منتقد، هوادار، فعال سیاسی و رهبر سیاسی، همه در فضای عمومی اثر می‌گذارند، اما اثر و مسئولیت آنها یکسان نیست.

کسی که مقاله‌ای می‌نویسد، بخشی از افکار عمومی را تحت تاثیر قرار می‌دهد، اما کسی که خود را محور یک حرکت سیاسی معرفی می‌کند و از میلیون‌ها نفر می‌خواهد به فراخوان او پاسخ دهند، با سطح دیگری از مسئولیت روبروست.

بنابراین، سخن من این نیست که منتقدان مسئول نیستند. اتفاقا منتقد نیز باید درباره سخنان خود پاسخگو باشد. اگر پیش‌بینی می‌کند ائتلافی شکست خواهد خورد، اگر از حضور در ائتلافی خودداری می‌کند، اگر دیگران را به کناره‌گیری دعوت می‌کند، باید بتواند درباره استدلال خود توضیح دهد.

اما این موضوع نباید به این نتیجه برسد که چون همه مسئول‌اند، پس مسئولیت همه برابر است.

یک ترازو لازم است، اما وزن‌ها یکی نیستند

سیاستسیاست شطرنج نیست که فقط صفحه را عوض کنیم

تغییر تاکتیک در سیاست امری طبیعی است. هیچ سیاستمداری نمی‌تواند مدعی باشد که شرایط سیاسی برای همیشه ثابت می‌ماند.

اما تغییر تاکتیک با فراموش کردن وعده‌ها و مواضع قبلی تفاوت دارد.

اگر شرایط تغییر کرده است، باید توضیح داده شود که چه چیزی تغییر کرده، چرا تاکتیک قبلی کنار گذاشته شده و تاکتیک جدید بر چه ارزیابی و داده‌ای استوار است.

وقتی یک سیاستمدار امروز از روشی سخن می‌گوید که با موضع دیروز او تفاوت دارد، پرسش درباره این تغییر نه دشمنی است و نه کارشکنی. اتفاقا یکی از وظایف طبیعی افکار عمومی است.

در مورد رضا پهلوی نیز همین پرسش مطرح است. او در سال‌های گذشته درباره ضرورت اتکا به مردم ایران و امکان تغییر از درون جامعه ایران سخن گفته بود. در سال ۱۴۰۴ و پس از سرکوب اعتراضات دیماه، موضع او درباره نقش مداخله خارجی تغییر کرد و در گفتگویی با رویترز نیز توضیح داد که کشتار آن روزها در تغییر نگاهش موثر بوده است. (Reuters)

این تغییر موضع ممکن است از نظر سیاسی قابل توضیح باشد، اما دقیقا به همین دلیل باید توضیح داده شود. تغییر نظر حق هر سیاستمداری است، اما پاسخگویی درباره دلیل تغییر نظر نیز حق جامعه است.

 آیا اگر همه راه‌ها را نقد کنیم، نقد بی‌اعتبار می‌شود؟

اینکه اگر کسی فراخوان بدهد و اعتراضات سرکوب شود، او را مسئول بدانیم و اگر فراخوان ندهد، او را منفعل بدانیم، استدلال درستی نیست.

مسئولیت سیاسی باید بر اساس اطلاعات موجود، سطح اختیار، نحوه تصمیم‌گیری و پیامدهای قابل پیش‌بینی سنجیده شود.

اما از سوی دیگر، نمی‌توان گفت چون تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی دشوار است، پس هیچ‌گاه نباید درباره نتایج آن پرسش کرد.

اگر فراخوانی داده می‌شود، باید درباره ارزیابی توان جامعه، میزان سازماندهی، خطرات احتمالی و سازوکار پشتیبانی توضیح داده شود.

اگر فراخوانی داده نمی‌شود، باز هم می‌توان درباره دلیل آن پرسید.

نقد زمانی بی‌معنا می‌شود که هیچ تصمیمی امکان بررسی نداشته باشد. 

با این بخش از نوشته شما که منتقد نیز بخشی از فضای سیاسی است، موافقم.

قلم قدرت است. رسانه قدرت است. تریبون قدرت است. حتی «نه» گفتن نیز در شرایطی می‌تواند یک تصمیم سیاسی باشد.

اما مسئولیت منتقد با مسئولیت کسی که مدعی رهبری یک گذار سیاسی است، یکسان نیست.

اگر یک نویسنده اشتباه کند، دامنه پیامد آن با تصمیم یک رهبر سیاسی که میلیون‌ها نفر را به خیابان فرا می‌خواند، قابل مقایسه نیست.

بنابراین، سخن من دفاع از مصونیت منتقد نیست، دفاع از تناسب مسئولیت با میزان اختیار و ادعا است.

نه گفتن هم تصمیم سیاسی است، اما هر نه‌ای کارشکنی نیست

ممکن است یک فعال سیاسی با ائتلافی همراه نشود و این تصمیم پیامدهایی داشته باشد.

اما هر مخالفتی را نمی‌توان کارشکنی نامید.

در سیاست، اختلاف نظر بخشی از زندگی دمکراتیک است. اگر قرار باشد هرکس که با یک ائتلاف یا رهبر سیاسی مخالفت کرد، متهم شود که به دشمن خدمت کرده است، دیگر چیزی از فرهنگ دمکراتیک باقی نمی‌ماند.

اتفاقا آزمون واقعی یک جریان سیاسی در همین‌جاست، آیا می‌تواند مخالف درون خود را تحمل کند؟

اگر قرار است جامعه آینده ایران دمکراتیک باشد، تحمل نقد باید از همین امروز آغاز شود.

مسئولیت اصلی کشتار و سرکوب معترضان بر عهده ساختار سرکوبگر و نیروهایی است که دست به خشونت می‌زنند.

این اصل نباید با مسئولیت سیاسی فراخوان‌دهنده خلط شود.

کسی که مردم را به اعتراض دعوت می‌کند، مسئول سرکوب حکومت نیست، اما مسئولیت سیاسی او در ارزیابی شرایط، سنجش خطر و توضیح درباره امکانات و پیامدهای فراخوان نیز قابل بررسی است.

این دو گزاره می‌توانند هم‌زمان درست باشند.

از یک سو، نباید قربانی را مسئول جنایت حکومت دانست.

از سوی دیگر، نباید هر پرسشی درباره مسئولیت سیاسی یک فراخوان را با این استدلال که «حکومت سرکوب کرد» کنار گذاشت

مو ضع اعلام شده مهم است ، اما سازو کار تحقق ان مهمتر

رضا پهلوی در مواضع اعلام‌شده خود بر این نکته تاکید کرده که شکل نهایی حکومت آینده ایران باید با رای مردم تعیین شود و در گفتگوهای اخیر نیز از مجلس موسسان و همه‌پرسی آزاد سخن گفته است. در گفتگوی تفصیلی او با رویترز نیز بر گذار به یک نظام سکولار و دمکراتیک و نقش مردم ایران در تعیین آینده کشور تاکید شده است. (Reuters)

این موضع را نمی‌توان نادیده گرفت.

اما در سیاست، تنها اعلام نیت کافی نیست. پرسش مهمتر این است که چه نهادهایی تضمین می‌کنند این وعده در عمل نیز اجرا شود؟

اگر قرار است حکومت آینده بر پایه رای آزاد مردم شکل بگیرد، باید درباره استقلال نهادهای گذار، حدود اختیارات افراد، مدت دوره گذار، سازوکار نظارت، تفکیک قوا و جلوگیری از تمرکز قدرت نیز سخن گفت.

جامعه ایران یک بار هزینه تمرکز قدرت را پرداخته است. بنابراین طبیعی است که نسبت به هر ساختار متمرکز دیگری حساس باشد، حتی اگر صاحب آن ساختار وعده دمکراسی بدهد.

در سخنان اخیر رضا پهلوی، تغییر تاکتیک و ضرورت سازماندهی بیشتر مورد تاکید قرار گرفته است.

تغییر تاکتیک به خودی خود ایراد نیست. ایراد زمانی آغاز می‌شود که تاکتیک جدید بدون توضیح درباره شکست یا محدودیت تاکتیک قبلی ارائه شود.

جامعه حق دارد بپرسد:

فراخوان‌های قبلی چه نتیجه‌ای داشت؟

وعده حضور مردم و پیوستن نیروها بر چه ارزیابی‌استوار بود؟

«گارد جاویدان» چه بود و چه شد؟

فراخوان به «عمل نهایی» یا «نبرد نهایی» بر چه امکاناتی تکیه داشت؟

و وقتی گفته شد زمان مناسب برای بازگشت مردم به خیابان اعلام خواهد شد، معیار تعیین آن زمان چه بود؟

این پرسش‌ها برای تحقیر یا حذف یک شخصیت سیاسی نیست. اینها همان پرسش‌هایی است که از هر رهبر سیاسی در هر جامعه دمکراتیک پرسیده می‌شود.

 نوستالژی بخشی از تاریخ سیاسی هر جامعه است، اما نوستالژی جایگزین بررسی تاریخی نمی‌شود.

اگر از گذشته سخن می‌گوییم، باید همه گذشته را ببینیم، هم دستاوردها و هم خطاها، هم خدمات و هم سرکوب‌ها، هم توسعه و هم محدودیت آزادی‌های سیاسی.

فاصله گرفتن از نوستالژی‌که هنوز به شکل عادلانه و تاریخی راست‌آزمایی نشده، خطایی فاحش برای هر پروژه‌ای است که مدعی ساختن جامعه‌ای آرمانی و دمکراتیک است.

به چالش کشیدن حکومت‌هایی که به شکلی وابستگی فامیلی یا شخصی در ساختار قدرت داشته‌اند نیز بخشی از عبور به دمکراسی است.

اگر از نام حکومت‌های گذشته وام می‌گیریم، عملکرد آنها را نیز باید به چالش بکشیم.

دمکراسی با انتخاب گزینشی تاریخ ساخته نمی‌شود.

سفر او به اسرائیل در سال ۱۴۰۲ و دیدارهایش با مقام‌های اسرائیلی اقدامی علنی و مستند بود. او در همان زمان این سفر را در چارچوب صلح، دوستی و آینده روابط میان ایران و اسرائیل توضیح داد و بر امکان همکاری راهبردی میان دو کشور تاکید کرد. (euronews)

اما نکته مهم‌تر آن است که در گفتگوی اخیر رضا پهلوی با تینا قاضی‌مراد، او درباره سفر دو سال پیش خود به اسرائیل گفت که به باور او، یکی از دلایل اصلی واکنش‌های بین‌المللی، به‌ویژه از سوی اسرائیل و ایالات متحده، همان سفر بوده است. دویچه‌وله فارسی نیز این اظهارنظر و پاسخ دفتر او را گزارش کرده است. دفتر او در توضیحی تاکید کرده که هدف سفر، زمینه‌سازی برای اقدام نظامی نبوده، بلکه تلاش برای متقاعد کردن دولت‌های غربی به تفکیک میان جمهوری اسلامی و مردم ایران بوده است. (DW)

این سخن به خودی خود اثبات‌کننده رابطه علت و معلولی میان آن سفر و آغاز حملات نیست، اما چون خود او چنین تاثیری را مطرح کرده است، پرسش درباره پیامد سیاسی و بین‌المللی آن سفر کاملا مشروع است.

آیا کسی که خود را رهبر سیاسی می‌داند می‌تواند درباره آثار بین‌المللی سفرهای خود سخن بگوید، اما انتظار داشته باشد درباره پیامدهای احتمالی آن از او پرسشی نشود؟

مسئله، اتهام نیست، مسئله پاسخگویی سیاسی است.

   اگر دمکراسی قرار است حاصل اراده مردم یک کشور باشد، نمی‌تواند محصول اراده و قدرت نظامی کشور دیگری تعریف شود.

تجربه عراق، لیبی و افغانستان نشان داده است که مداخله نظامی خارجی به خودی خود نه دمکراسی پایدار به ارمغان می‌آورد و نه تضمینی برای آزادی، حاکمیت قانون و استقرار نهادهای دمکراتیک است. در عراق، پس از سقوط حکومت صدام حسین، کشور با خشونت، درگیری‌های فرقه‌ای و ضعف‌های جدی در روند گذار سیاسی روبه‌رو شد. سازمان ملل نیز در گزارش‌های خود بر دشواری‌های روند گذار، ناامنی و ضرورت ایجاد نهادهای فراگیر و حاکمیت قانون در عراق تاکید کرده است. (press.un.org)

در لیبی نیز پس از سقوط معمر قذافی، سازمان ملل سال‌ها درگیر پشتیبانی از روند سیاسی، میانجی‌گری و تلاش برای تقویت نهادهای سیاسی این کشور بوده است. (United Nations)

افغانستان نیز پس از دو دهه حضور نظامی آمریکا و متحدانش، در سال ۱۴۰۰ شاهد بازگشت طالبان به قدرت شد و سازمان ملل پس از آن از بحران سیاسی، اقتصادی و انسانی گسترده در این کشور گزارش داده است. (afghanistan.un.org)

بنابراین، مسئله فقط این نیست که یک سیاستمدار با کدام دولت خارجی گفتگو می‌کند، مسئله این است که آیا رسیدن به قدرت از مسیر اتکا به نیروی خارجی با ادعای استقلال سیاسی و دمکراسی‌خواهی سازگار است یا نه.

کسی که خود را مدافع استقلال ایران و حق تعیین سرنوشت ایرانیان می‌داند، باید توضیح دهد که چگونه می‌توان از یک دولت خارجی برای حمله به سرزمین ایران یا تغییر موازنه قدرت در داخل کشور یاری خواست و در عین حال انتظار داشت نتیجه نهایی، حکومتی مستقل و متکی بر اراده مردم ایران باشد.

همکاری دیپلماتیک با دولت‌های جهان یک موضوع است و دعوت یا ترغیب یک دولت خارجی به اقدام نظامی علیه کشور موضوعی دیگر. این دو را نمی‌توان با یک عنوان واحد پوشاند و سپس از کنار پیامدهای سیاسی و تاریخی آن گذشت.

برای رسیدن به قدرت، دست دراز کردن به سوی یک دولت خارجی نه نشانه استقلال است و نه تضمین دمکراسی.

اگر قرار است آینده ایران به دست ایرانیان و از طریق رای آزاد آنان تعیین شود، تصمیم درباره ساختار سیاسی آینده نیز باید از دل جامعه ایران و سازوکارهای دمکراتیک بیرون بیاید، نه از اتاق‌های تصمیم‌گیری قدرت‌های خارجی.

این پرسش بخشی از همان الفبای سیاست است، اگر قرار است آینده ایران به دست ایرانیان تعیین شود، نقش نیروی نظامی خارجی در رسیدن به آن آینده دقیقا چیست؟ مرز میان همکاری بین‌المللی و اتکا به قدرت خارجی کجاست؟

پاسخ به این پرسش برای هر جریان سیاسی که از استقلال، آزادی و حاکمیت مردم سخن می‌گوید ضروری است.

اگر یک سیاستمدار خود را با چهره‌هایی مانند ماندلا یا گاندی مقایسه می‌کند، این مقایسه فقط عنوان و تصویر نیست، مجموعه‌ای از معیارها را نیز به دنبال می‌آورد.

ماندلا بودن فقط سخن گفتن از آشتی ملی نیست. گاندی بودن فقط سخن گفتن از عدم خشونت نیست.

هر تشبیه سیاسی، مسئولیت اخلاقی و تاریخی نیز به همراه دارد.

اگر قرار است از این شخصیت‌ها وام گرفته شود، باید درباره تحمل مخالف، پرهیز از انتقام، پذیرش تکثر سیاسی، احترام به مخالف و ترجیح نهاد بر شخص نیز سخن گفت.

مدعی ماندلا بودن، هزینه دارد.

یکی از موضوعاتی که نمی‌توان از آن گذشت، فرهنگ هواداری است.

در بخشی از فضای هواداری، ادبیاتی خشن علیه منتقدان دیده می‌شود، از فحاشی و تهدید گرفته تا دعوت به مرگ یا برخوردهای تند با کسانی که با دیدگاه غالب موافق نیستند.

نمایش نمادهای ساواک، ستایش برخی چهره‌های امنیتی گذشته یا برخورد خشونت‌آمیز کلامی با منتقدان نیز نمی‌تواند با یک پروژه دمکراتیک بی‌ارتباط تلقی شود.

این به معنای نسبت دادن رفتار بخشی از هواداران به همه هواداران نیست.

اما اگر قرار است حکومت آینده بر مدار آزادی بیان و تحمل مخالف بنا شود، فرهنگ سیاسی هواداران نیز باید مورد پرسش قرار گیرد.

دمکراسی از فردای پیروزی آغاز نمی‌شود، از امروز آغاز می‌شود.

ساواک نه یک واژه تزئینی در جدال‌های سیاسی، بلکه بخشی از تاریخ معاصر ایران است.

اگر قرار است درباره جمهوری اسلامی و دستگاه‌های امنیتی آن سخن بگوییم، باید بتوانیم درباره نهادهای امنیتی دوره پهلوی نیز با همان معیار سخن بگوییم.

نه باید جنایات جمهوری اسلامی را با گذشته تطهیر کرد و نه باید تاریخ گذشته را با جنایات امروز توجیه کرد.

یک جامعه دمکراتیک به چنین مقایسه‌ای نیاز دارد، زیرا عدالت تاریخی زمانی معنا پیدا می‌کند که معیار آن برای دوست و مخالف یکسان باشد.

بحث درباره «دفترچه گذار» نیز از همین منظر اهمیت پیدا می‌کند.

اگر قرار است در دوره گذار، فرد یا گروهی نقش محوری در جابه‌جایی قدرت داشته باشد، باید دقیقا مشخص شود حدود این اختیار چیست، چه نهادی بر آن نظارت می‌کند، دوره آن چه مدت است و چگونه می‌توان مانع تبدیل اختیار موقت به قدرت دائمی شد.

حتی اگر شخص مورد بحث صراحتا بگوید که برای خود مقام دائمی نمی‌خواهد، باز هم مسئله نهادها باقی می‌ماند.

در سیاست دمکراتیک، اعتماد به شخصیت جایگزین سازوکار نظارت نمی‌شود.

جامعه‌ای که برای عبور از استبداد تلاش می‌کند، باید از همان ابتدا نسبت به تمرکز قدرت حساس باشد.

یکی از پرسش‌های مهم نوشته شما این است که منتقد دقیقا چه می‌خواهد.

این پرسش را می‌توان پذیرفت.

منتقد باید تا حد امکان روشن کند که هدفش چیست، اصلاح یک رفتار، اصلاح یک ساختار، تغییر یک سیاست یا کنار گذاشتن یک فرد؟

اما حتی اگر منتقد هدف خود را روشن نکرده باشد، این موضوع اصل پرسش را بی‌اعتبار نمی‌کند.

همانطور که از رضا پهلوی باید پرسید اگر فلان شرایط تغییر کند، آیا تاکتیک او نیز تغییر خواهد کرد، از منتقد نیز می‌توان پرسید چه شواهدی می‌تواند ارزیابی او را تغییر دهد.

این همان فرهنگ گفتگوی سیاسی است که هر دو طرف به آن نیاز دارند.

اگر قرار است «دفتر حساب» سیاست باز شود، بهتر است همه دفترها باز شود.

دفتر جمهوری اسلامی.

دفتر اصلاح‌طلبان.

دفتر نیروهای مخالف جمهوری اسلامی.

دفتر ائتلاف‌ها و ائتلاف‌های شکست‌خورده.

دفتر کسانی که در سال ۱۳۵۷ نقش داشتند.

دفتر کسانی که در سال‌های نخست جمهوری اسلامی از آن حمایت کردند.

دفتر کسانی که بعدتر منتقد شدند.

و دفتر کسانی که امروز مدعی رهبری گذار هستند.

هیچکس نباید از حساب گذشته خود مصون باشد.

اما باز کردن دفتر حساب نباید به معنای انتقام سیاسی باشد. هدف باید فهمیدن باشد، فهمیدن اینکه چه تصمیم‌هایی گرفته شد، چرا گرفته شد و چه نتایجی به بار آورد.

اگر تغییر موضع برای یک گروه نشانه بلوغ سیاسی است، برای گروه دیگر نیز باید چنین باشد.

اگر بازگشت از یک اشتباه برای یک شخصیت قابل پذیرش است، برای رقیب او نیز باید قابل پذیرش باشد.

یک ترازو، یک معیار، اما نه یک وزن.

اگر فرد دیگری نیز خود را در جایگاه رهبری یک گذار سیاسی قرار دهد، همان پرسش‌ها درباره او نیز مطرح خواهد بود.

مشکل اصلی این نیست که چه کسی بر صندلی قدرت می‌نشیند.

مشکل این است که آن صندلی چه اندازه قدرت دارد.

چه نهادی بر آن نظارت می‌کند.

چه زمانی باید کنار برود.

چگونه می‌توان او را برکنار کرد.

و چگونه می‌توان اطمینان یافت که قدرت موقت به قدرت دائمی تبدیل نمی‌شود.

اگر این پرسش‌ها از امروز پاسخ داده نشوند، تغییر نام‌ها به تنهایی تغییر نظام سیاسی نیست.

در نهایت، با اصل سخن شما موافقم که همه باید با یک معیار سنجیده شوند.

اما معیار واحد به معنای مسئولیت برابر نیست.

کسی که ادعای رهبری دارد، باید بیشتر پاسخ دهد.

کسی که ادعای سازمان‌دهی دارد، باید درباره سازمان پاسخ دهد.

کسی که وعده فراخوان می‌دهد، باید درباره نتیجه و ارزیابی خود توضیح دهد.

کسی که از دمکراسی سخن می‌گوید، باید درباره نهادهای تضمین‌کننده دمکراسی توضیح دهد.

کسی که از استقلال سخن می‌گوید، باید درباره نسبت خود با قدرت‌های خارجی شفاف باشد.

و کسی که از گذشته سیاسی خود یا خاندان سیاسی خود دفاع می‌کند، باید آماده پاسخگویی درباره همان گذشته نیز باشد.

این نه دشمنی است و نه حذف.

این همان چیزی است که از هر جامعه‌ای که مدعی عبور به دمکراسی است باید انتظار داشت.

در پایان، شاید بد نباشد پرسش شما را به شکلی دیگر بازگردانم:

اگر قرار است همه ما مسئول باشیم، آیا بهتر نیست مسئولیت را متناسب با میزان قدرت و ادعای سیاسی هر فرد بسنجیم؟

آیا بهتر نیست به جای آنکه هر نقدی را به «تضعیف جبهه» تعبیر کنیم، از خود بپرسیم که چرا یک جریان سیاسی از نقد درونی هراس دارد؟

آیا بهتر نیست پیش از رسیدن به قدرت، همان آزادی‌را که برای فردای ایران وعده می‌دهیم، در میان خودمان تمرین کنیم؟

و مهم‌تر از همه:

اگر هدف، ساختن ایرانی دمکراتیک، مستقل و وطن‌شمول است، آیا نباید از همین امروز نشان دهیم که قدرت، هر که صاحب آن باشد، بالاتر از پرسش و پاسخ نیست؟

در مقاله‌ای که درباره گردهمایی تورنتو نوشته بودم نیز، بنا بر ملاحظات و خواسته تحریریه محترم سایت گویانیوز، ناگزیر شدم بخشی از مطالب و دیدگاه‌های خود را حذف یا تعدیل کنم تا امکان انتشار مقاله فراهم شود. امیدوارم در آینده فضایی فراهم آید که نویسندگان و منتقدان بتوانند بدون ممیزی، دیدگاه‌های خود را جامع، صریح و مستدل بیان کنند، زیرا گفتگوی واقعی زمانی شکل می‌گیرد که مجال طرح نقد و پاسخ، هر دو، وجود داشته باشد.

در نهایت، اختلاف نظر میان ما نباید به دشمنی تبدیل شود. اگر قرار است آینده ایران بر پایه گفتگو، تکثر، آزادی و احترام به مخالف ساخته شود، باید این اصول را پیش از رسیدن به آن آینده، در همین گفتگوها تمرین کنیم.

دفتر حساب سیاست اگر باز می‌شود، باید برای همه باز باشد، اما وزن هر امضا را نیز باید متناسب با قدرت و مسئولیتی که پشت آن قرار دارد سنجید.

منابع:

۱. رویترز، گفتگوی اختصاصی با رضا پهلوی، ۲۳ تیر ۱۴۰۵. (Reuters)

۲. دویچه‌وله فارسی، گزارش درباره سفر رضا پهلوی به اسرائیل و گفتگوی اخیر او با تینا قاضی‌مراد. (DW)

۳. گفتگوی رضا پهلوی با تینا قاضی‌مراد، شبکه National Revolution TV، خرداد ۱۴۰۵.

۴. یورونیوز فارسی، گزارش نشست رضا پهلوی در اسرائیل، فروردین ۱۴۰۲. (euronews)

۵. یورونیوز فارسی، گزارش درباره مواضع رضا پهلوی و گفتگوهای او درباره آینده سیاسی ایران. (euronews)

۶. سازمان ملل متحد، گزارش‌ها و اسناد مربوط به تحولات سیاسی و وضعیت پس از مداخله و گذار در افغانستان. (afghanistan.un.org)