جمع‌بندی: هدف ما فقط تبادل اندیشه است

درود بر کیانوش عزیز،
روضه ای منبری از درون مسجد محل در معیّت محلّلان معمّای مجتبی ابن علی ابن الغایب!

بارها از خود پرسیده‌ام که تبادل اندیشه، اساسا برای چیست؟ آیا فقط برای آنست که هر انسانی فرصتی پیدا کند تا آنچه را که در ذهنیّت خودش دارد بر زبان بیاورد و ثابت کند که او نیز حرفی برای گفتن دارد؟ یا آنکه غایت گفت ‌و گو، چیزی فراتر از این است؛ منظورم تلاشیست مشترک برای رسیدن به فهمی که هیچیک از ما، به تنهایی، توان دستیابی به آن را ندارد؟ این پرسش، برای من، صرفا پرسشی در باره شیوه گفت ‌و گو نیست؛ بلکه پرسشی در باره ماهیّت اندیشیدن است؛ زیرا پاسخ ما به این پرسش، روشن میکند که حقیقت را چگونه میفهمیم. آیا حقیقت چیزی است که هر کس سهم خود را از آن در اختیار دارد و فقط باید آن را اعلام کند؟ یا آنکه حقیقت، افقی است که تنها در برخورد آزاد اندیشه ‌ها، اندک ‌اندک خودش را آشکار میکند؟ آنچه که امروز، در بسیاری از شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌ها و حتّا نشستهای سیاسی و فرهنگی میبینم، مرا به تأمّل وامیدارد. از تحلیلگران، کارشناسان و صاحب ‌نظران دعوت میشود تا دیدگاههای خود را بیان کنند. آنان نیز سخن میگویند. گاه سخنانی دقیق، گاه عمیق و گاه حتّا درخشان. امّا هنگامی که همه سخنان به پایان میرسد، این پرسش همچنان باقی است که حاصل اینهمه گفتن چیست؟
آیا حقیقت، روشن‌ تر شده است؟ آیا راهی گشوده شده است که پیش از آن دیده نمیشد؟ آیا از دل این رویارویی، اندیشه‌ای نو زاده شده است؟ یا فقط صداهایی از کنار یکدیگر گذشته‌اند، بی ‌آنکه لحظه‌ای در یکدیگر نفوذ کنند؟ به گمان من، ما سالهاست که میان «بیان دیدگاه» و «تبادل اندیشه» تفاوتی بنیانی را فراموش کرده‌ایم. بیان دیدگاه، کار دشواری نیست. هر انسانی، بر پایه تجربه، دانش، حافظه، علایق و پیشفرضهای خودش، چیزی برای گفتن دارد. امّا «تبادل اندیشه»، - به شرطی که اندیشه ای داشته باشیم و خودمان آن را اندیشیده باشیم - از لحظه ای آغاز میشود که انسان احتمال دهد شاید آنچه که حقیقت میپندارد، تمام حقیقت نباشد. دُرُست از همان لحظه که انسان، به جای دفاع از باورهای خودش، آماده آزمودن آنها شود، گفت ‌و گو نیز آغاز میشود. اندیشه، تا زمانی زنده است که توانایی دگرگون شدن را داشته باشد. اندیشه‌ای که فقط در پی اثبات و پدافند و تلقین و تحمیل خویش به دیگران باشد، دیگر اندیشه نیست؛ بلکه به عقیده تبدیل شده است و عقیده، برخلاف اندیشه، بیش از آنکه در جست ‌و جوی حقیقت باشد، در خیال و هدف حفظ خویش است.
شاید انتظار من از گفت ‌و گو و تبادل اندیشه، بیش از آن چیزی باشد که امروز از آن فهمیده میشود. امّا هنوز باور دارم که اگر از دل یک گفت ‌و گوی جدّی، چیزی نو متولّد نشود، آن گفت‌ و گو، رسالت خود را انجام نداده است. من، گفت ‌و گو را محل رفت ‌و آمد واژه‌ها و شاخه شونه کشیدن برای همدیگر؛ ولو دوستانه باشد، نمیدانم. گفت ‌و گو باید محل رویارویی اندیشه‌ها باشد. اندیشه‌ها باید یکدیگر را بیازمایند. ضعفهای هم را صمیمانه آشکار کنند. پیشفرضهای پنهان یکدیگر را برملا کنند و مرزهای فهم یکدیگر را به چالش بکشند. تنها در چنین پروسه ای است که امکان زایش اندیشه‌ای فراهم میشود که پیش از آن، در ذهن هیچیک از شرکت‌کنندگان وجود نداشته است. اگر چنین اتّفاقی رخ ندهد، هر آنچه که روی داده، چیزی بیش از تخلیّه محتویّات ذهن نیست. هر کس سهم خود را گفته است و رفته است؛ امّا هیچکس چیزی بر آنچه پیش از آن بود، نیفزوده است.
من هرگز انتظار ندارم که گفت ‌و گو، همه را همعقیده کند. چنین انتظاری نه ممکن است و نه مطلوب. ناگفته نگذارم که همسو شدن و اتّفاق نظر داشتن در مقوله ای واحد و مشترک به معنای همعقیده شدن نیست. اشتباه نگیریم این دو مقوله را. اتفاقا اگر همه، با یک نتیجه واحد عقیدتی؛ نه جویشی و پُرسشی از جلسه بیرون بیایند، باید بیش از هر چیز به آزادی گفت ‌و گو تردید کرد. امّا یک انتظار را همچنان دارم. اینکه هیچ انسانی، پس از یک گفت ‌و گوی واقعی، همان انسانی نباشد که پیش از آغاز آن بود. اگر حتّا یک یقین قطعی، اندکی نلرزد، اگر حتّا یک پیشفرض، دوباره مظنون و مشکوک نشود، اگر حتّا یک افق تازه برای اندیشیدن گشوده نشود، اگر حتّا یک انسان، در راه بازگشت به خانه، ناچار نشود بار دیگر با خودش گفت ‌و گو کند و کلنجار برود، پس آنچه که رخ داده است، هر نامی میتواند داشته باشد، جز تبادل اندیشه؛ زیرا گفت ‌و گو، پیش از آنکه میان انسانها اتفاق بیفتد، باید در درون هر انسانی آغاز شود. باید جرئت آن را پیدا کنیم که احتمال دهیم بخشی از باورهایمان، نه بر حقیقت؛ بلکه بر عادت، تخیّل، حافظه، پیشداوری یا محدودیّت تجربه شخصی استوار بوده است. این، نشانه ضعف اندیشه نیست؛ بلکه نشانه بلوغ آن است.
به باور من، دشوارترین رویارویی انسان، نه رویارویی با مخالفان؛ بلکه رویارویی با یقینها و اعتقادات خویش است. به همین دلیل، ارزش یک گفت ‌و گو را نه با تعداد سخنرانانش میتوان سنجید، نه با میزان اطّلاعاتی که رد و بدل میشود و نه با شمار مخاطبانش. تنها یک معیار وجود دارد و آنهم اینست که پس از پایان گفت ‌وگو، چند انسان، دوباره آغاز به اندیشیدن کرده‌اند؟ چند یقین، فروتن‌ تر شده‌اند؟ چند پرسش، متولّد شده‌اند؟ و چند نفر دریافته‌اند که حقیقت، بسیار گسترده‌ تر از آن است که بتوان آن را در انحصار یک فرد، یک حزب، یک ایدئولوژی یا حتّا یک نسل قرار داد؟ اگر پاسخ این پرسشها منفی باشد، آنچه که رخ داده است، شاید برای شناخت سطح دانش، قدرت استدلال یا افق فکری سخنگویان مفید باشد؛ امّا هنوز با معنای اصیل تبادل اندیشه، فاصله‌ای بسیار دارد. من هنوز بر این باورم که رسالت گفت ‌و گو، اثبات دانایی و سواد آکادمیک و شدّت و حدّت پایورزی بر بیان عقاید خود نیست؛ بلکه آشکار کردن صداقتگونه نادانیهای ماست؛ زیرا انسان، از لحظه‌ای رشد میکند که جرئت مییابد بگوید که: «شاید آنچه را که میدانم، همه حقیقت نباشد» و شاید حقیقت نیز، تنها بر ذهنی آشکار شود که هنوز، با همه دانسته‌ هایش، شجاعت پرسیدن، شجاعت تردید کردن و شجاعت دوباره اندیشیدن را از دست نداده است. تبادل نظراتی که هر کسی را در انتهای جلسه به همان دیدگاههای اولیّه اش میخکوب کند، تبادل نظر نیست؛ بلکه فقط بیان و تخلیه عقاید شخصی خود است که تنها میتواند به شنوندگان و بینندگان تیزبین کمک کنند تا عمق و سطح بینش و شعور و درک و فهم و آگاهی فعالیّن عرصه سیاست را تخمین بزنند.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

Sirus Malakooty