیسیون. هیچیک بهتنهایی به معنای سقوط حکومت نیست؛ مسئله این است که آیا مجموع آنها انسجام ساختار قدرت را متزلزل خواهد کرد.
طرح سهروزه پنتاگون؛ آمادگی بدون فرمان حمله
به گزارش نیویورکتایمز، پنتاگون گزینهای برای سه روز حملات سنگین به توان موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی، زیرساختهای انرژی و مراکز سپاه پاسداران تهیه کرده است. این گزینه بنا بر گزارش روزنامه در نشست کمپدیوید مطرح شده، اما ترامپ هنوز دستور اجرای آن را نداده است. همچنین گزارش شده که او در ماههای اخیر پنج پیشنهاد عملیات گسترده علیه ایران یا حوثیها را رد کرده است.
ترامپ هشتم اکتبر اعلام کرد که آمریکا پیش از انتخابات سوم نوامبر به ایران حمله نخواهد کرد و مذاکرات ادامه دارد. این سخن، خطر حمله برنامهریزیشده پیش از انتخابات را کاهش میدهد، نه احتمال درگیری ناخواسته یا تصمیمی متفاوت پس از آن را. طرح پنتاگون نشاندهنده وجود یک گزینه عملیاتی است، نه قطعیت جنگ.
اهمیت این طرح در آن است که واشنگتن میتواند پس از انتخابات، بدون نیاز به آغاز برنامهریزی از نقطه صفر، گزینه نظامی آمادهای در اختیار داشته باشد. بااینحال، اختلافنظر مشاوران ترامپ درباره اثربخشی حملات نشان میدهد که حتی در واشنگتن نیز درباره نتایج سیاسی یک عملیات کوتاه و سنگین اتفاقنظر وجود ندارد.
بنبست هستهای و فشار اقتصادی
واشنگتن خواستار محدودیت جدی در غنیسازی اورانیوم است؛ تهران بر حفظ ظرفیت غنیسازی و ذخایر خود اصرار دارد. فعالیتهای مشاهدهشده در تصاویر ماهوارهای مجموعه مینزدایی نیز بر نگرانیها افزوده، اما بهخودیخود مدرک ساخت سلاح هستهای نیست. شکست مذاکرات میتواند بهانهای برای تشدید فشار نظامی فراهم کند، هرچند تصمیم به حمله همچنان سیاسی خواهد بود.
آمریکا همزمان با تحریم کشتیها و شبکههای انتقال نفت، درآمدهای حکومت را هدف گرفته است. هدف این فشارها تنها محدودکردن منابع مالی نیست؛ بلکه افزایش هزینه ادامه سیاستهای کنونی تهران و واداشتن حاکمیت به تجدیدنظر در محاسبات راهبردی آن نیز هست.
در داخل کشور، تورم، سقوط ارزش پول و کاهش منابع مالی دولت بر نارضایتیها افزوده است. بااینحال، فشار اقتصادی زمانی میتواند به بحرانی برای بقای نظام تبدیل شود که با اعتصابهای پایدار، اعتراضات فراگیر و شکاف در نهادهای حکومتی همراه شود.
فرانکفورت و جایگاه شاهزاده رضا پهلوی
قرار است هفتم نوامبر، جایزه آزادی بنیاد فریدریش ناومان در کلیسای تاریخی پاول در فرانکفورت، به نمایندگی از مردم ایران به شاهزاده رضا پهلوی اهدا شود. جایزه رسماً متعلق به مردم ایران است، نه شخص او؛ بااینحال انتخاب او بهعنوان دریافتکننده، در حضور چهرههای سیاسی اروپایی، اهمیت نمادین دارد.
این رویداد میتواند نشانه افزایش پذیرش و اعتبار سیاسی او در بخشی از محافل اروپایی باشد. برگزاری مراسم تنها چهار روز پس از انتخابات آمریکا فرصتی برای طرح چشمانداز گذار سیاسی فراهم میکند؛ بدون آنکه این تقارن زمانی، هماهنگی سیاسی با واشنگتن را ثابت کند.
اهمیت سیاسی این رویداد فراتر از دریافت یک جایزه است. حضور شاهزاده در چنین جایگاهی میتواند به افزایش ارتباطات سیاسی اپوزیسیون در اروپا و طرح جدیتر مسئله آینده ایران کمک کند. بااینحال، مشروعیت بینالمللی زمانی به عاملی تعیینکننده تبدیل میشود که با سازماندهی داخلی و اعتماد بخشهای گسترده جامعه همراه باشد.
آزمون واقعی؛ انسجام دستگاه امنیتی
حملات خارجی و تحریمها بهتنهایی حکومتهای اقتدارگرا را ساقط نمیکنند. تا زمانی که سپاه، بسیج و مدیران کلیدی به بقای نظام باور داشته باشند، حکومت ممکن است فشارهای سنگین را تحمل کند. نشانههای تعیینکننده عبارتاند از اعتصابهای راهبردی، اعتراضات سراسری، خودداری نیروها از سرکوب، ریزشهای قابلراستیآزمایی و شکاف آشکار در میان افراد مهم حلقه قدرت نظام.
از منظر روانشناسی سیاسی، وفاداری به حکومت تنها محصول باورهای ایدئولوژیک نیست؛ ترس از آینده، وابستگی اقتصادی و نگرانی از مجازات نیز در آن نقش دارند. هنگامی که نیروهای حکومتی به امکان گذار مسالمتآمیز و حفظ امنیت فردی خود باور پیدا کنند، محاسبات آنان ممکن است تغییر کند.
در این میان، تشکیل کمیته عدالت انتقالی از سوی شاهزاده رضا پهلوی راهکاریست هوشمندانه مبنی بر تضمین حاکمیت قانون، حفظ نهادهای ضروری کشور و پرهیز از انتقامجویی جمعی، راهکاری که میتواند باعث تشویق و تسریع جدایی نیروها از حکومت شود.
در نتیجه، اواخر نوامبر تا اوایل دسامبر پنجرهای احتمالی برای تغییر موازنه است.** طرح سهروزه پنتاگون، اختلاف هستهای، فشار اقتصادی و تحرک اپوزیسیون ممکن است همزمان شوند؛ اما نتیجه را بیش از هر چیز تحولات درون ساختار قدرت ایران تعیین میکند.
پرسش نهایی فقط این نیست که آیا آمریکا و اسرائیل دوباره حمله خواهند کرد؛ بلکه این است که آیا حافظان جمهوری اسلامی همچنان به بقای آن باور خواهند داشت؟
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.