فاصله بین «نفوذ اجتماعی» و «توان سازمانی»؛ چالش اصلی پیش‌روی شاهزاده ضا پهلوی

درود بر کیانوش عزیز،
تحشیه ای از فراز آلونک الماسگونه «فروغی و داور» در جهان ژرفاندیشیهای مسئولانه آنها.

من قاعده مسئولیّت و میهن دوستی و مردمدوستی را هیچگاه به پای ایده آلهایی نمیگذارم که تحقّقشان را باید به آینده ای دور و دست نیافتنی حواله کرد؛ زیرا بر این باورم که آرمان، اگر واقعا آرمان باشد، نباید انسان را از اکنون خویش بیگانه کند؛ بلکه باید او را به اکنون بازگرداند و در همین اکنون به مسئولیّت وادارد. آرمان برای من مقصدی نیست که زندگی را تا رسیدن به آن تعطیل کنیم؛ بلکه قطب نمایی است که به زندگی جهت میدهد. آرمان باید انگیزه ای برای بهتر و زیبا آراستن لحظه موجود باشد، نه مجوّزی برای تباه کردن آن به امید روزی که شاید فرا برسد و همه چیز را به یکباره جبران کند. من هیچ آینده ای را چنان مقدّس نمیدانم که بتوان به نام آن، اکنون انسانها را قربانی کرد. چه معنایی دارد که انسان تمام لحظه های زندگی خود را که تنها واقعیّت ملموس در دسترس اوست، لجنمال کند به امید آنکه روزی روزگاری به جهانی آرمانی خواهد رسید؟. اگر قرار باشد نسلهایی زندگی خود را قربانی کنند تا نسلهای بعدی شاید روزی به آرمان برسند، آنگاه آرمان به ضدّ خویش تبدیل شده است؛ زیرا زندگی را که تنها عرصه تحقّق هر آرمانی است، به پای تصویری خیالی از زندگی، قربانی کرده ایم. این همان تناقضی است که بسیاری از آرمان خواهیهای بی مهار را از درون تهی میکند؛ یعنی اینکه انسان به نام نجات زندگی، خود زندگی را قربانی میکند. به نام ساختن آینده، اکنون را ویران میکند و سرانجام، وقتی به ویرانی نگاه میکند، آن را هزینه ای ضروری برای رسیدن به آرمان مینامد!. به گمان من این دیگر آرمان خواهی نیست؛ بلکه بلاهتی مضاعف است؛ زیرا نخست، واقعیّت را فدای خیالپردازی میکنیم و سپس خیالپردازی را با ویرانی واقعیّت توجیه میکنیم.
به همین سبب، معیار من برای سنجش هر آرمانی، بسیار ساده و در عین حال بسیار دشوار است. آیا میتواند در همین لحظه به زندگی واقعی انسانها چیزی بیفزاید؟. آیا میتواند پیوند انسان با انسان را اندکی انسانی تر کند؟. آیا میتواند از رنجی بکاهد. دانایی را بیافریند و بیفزاید. نظمی را استوار کند و امکانی را بگشاید یا حتّا یک لحظه از زیستن مشترک ما را بهتر از لحظه پیشین کند؟. اگر پاسخ منفی باشد، باید در آرمان خود تجدید نظر کنیم؛ زیرا آرمانی که هیچ نسبتی با زندگی واقعی ندارد، هر اندازه نیز زیبا باشد، چیزی بیش از یک تصویر ذهنی نیست. مسئولیّت از جایی آغاز میشود که انسان به جای پرسیدن اینکه در جهان مطلوب من چه باید باشد، از خود بپرسد که با آنچه اکنون هست و با آنچه اکنون در اختیار من است، چه میتوانم بکنم؟.
شاید تفاوت انسان مسئول با انسان آرمان زده در همین نقطه آشکار شود. انسان آرمان زده همواره چشم به روزی دارد که شرایط مطلوب فراهم شود تا او سرانجام دست به کار شود، امّا انسان مسئول، منتظر کامل شدن جهان نمیماند. او میداند که تاریخ هرگز با مواد اولیه کامل در اختیار ما قرار نمیگیرد. آنچه که به ما میرسد، همواره ناقص، زخمی، متناقض و دشوار است و درست به همین دلیل، مسئولیّت، معنا پیدا میکند. اگر همه چیز از پیش کامل بود، دیگر جایی برای خویشکاری انسان باقی نمیماند. انسان مسئول میفهمد که وظیفه او ساختن جهان بی نقص نیست؛ بلکه وظیفه او اینست که آنچه را تحویل گرفته است، اندکی بهتر از آنچه که تحویل گرفته بود، به آیندگان بسپارد.
امّا از اینجا پرسشی دیگر برای من شکل میگیرد. پرسشی که شاید از خود پاسخ مهمتر باشد. کسانی که مُغرض نیستند و اندکی فهم تاریخی دارند، میدانند که زنده یادان «محمدعلی فروغی و علی اکبر داور و رضاشاه کبیر» از حیث شخصیّت، منش، اندیشه و تلقی از قدرت، یکسان نبودند. آنان را نمیتوان صرفا به دلیل همکاری تاریخیشان، همسنخ و همفکر دانست. حتّا شاید بتوان گفت که تفاوتهای میان آنان به اندازه ای بود که اگر با معیارهای ساده به آنان نگاه کنیم، انتظار همکاری میانشان چندان بدیهی به نظر نرسد. پس پرسش اصلی دقیقا همین است: چه چیزی انسانهای متفاوت را در یک لحظه تاریخی در کنار یکدیگر قرار میدهد؟. این پرسش به مراتب مهمتر از آنست که صرفا بپرسیم کدامیک چه میاندیشید یا چه شخصیّتی داشت؛ زیرا تاریخ، گاهی بزرگترین درسهای خود را نه در شباهت آدمها؛ بلکه در امکان همکاری انسانهای متفاوت آشکار میکند.
آیا میتوان تصوّر کرد که «فروغی و داور» از شخصیّت و ماهیّت «رضاشاه» بی خبر بودند؟. بعید است. آنان با محدودیّتها، تفاوتها و پیچیدگیهای او مواجه بودند. بنابر این، اگر با وجود تفاوتها در کنار او قرار گرفتند، باید به دنبال دلایل دیگری گشت؛ یعنی دلایلی که از شباهت شخصی آنان مهمتر بوده است. آن دلایل، به گمان من، وضعیّت ایران و مسئولیّتی بود که آن وضعیّت بر دوش آنان میگذاشت. کشوری فرسوده، جامعه ای گرفتار آشفتگی و تاریخی که از امکان تداوم و بازسازی تهی شده بود، مسئله ای پدید آورده بود که دیگر نمیشد آن را صرفا با ترجیحات شخصی پاسخ داد. در چنین لحظاتی، انسان با آزمونی دشوار روبرو میشود. آیا باید به دلیل تفاوت با دیگری از مسئولیّتی که در برابر کشور احساس میکند کنار بکشد، یا میتواند بدون انکار تفاوتهای خویش، در محدوده ای که منافع و سرنوشت جمعی اقتضا میکند، با او همکاری کند؟.
به باور من، راز آن همپایی را باید در مفهومی جست و جو کرد که میتوان آن را «اصالت مسئولانه» نامید. اصالت به این معنا نیست که انسان خود را برتر از دیگران بداند. برعکس؛ انسان اصیل کسی است که برای اثبات خویش محتاج تحقیر دیگری نیست. او میداند که اصالت را نمیتوان گدایی کرد، به عاریت گرفت، با عنوان و مقام خرید یا با ادّعا به دست آورد. اصالت چیزی نیست که انسان در باره خودش اعلام کند؛ بلکه چیزی است که باید در میدان انتخاب و مسئولیّت و همآوردی با معضلات اثبات شود. به همین دلیل، اصالت با مسئولیّت، پیوندی ناگسستنی دارد. کسی که به خویشتن باور دارد، ناگزیر باید حاضر باشد توانایی و داوری خویش را در معرض آزمون واقعیّت قرار دهد و مسئولیّت پیامدهای آن را نیز بپذیرد. در غیر این صورت، آنچه اعتماد به خود مینامیم ممکن است که چیزی جز خودشیفتگی نباشد.
«فروغی، داور و رضاشاه کبیر»، با همه تفاوتهایشان، در یک نقطه تعیین کننده امکان همپیمانی پیدا کردند. مسئله ایران از مسئله من بزرگتر شد و شاید این همان لحظه ای باشد که شخصیّت تاریخی انسان شکل میگیرد؛ یعنی لحظه ای که فرد درمییابد قرار نیست تاریخ را صرفا با خواسته های شخصی خود اندازه بگیرد؛ بلکه باید از خود بپرسد که من در برابر وضعیّتی که به من رسیده است، چه مسئولیّتی دارم؟. انسان در چنین لحظه ای دیگر فقط در باره خویشتن تصمیم نمیگیرد؛ بلکه او در باره نسبتی که میان خویشتن و سرنوشت جمعی برقرار میکند تصمیم میگیرد. اینجاست که مسئولیّت از یک مفهوم اخلاقی مجرّد به یک واقعیّت تاریخی تبدیل میشود.
امروز نیز مسئله را نمیتوان صرفا با سنجش افراد بر اساس شباهت یا تفاوت فکری و شخصیّتی آنان حل کرد. اگر کسانی در خود، چیزی از اصالت، استقلال رای، مسئولیّت پذیری و توان ایستادن بر پای خویش سراغ دارند، باید این ویژگیها را از حوزه گفتار به میدان عمل بیاورند. اگر کسی حقیقتا خود را واجد اصالت میداند، پرسش اصلی این نیست که چند نفر این اصالت را برای او تایید میکنند؛ بلکه پرسش این است که وقتی تاریخ میهنی و جهانی از او مسئولیّت میطلبد، چه چیزی حاضر است بر دوش بگیرد.
از این منظر، ایستادن در کنار «شاهزاده رضا پهلوی و پادشاهیخواهان»، برای کسانی که به چنین انتخابی رسیده اند، نباید صرفا به معنای پیروی از یک شخص یا تعلّق عاطفی به یک نام باشد؛ بلکه باید آن را در نسبت با یک مسئله بزرگتر فهم کرد و آنهم امکان ترمیم گسستی که میان ایران امروز و تداوم تاریخی و فرهنگی آن پدید آمده است و کوشش برای بازگشودن راهی که بتواند ایران را از وضعیّت گسست تاریخی - فرهنگی به سوی تداوم و بازسازی رهنمون شود. امّا دُرُست به همین دلیل، این همپیمانی نباید به تعطیل کردن خرد انتقادی منجر شود. کسی که برای یک هدف تاریخی، عقل انتقادی خود را تعطیل میکند، در حقیقت، یکی از مهمترین سرمایه های همان هدف را از میان برده است. همپیمانی اصیل، همپیمانی کسانی نیست که هیچ اختلافی با یکدیگر ندارند؛ بلکه همپیمانی کسانی است که با وجود اختلاف، میتوانند تشخیص دهند چه چیزی از اختلافاتشان بزرگتر است.
اگر چنین تشخیصی وجود داشته باشد، همکاری دیگر نشانه ضعف شخصیّت نیست؛ بلکه میتواند نشانه بلوغ شخصیّت باشد. انسان نابالغ میپندارد برای حفظ اصالت خود باید از همه فاصله بگیرد؛ ولی انسان بالغ درمییابد که گاهی دُرُست به دلیل اصالت خویش باید وارد میدان همکاری شود. یکی از دشوارترین اشکال بلوغ سیاسی و اخلاقی همین است که انسان بتواند میان استقلال خویش و ضرورت همگرایی جمعی تمایز بگذارد. نه در دیگری حل شود و نه به سبب حفظ تمایز خویش، امکان هر گونه همکاری را از بین ببرد.
البته چنین راهی نه آسان است و نه بیخطر. هر کس که از حوزه سخن به میدان تاریخ وارد شود، دیر یا زود شکست خواهد خورد. انسان ممکن است که در تشخیص خود اشتباه کند، در انتخاب خود خطا کند، به کسانی که نباید اعتماد کند، اعتماد میکند و حتّا گاهی با حُسن نیّت، نتیجه ای خلاف انتظار خود پدید آورد. امّا شکست، مادامی که انسان توان اندیشیدن در باره شکست را از دست نداده باشد، پایان راه نیست. شکست میتواند یکی از سخت ترین و در عین حال صادقانه ترین استادان انسان باشد. انسانی که به خویشتن یقین دارد، شکست را انکار نمیکند؛ بلکه آن را میفهمد. او از زمین خوردن خود برای ساختن تصویری قهرمانانه از خویش استفاده نمیکند؛ بلکه میپرسد کجا ندیدم، کجا نفهمیدم، کجا شتاب کردم و کجا حقیقت را آنچنان که باید ندیدم. چنین انسانی از شکست نه تحقیر؛ بلکه معرفت میسازد. راست قامتی به معنای هرگز زمین نخوردن نیست؛ بلکه راست قامتی؛ یعنی هر بار که زمین خوردی، بتوانی با فهمی عمیق تر از خویشتن و جهان دوباره برخیزی.
در نهایت، شاید پرسش اصلی این نباشد که چه کسی قرار است تاریخ و فرهنگ و مردمان میهن را نجات دهد. شاید این پرسش، از اساس، پرسش دُرُستی نباشد. تاریخ را اشخاص به تنهایی نجات نمیدهند؛ بلکه تاریخ، زمانی تغییر میکند که انسانهایی که میتوانند مسئولیّت بپذیرند، از تماشاگر بودن دست بکشند و سهم خویش را در ساختن امکانهای تازه بر عهده بگیرند. بنابر این، پرسش واقعی از هر یک از ما این است که در برابر تاریخی که به ما رسیده است، چه مسئولیّتی داریم؟. آیا فقط در باره ایران سخن خواهیم گفت، یا حاضر خواهیم شد بخشی از توان، دانش، اعتبار، زمان و حتّا شکستهای خود را در راه ساختن آینده آن به میدان بیاوریم؟. آیا اصالت را در نامها و ادّعاها جست و جو خواهیم کرد، یا آن را در کیفیّت انتخابها و مسئولیّتهایی که بر عهده میگیریم خواهیم سنجید؟. آیا اختلافات خود را چنان بزرگ خواهیم کرد که مسئله ایران در میان انها گم شود، یا میتوانیم به بلوغی برسیم که در آن، اختلاف را حفظ کنیم امّا ضرورت همکاری را نیز بفهمیم؟.
امروزیان و آیندگان در باره نیّتهای ما داوری نمیکنند؛ بلکه در باره آنچه که با نیّتهای خود کردیم داوری میکنند. آیندگان نه صرفا از آرزوهای ما؛ بلکه از نسبت ما با فرصتهایی که در اختیار داشتیم خواهند پرسید. خواهند پرسید در لحظه ای که امکان عمل وجود داشت، چه کردید؟ در لحظه ای که میتوانستید مسئولیّت بپذیرید، چه چیزی را بهانه کردید؟ و در لحظه ای که میتوانستید سهمی در ساختن داشته باشید، آیا فقط به تماشای ویران شدن نشستید؟. شاید معنای خویشکاری همین باشد. انسان از زمانه ای که در آن زندگی میکند فرار نکند؛ بلکه آنچه را که تاریخ به او سپرده است، به بهانه کامل نبودن شرایط رها نکند و منتظر نماند تا جهان، نخست مطابق میل او ساخته شود و سپس او وارد میدان شود. انسان مسئول میداند که تاریخ همیشه ناقص به دست ما میرسد، امّا همین نقص، میدان ظهور «اصالت و مسئولیّت» اوست.
آرمان باید چراغ راه باشد، نه جایگزین راه. اصالت باید توان ایستادن باشد، نه ادّعای برتری. میهن دوستی باید در کیفیّت عمل آشکار شود، نه در شدّت شعار و همپیمانی باید از جایی آغاز شود که انسان بفهمد ممکن است که با دیگری متفاوت باشد، امّا سرنوشت، چیزی بزرگتر از هر دوی آنها را به همکاری فراخوانده است. در چنین لحظه ای، انسان دیگر از خود نمیپرسد که تاریخ برای من چه خواهد کرد؛ بلکه پرسشی دشوارتر را پیش روی خود میگذارد و آنهم اینکه من برای تاریخی که به من رسیده است، چه خواهم کرد؟ و شاید تمام تفاوت میان نسلی که صرفا شاهد تاریخ است و نسلی که در تاریخ، نقش میافریند، در همین یک پرسش نهفته باشد.
این گوی و این میدان.

شاد زی و خوشکام باش!
فرامرز حیدریان