فقدان آزادی و دموکراسی و... سقوط ۵۷؟!
نگاهی به افکار و عملکردهای جمعیت فدائیان اسلام و روحالله خمینی
آناهیتا دیپیر و یاشار استهباننژاد
بحث درباره این پرسش که «آیا انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ نتیجه فقدان آزادی و دموکراسی در دوران پهلوی بود؟» تنها زمانی میتواند به نتیجهای مستند برسد که پیش از هر چیز، دیدگاه و عملکرد مخالفان حکومت پهلوی نیز مورد بررسی قرار گیرد. اگر گروهها و شخصیتهایی که خود را مخالف استبداد معرفی میکردند، در اندیشه و عمل نیز به آزادیهای مدنی، حقوق شهروندی و اصول دموکراتیک پایبند بودهاند، آنگاه میتوان ادعای آنان را با معیارهای تاریخی سنجید.
از همین رو، این مجموعه پادکست تلاش میکند به جای تکرار روایتهای رایج، به سراغ اسناد، خاطرات، سخنرانیها و آثار منتشرشده از جریانهای اصلی مخالف حکومت پهلوی برود و این پرسش را مطرح کند که آیا مخالفت آنان با حکومت، بر پایه دفاع از آزادی و دموکراسی بود یا بر مبنای اهداف و ایدئولوژیهای دیگری شکل گرفته بود.
البته پیش از ورود به این بحث باید به یک نکته مهم اشاره کرد. در علوم سیاسی، مفاهیمی مانند «آزادی» و «دموکراسی» مفاهیمی مطلق و ثابت نیستند، بلکه در بستر زمان و مکان معنا پیدا میکنند و در طول تاریخ دچار تحول و تکامل میشوند. از همین رو، ارزیابی هر دوره تاریخی باید با در نظر گرفتن شرایط همان دوره انجام گیرد.
به طور کلی، آزادی مجموعهای از حقوق و امکاناتی است که یک جامعه برای شهروندان خود به رسمیت میشناسد؛ از آزادی بیان، مطبوعات، تشکلهای سیاسی و حق تجمع گرفته تا آزادیهای مدنی، فرهنگی، اجتماعی، مذهبی، هنری، صنفی و سبک زندگی. دموکراسی نیز به میزان مشارکت شهروندان در اداره امور کشور، انتخاب نمایندگان، امکان نامزد شدن برای مناصب عمومی و نقش قانون در تضمین حقوق سیاسی و مدنی مربوط میشود.
در قسمت اول این مجموعه، ما نگرش و عملکردهای حزب توده و جبهه ملی را بررسی کردیم. در این قسمت، - قسمت دوم این مجموعه، - ما به بررسی اندیشهها و عملکردهای جمعیت فدائیان اسلام و روحالله خمینی میپردازیم؛ دو جریان تأثیرگذار در شکلگیری فضای سیاسی و مذهبی دهههای منتهی به انقلاب ۱۳۵۷.
در قسمتهای آینده نیز به بررسی دیدگاهها و عملکرد نهضت آزادی، شاخه مسلح آن یعنی گروه اتحاد و عمل، سازمان مجاهدین خلق و سازمان چریکهای فدایی خلق خواهیم پرداخت تا تصویری مستندتر از مهمترین جریانهای مخالف حکومت پهلوی و نسبت آنان با آزادی، دموکراسی و حقوق شهروندی ارائه شود.
درباره منابع پژوهش:
این برنامه بر پایه مجموعهای از کتابها، اسناد تاریخی، خاطرات، روزنامههای دوره، مصاحبهها و سخنرانیهای شخصیتهای مورد بحث تهیه شده است. فهرست کامل منابع در نسخه منتشرشده در یوتیوب موجود است.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
