🔻«انقلاب شیر و خورشید» یا «زن، زندگی، آزادی»؟🔻

در روزگار شیر و خورشید

درود بر آقای ابراهیمی گرامی،
تحشیه ای برای فراموشی!

این تذکّری که میدهم برای مشاجره و دعواهای بی‌ نتیجه و اعصاب خوردکن نیست؛ بلکه برای تامّلات پیگیر و اساسیست به منظور برونرفت از باتلاق مصائب و مشکلات ایران. مسئله‌ای که در اینجا مطرح میکنم، نه مسئله این یا آن نماد و شعار و جنبش است و نه قرار است که بهانه‌ای برای صف‌آرایی و جدالهای فرساینده میان نیروهای مخالف حکومت باشد؛ بلکه مسئله بسیار بنیانیتر از اینهاست. مسئله اینست که چرا ما نمیتوانیم تداوم را در پروسه شکوفایی و دگرگونی بفهمیم و چرا هرگاه با صورت تازه‌ای از یک پدیده تاریخی روبرو میشویم، تصوّر میکنیم که برای به رسمیّت شناختن آن، باید صورت پیشین را نفی کنیم. به گمان من، یکی از مشکلات بنیانی ما در فهم تاریخ و تحوّلات اجتماعی ایران همینست که تاریخ را بیشتر با منطق «یا ــ یا» میفهمیم تا با منطق تداوم و شدن. گویی اگر چیزی تازه پدیدار شود، حتما باید چیزی را که پیش از آن بوده کنار بزند و نفی کند؛ در حالیکه در بسیاری از موارد، آنچه که تازه پدیدار میشود نه از هیچ؛ بلکه از دل همان چیزی برمیخیزد که پیش از آن وجود داشته است.
کاربرد حرف ربط «یا» در عنوان مطلب شما نیز به نظر من صرفا نقش تردید یا انتخاب و گزینه سازی ندارد؛ بلکه در پسزمینه خود، نقش نفی دارد، هر چند مستقیما در این باره چیزی نمیگوید، امّا از محتوای مطلب میتوان به آسانی آن را استنباط کرد. مسئله بر سر شیر و خورشید و شمشیر یا جنبش زن، زندگی، آزادی نیست؛ بلکه مسئله بر سر اینست که چرا ما نمیتوانیم این پدیده‌ها را در یک پروسه تاریخی و در نسبت با یکدیگر بفهمیم. چرا باید حتما یکی را در برابر دیگری قرار بدهیم؟ چرا باید تصوّر کنیم که اگر امروز پدیده‌ای تازه به وجود آمده، پس آنچه که پیش از آن بوده دیگر هیچ نسبتی با امروز ندارد؟ این همان جاییست که به نظر من باید در اساس و پایه شیوه اندیشیدن خود تامّل کنیم؛ زیرا «شدن» با «نفی»، یکی نیست. چیزی میتواند دگرگون شود، صورت تازه‌ای پیدا کند و وارد مرحله دیگری از حیات تاریخی خود شود، بی آنکه تمام آنچه که پیش از آن بوده از تاریخ وجودش حذف شده باشد.
وقتی که شما تخمه درخت گردو را در زمین میکارید، روندی که از تخمه تا ریشه و از ریشه تا تنه و از تنه تا شاخه و از شاخه تا برگ و سپس تا بارآوری و محصول طی میکند، نامها و صورتهای مختلفی دارد، امّا در اساس و پایه، همه این مراحل به یک پروسه واحد تعلّق دارند. ما اول تخمه گردو داریم، بعد ریشه میکند، سپس تنه میزند، تنه شاخه‌ها را تولید میکند، شاخه برگ میآورد و در ادامه درخت به بار مینشیند. وقتی که رودخانه از قلّه های کوه راه می افتد در مرحله ای که از ارتفاع پانصد متری فرو میریزد، به آن «آبشار» میگویند و وقتی که در جایی به گرداگرد خود میپیچد و در زمین فرو میرود به آن «گردآب» میگویند. امّا همه این شکلها، تداوم رودخانه هستند؛ نه گسست و بریدن رودخانه. این مثالهایی که میزنم برای تفهیم اصل قضیه است. شما نمیتوانید بگویید «یا تخمه یا ریشه»، «یا تنه یا شاخه»، «یا شاخه یا برگ». چنین پرسشی اساسا غلط است؛ زیرا شما یک پروسه واحد را به اجزای منفصل و رقیب تبدیل کرده اید. تنه، نفی تخمه نیست؛ بلکه نتیجه تحوّل تخمه است. شاخه، نفی تنه نیست؛ بلکه ادامه و دگرگونی تنه است. برگ، نفی شاخه نیست؛ بلکه یکی از صورتهای تحقّق همان پروسه شکوفایی است. اگر بخواهیم برای اثبات برگ، شاخه را نفی کنیم، در حقیقت خود برگ را نیز از امکان وجودش محروم کرده ایم؛ زیرا برگ بدون آن روندی که به وجودش آورده است، فهمیدنی نیست.
همین اصل را باید در مورد انسان و هویّت و فرهنگ و تاریخ نیز فهمید. وقتی میگوییم آقای ابراهیمی یک انسان بالغ است، منظورمان اینست که او دوران کودکی و نوجوانی و جوانی را طی کرده و اکنون یک مرد بالغ است. نمیتوان پرسید که آیا آقای ابراهیمی کودک است یا نوجوان یا جوان یا مرد بالغ. این سوال در این خصوص کاملا بی‌معناست؛ زیرا آقای ابراهیمی همه این مراحل را تا لحظه بلوغ در خودش طی کرده است. البته او اکنون کودک یا نوجوان و جوان نیست، امّا این بدان معنا نیست که کودکی و نوجوانی و جوانی او از تاریخ وجودش حذف شده است. آن مراحل دیگر صورت بالفعل وجود او نیستند، ولی در پروسه شدن او حضور داشته اند. مرد بالغ، کودک نفی‌ شده نیست؛ بلکه کودکیست که دگرگون شده و از آن مرحله عبور کرده است. به همین دلیل، عبور از یک مرحله را نباید با نابود کردن تاریخ آن مرحله اشتباه گرفت.
در مورد هویّت ایرانی نیز همینطور است. وقتی که میگوییم ایرانی، «پهلوان، عارف، رند» است، نمیتوانیم بگوییم یا پهلوان است یا عارف یا رند. «یا» در اینجا کاملا بی‌معنیست. ایرانی میتواند هم پهلوان باشد، هم عارف باشد و هم رند؛ امّا پرسش اساسی اینست که این عناصر در طول تاریخ تحوّلات اجتماعی، فرهنگی، دینی و معنوی ایران چگونه پدید آمده اند، چه نسبتی با یکدیگر پیدا کرده اند و چگونه در کنار یکدیگر چیزی را ساخته اند که ما امروز از آن به عنوان هویّت ایرانی یاد میکنیم. هویّت یک باهمستان، یک شیء منجمد و از پیش ساخته شده نیست که یک بار برای همیشه تعریف شده باشد؛ هویّت یک پروسه تاریخی و فرهنگیست، حاصل تجربه، حافظه، رنج، شکست، پیروزی، آفرینش، ویرانی و بازسازی نسلهای مختلف است. بنابر این، اگر بخواهیم یکی از لایه‌های این تاریخ را برای اثبات لایه‌ای دیگر حذف کنیم، در اصل، بخشی از خودمان را از حافظه تاریخی خود حذف کرده ایم.
این نکته در فهم جنبشهای اجتماعی و سیاسی ایران نیز اهمیّت اساسی دارد. جنبشهای اخیر ایران علیه حکومت فقاهتی را باید تا حدّ امکان پیوسته فهمید. اگر بخواهم فعلا جزئیات و تفاوتهای هر دوره را کنار بگذارم، میتوانیم بگوییم جنبش سبز و جنبش مهسا و سپس آنچه که امروز در قالب انقلاب شیر و خورشید مطرح میشود، پدیده‌هایی کاملا منفصل از یکدیگر نیستند؛ بلکه میتوان آنها را حلقه‌های متفاوت یک پروسه تاریخی دانست که در مراحل و تحت شرایط خاصّ خود به وجود آمده اند و هر کدام به نحوی در جهت خلع و عزل سیستم گیوتین الهی حرکت کرده اند. این بدان معنا نیست که این جنبشها یکی هستند یا تفاوتهای فکری، نسلی، اجتماعی و سیاسی آنها را نادیده بگیریم. برعکس، تفاوتها باید دیده شوند؛ امّا تفاوت داشتن به معنای بی‌ ارتباط بودن نیست. تداوم، تفاوت را حذف نمیکند؛ بلکه تفاوت را در یک پروسه تاریخی، فهمپذیر میکند. جنبش سبز، جنبش مهسا نیست و جنبش مهسا نیز عینا همان چیزی نیست که امروز در قالب انقلاب شیر و خورشید مطرح میشود؛ امّا از این تفاوت نمیتوان نتیجه گرفت که هیچ نسبت تاریخی میان آنها وجود ندارد. درختی که امروز شاخه تازه‌ای پیدا کرده، به این دلیل، درخت دیگری نیست.
مسئله شیر و خورشید و شمشیر را من قبلا در همین سایت، دو سه بار در باره‌اش نوشته ام و تاکید کرده ام که «شیر و شمشیر و خورشید» به هیچ وجه نماد یا پرچم مردمان ایران در جامعیّت وجودی نیست؛ بلکه نماد و پرچم ارتشتاران و سپهسالاران و افسران ایرانیست که یادگار دوره‌ها و سنّتهای خاصّ تاریخی و دینی و نظامی ایران در دوران دیانت میترائی و دیانت مزدائی است. برای مبارزه با حکومت فقاهتی میتوان از آن به حیث ابزار سیاسی و تاریخی استفاده کرد، امّا نباید استفاده سیاسی از یک نماد را با معنای نهایی و جامع هویّت ایرانی یکی گرفت. یک نماد میتواند در یک مرحله تاریخی نقش سیاسی بسیار مهمی پیدا کند، بی‌ آنکه ضرورتا برای همیشه پاسخ نهایی مسئله هویّت ملی باشد. پرچم ملی را میتوان و باید در فرصت مناسب و با تامل و همفکری هنرمندان و گرافیستها و نقاشان و اهل فرهنگ، بازاندیشی کرد. من پیشتر گفته ام که پرچم ایران میتواند به صورت سیمرغ گسترده پر با سی و سه پَر ترسیم شود و هر یک از این پرها نمادی از البسه و فرهنگ اقوام ایرانی باشد و چنین نمادی بتواند در آینده به حیث پرچم ملی پذیرفته شود. فعلا نمیخواهم در این باره زیاد صحبت کنم؛ زیرا معتقدم پرداختن به این مسئله در شرایط کنونی نباید اصل قضیه را در سایه بگذارد.
چیزی که فعلا عاجل و ضروریست، بحث کردن در باره چیزهایی نیست که بتوانند اصل قضیه را از نظر دور کنند. ما امروز در یک وضعیّت هولناک تاریخی قرار داریم و در چنین وضعیّتی باید بتوانیم امر اصلی را از امر فرعی تمییز بدهیم. هر چیزی که مهم است، لزوما در هر لحظه‌ای از تاریخ، به یک اندازه فوری و ضروری نیست. ممکن است مسئله پرچم، نماد ملی، شکل نظام آینده و دهها مسئله دیگر برای آینده ایران اهمیّت داشته باشد، اما امروز مسئله عاجلتر اینست که آیا میتوانیم امکان یک انتقال تاریخی را فراهم کنیم یا نه. اگر نتوانیم این اولویّت را بفهمیم و همه مسائل را در یک سطح قرار بدهیم، ممکن است در حالیکه بر سر مسائل فرعی با یکدیگر میجنگیم، فرصت تاریخی بسیار مهمی را از دست بدهیم.
به همین دلیل است که من بر حمایت و پشتیبانی از شاهزاده و نیروهایی که امکان یک انتقال تاریخی را ممکن میکنند تاکید میکنم. این حمایت به هیچ وجه به معنای تعطیل کردن نقد و چشم بستن بر خطاها نیست. برعکس، حمایت واقعی و مسئولانه باید با نقد کارگشا و ارزشمند همراه باشد. اما نقد با تخریب یکی نیست؛ اختلاف نظر با دشمنی یکی نیست؛ رقابت سیاسی با نابود کردن سرمایه اجتماعی یکی نیست. نقدی که بتواند خطا را نشان بدهد و راه اصلاح را باز کند، برای هر حرکت تاریخی ضروریست؛ اما بحثهای تخریبی، رقابتی و خانمانسوز که هدفشان حذف و بی اعتبار کردن دیگریست، در نهایت چیزی جز فرسایش توان جمعی ما به وجود نمیآورد. اگر قرار باشد برای رهایی از نظامی که بر حذف و نفی بنا شده است، خودمان نیز همه اختلافات را با سبک و سیاق حذف حل کنیم، در حقیقت هنوز از همان منطق مزخرف تاریخی عبور نکرده ایم.
گذار تاریخی فقط تغییر حاکم نیست؛ بلکه تغییر در شیوه اندیشیدن و رفتار کردن نیز هست. ممکن است که یک حکومت سقوط کند، اما اگر شیوه و ذهنیّت حذف، نفی، کینه و دشمن‌سازی همچنان در ذهن و رفتار جامعه باقی مانده باشد، تنها صورت قدرت تغییر کرده است، نه بنیان آن. ما اگر واقعا میخواهیم از این باتلاق بیرون بیاییم، باید میان اختلاف و نفی، میان نقد و تخریب، میان تفاوت و دشمنی و پیش از همه میان گسست و تداوم تمییز بگذاریم. باید بفهمیم که تداوم به معنای تکرار نیست؛ بلکه تداوم یعنی چیزی از گذشته به اکنون منتقل میشود، امّا در شرایط تازه دگرگون میشود و صورت دیگری پیدا میکند. آینده نیز از فضایی تهی نمی آید؛ بلکه آینده از دل گذشته بیرون میآید، امّا نه به صورت تکرار گذشته؛ بلکه به صورت دگرگون شده آن.
بنابر این، مسئله اصلی نه شیر و خورشید است، نه جنبش سبز، نه جنبش مهسا و نه این شعار یا آن شعار. مسئله اصلی اینست که آیا ما میتوانیم از کلاف «یا این یا آن» عبور کنیم و تاریخ را به صورت یک پروسه پیوسته بفهمیم. آیا میتوانیم بفهمیم که انسان بالغ، کودک نفی‌شده نیست؛ بلکه کودکیست که دگرگون شده است؟ آیا میتوانیم بفهمیم که شاخه، دشمن تنه نیست و برگ، رقیب شاخه نیست؟ آیا میتوانیم بفهمیم که هویّت ایرانی با حذف یکی از لایه‌های تاریخی خود کامل نمیشود؛ بلکه با فهم نسبت میان همه این لایه‌ها عمق پیدا میکند؟ و آیا میتوانیم بفهمیم که یک جنبش تازه، صرفا به دلیل تازه بودن، از تاریخ پیش از خود بریده نیست؟
اگر این را نفهمیم، هر مرحله تازه‌ای را ناچار خواهیم بود با نابود کردن مرحله پیشین آغاز کنیم و در نتیجه، تاریخ ما به چرخه‌ای از نفی های پی‌ در پی تبدیل خواهد شد. هر نسلی نسل پیش از خود را نفی خواهد کرد و هر جنبشی جنبش پیش از خود را بی اعتبار خواهد ساخت و هر بار که به نقطه‌ای تازه برسیم، تصوّر خواهیم کرد که باید همه چیز را از صفر آغاز کنیم. اما هیچ ملّتی نمیتواند هر بار از نقطه صفر آغاز کند. ملتی که گذشته خود را نمیفهمد، محکوم است آن را به شکلهای تازه تکرار کند. بنابر این، برونرفت از باتلاق فقط با تغییر حکومت ممکن نمیشود؛ ما باید در خودِ شیوه فهمیدنمان نیز تغییری اساسی ایجاد کنیم.
به گمان من، شاید ریشه بسیاری از مصائب ما دقیقا همینجاست: ما هنوز نیاموخته ایم که چگونه چیزی را دگرگون کنیم، بی‌ آنکه برای دگرگون کردنش ناچار باشیم آن را نفی کنیم. هنوز نیاموخته ایم که چگونه میتوان با گذشته فاصله گرفت، بی‌ آنکه آن را از حافظه خود پاک کرد؛ چگونه میتوان آینده را خواست، بی آنکه ریشه‌های خود را انکار کرد؛ چگونه میتوان نقد کرد، بی آنکه ویران کرد؛ چگونه میتوان اختلاف داشت، بی‌ آنکه دشمن ساخت و چگونه میتوان در یک پروسه تاریخی به مرحله‌ای تازه رسید، بی آنکه تصوّر کنیم تمام مراحل پیشین باید از هستی ساقط شوند.
مسئله امروز فقط این نیست که چه کسی برود و چه کسی بیاید؛ بلکه مسئله اینست که ما با چه فهمی از تاریخ میخواهیم وارد فردا شویم. اگر با همان سبک و سیاق نفی وارد فردا شویم، فردا نیز چیزی جز بازتولید دیروز نخواهد بود. امّا اگر بتوانیم تداوم را بفهمیم، گذشته را بشناسیم، تفاوتها را تحمّل کنیم، نقد را از تخریب جدا کنیم و در عین اختلاف، امکان همکاری تاریخی را از دست ندهیم، آنگاه شاید بتوانیم برای نخستین بار از دور باطل نفی های پی در پی بیرون بیاییم و جامعه‌ای را بنا کنیم که آینده خود را نه با بریدن از گذشته؛ بلکه با فهمیدن و دگرگون کردن آن میسازد؛ زیرا آینده از هیچ جا آغاز نمیشود. آینده ادامه همان تاریخیست که ما امروز یا آن را میفهمیم و به آگاهی تبدیل میکنیم، یا دوباره در برابرش میایستیم و ناچار میشویم همه چیز را از نو تجربه کنیم. شاید مهم‌ترین آزمون تاریخی ما همین باشد. اینکه آیا میتوانیم از بغرنج «یا» عبور کنیم و «تداوم» را بفهمیم یا نه؛ زیرا ملّتی که تداوم خود را نمیفهمد، ناچار است پیوسته گذشته خود را نفی کند، و ملّتی که پیوسته، گذشته خود را نفی میکند، در حقیقت بخشی از امکان آینده خود را نیز از میان میبرد.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان