زبان پارسی میانه یا پهلوی ساسانی، مانند بسیاری از زبانهای دیگر، در درازای زمان دگرگون شد، بالید و کمکم به زبانی نزدیک به فارسی امروز درآمد.
شاهکار فردوسی در پدیدآوردن بنمایهٔ فرهنگی و زبانی زبان فارسی بود؛ ولی گسترش و بالارفتن جایگاه فارسی، تا آنجا که به زبان فرمانروایی و چیره بدل شد، نخست به همت صفاریان و سامانیان انجام گرفت و نزدیک به هزارسال گسترده تر و غنی تر شد.
با این حال سببِ بنیادین یا عامل اصلی پایداری و شکوفایی زبان فارسی، خود مردم ایران بوده و هستند.
سدههاست که زبانهای مردم فرارود، از جمله سغدی، فارسی و ترکی خاوری، در کنار یکدیگر زیستهاند. یک سده پیش از فردوسی نیز رودکی، چکامهسرای نامدار دربار سامانی، چکامههای خود را به فارسی سرود.
اوج زبان سغدی در روزگار اشکانیان بود؛ زیرا در این دوران راه ابریشم میان چین و پارت گشوده شد و سغدی زبان چیره در این راه بود. در روزگار ساسانیان، پارسی میانه رفتهرفته سغدی را به گوشه راند و امروزه این زبان تنها در میان شمار اندکی از باشندگان یک روستا زنده مانده است.
زبان پارسی میانه در سراسر ایران رواج و چیرگی داشت و مردم در همهٔ گوشههای ایران بزرگ فرهنگی، در دگرگونی آن به فارسی و زنده نگاهداشتنش نقش داشتهاند؛ زیرا در هر گوشهای از این پهنهٔ فرهنگی، مردمانی با زبانها و گویشهای گوناگون میزیسته و میزیند و زبان فارسی برآیند پیوند و آمیزش زبانی همهٔ این مردمان با یکدیگر بوده است.
آشنایی نیاکان دانشآموختهٔ ما با دو زبان پارسی میانه و عربی، در روند آمیزش و پدیدآمدن فارسی دری نقشی کلیدی داشت؛ زبانی که دانشآموختگان آن را پروردند و مردم آن را زنده نگاه داشتند.
روند شکوفایی زبان فارسی
دههٔ ۸۶۰ میلادی → پس از نزدیک به دو سده چیرگی زبان عربی، نقطهٔ عطفی در تاریخ زبان فارسی پدید آمد و همزمان در جنوب و شمالخاور ایران، دو کانون نیرومند برای رشد و گسترش فارسی دری شکل گرفت.
در سیستان و جنوب ایران، با پشتیبانی یعقوب لیث صفاری از فارسی، و در فرارود، با پشتیبانی سامانیان از زبان فارسی، زمینهٔ شکوفایی فارسی دری در دربار و ادب فراهم شد.
۸۶۷ میلادی → یعقوب لیث صفاری فرمانروایی خود را در خراسان گسترش داد و در دستگاه فرمانروایی او فارسی جایگاه برجستهتری یافت.
۸۷۵ میلادی → اسماعیل سامانی فرمانروای فرارود شد و بخارا را مرکز فرمانروایی خود کرد.
۹۰۰ میلادی → شکست صفاریان از سامانیان در جنگ بلخ و پایان فرمانروایی صفاریان بر خراسان. با این همه، صفاریان نزدیک به یک سده در سیستان و جنوب ایران فرمان راندند
۹۲۰–۹۳۰ میلادی → رودکی، بزرگترین چکامهسرای دربار سامانی، در اوج شکوفایی فارسی دری، کلیله و دمنه را به نظم کشید و جایگاه شعر فارسی را استوارتر کرد
۹۶۲ → آغاز برآمدن غزنویان از غزنه و ادامه شکوفایی بزرگ چکامهسرایی و ادب فارسی در دربار
حدود ۹۷۷ → آغاز سرایش شاهنامه.
۹۹۹ → فروپاشی دولت سامانی؛ محمود غزنوی خراسان را به قلمرو خود افزود و غزنویان به یکی از نیروهای بزرگ منطقه تبدیل شدند و فارسی را بعنوان زبان دربار ادامه دادند
۹۹۹ تا ۱۰۱۰ → گسترش فرمانروایی محمود غزنوی و شکوفایی بزرگ چکامهسرایی و ادب فارسی در دربار غزنوی، با پشتیبانی وزیر او، ابوالحسن اسفراینی.
حدود ۱۰۱۰ → فردوسی سرایش و ویرایش نهایی شاهنامه را به پایان رساند.
۱۰۱۰/۱۰۱۱ → در دورهٔ محمود و وزارت احمد حسن میمندی، سیاست عربیگرایی در دیوان و دبیرخانهٔ غزنوی دنبال شد؛ با این همه، فارسی در دربار و ادب جایگاهی بسیار برجسته داشت.
۱۰۲۳ → برکناری میمندی؛ فارسی دوباره جایگاهی نیرومندتر در دبیرخانهٔ غزنوی یافت.
۱۰۳۰ → آغاز فرمانروایی مسعود غزنوی؛ فارسی در دیوان و نوشتار رسمی غزنویان جایگاهی برجسته یافت و ابوالفضل بیهقی نیز در همین دستگاه به نگارش پرداخت. زبان پارسی در بخش بزرگی از ایران خاوری جایگاه خود را استوار کرد. این روند در روزگار سلجوقیان و دیگر فرمانروایان نیز ادامه یافت.
۱۵۰۰ → با روی کار آمدن بابریان، فارسی به زبان دیوانی، فرهنگی و ادبی بخش بزرگی از هند و پاکستان امروزی تبدیل شد و جایگاه جهانی آن بیش از پیش گسترش یافت.
۱۷۰۰ تا ۱۸۰۰ → زبان فارسی همچنان زبان دیوانی و فرهنگی نیرومندی در هند بود و در روزگار نادرشاه نیز پیوند فرهنگی و زبانی میان ایران و هند استوار ماند.
سدهٔ ۱۸۰۰ → با گسترش نفوذ و سپس چیرگی بریتانیا و روسیه در بخشهایی از ایران و سرزمینهای پیرامون در روزگار قاجار، جایگاه سیاسی و دیوانی زبان فارسی بهتدریج آسیب دید و در هند نیز انگلیسی جای فارسی را در دستگاه دیوانی گرفت.
سدهٔ ۱۹۰۰ تا امروز → در شمال، زبان فارسی زیر تأثیر زبان روسی و در جنوب زیر تأثیر انگلیسی، فرانسوی و تا اندازهای روسی و عربی قرار گرفت. در روزگار پهلوی، زبان پارسی با کامیابی رو به پالایش گذاشت؛ ولی در دوران جمهوری اسلامی بار دیگر بهشدت با واژههای عربی درآمیخته شد.
مهران مقدس
کانون فرهنگ پارسی
https://kanoonfarhangparsi.com/
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
توجه داشته باشید کامنتهایی که مربوط به موضوع مطلب نباشند، منتشر نخواهند شد!