ساعدی: پدر بدبختی ایران

مجدّدا درود بر آقای کردی گرامی،
تحشیه ای دیگر از کارگاه دکتر گالیکاری و بارگاه کالیگولا!

یکی از دشوارترین پرسشهای تاریخ اندیشه، این نیست که «انسان چیست؟»؛ بلکه اینست که آیا اساسا میتوان در باره ذات انسان که نمیدانیم چیست، حکمی قطعی صادر کرد؟. من دست‌کم چنین ادّعایی ندارم. نه میتوانم با ضرس قاطع بگویم که انسان ذاتا موجودی شرور است و نه میتوانم خلاف آن را اثبات کنم. هر حکمی که بخواهد در بارهٔ «ذات انسان» - که نمیدانیم چیست - صادر شود، از قلمرو تجربه فراتر میرود و به عرصه‌ای پا میگذارد که شناخت ما در آن همواره با ابهام و محدودیّت روبروست. آنچه که امّا میتوان با درجه‌ای از اطمینان، مشاهده و داوری کرد، نه ذات انسان؛ بلکه کردار و گفتار و رفتار انسان است. تجربه تاریخی و زندگی روزمره بارها و بارها نشان داده‌اند که انسانهایی وجود دارند که بنا بر نیّات شخصی، امیال، منافع، غرایز، کینه‌ها یا تمنیّات قدرت، آگاهانه دست به رفتارهایی خبیثانه، شرورانه و ضدّ انسانی میزنند. این واقعیّتی انکار ناپذیر است. امّا حتّا در اینجا نیز مسئله به این سادگی نیست؛ زیرا هیچکس پیش از وقوع کنش نمیتواند با قطعیّت بداند که چه هنگام، در کدام موقعیّت و تحت تأثیر کدام نیروهای آشکار یا پنهان، انسانی به چنین رفتاری روی خواهد آورد. ما اغلب تنها پس از تحقّق عمل و آشکار شدن پیامدهای آن است که به نیّتها و مقاصد نهفته عامل/مُجرم پی میبریم.
از همین‌جا مسئله‌ای ژرفتر رخ مینماید. پرسش اصلی تنها این نیست که «خباثت چیست؟»؛ بلکه مهمتر از آن، این است که چرا، چگونه و تحت چه شرایطی انسان به سوی خباثت متمایل میشود؟ چه ساز و کارهایی در روان، فرهنگ، قدرت، ترس، منفعت یا تاریخ دست به دست هم میدهند تا آدمی از مرز انسانیّت عبور کند و شرّ را، گاه با آگاهی و گاه با توجیه، به عمل درآورد؟. تا زمانی که این پرسشها فهمیده نشوند، هر سخنی در باره شرارت، سطحی و شتابزده خواهد بود. اگر خباثت همچون یکی از اعضای بدن انسان، مشاهده پذیر بود، تشخیص آن، دشواری چندانی نداشت. امّا تراژدی دقیقا از جایی آغاز میشود که شرّ، کمتر با چهره شرّ ظاهر میشود. خباثت غالبا در سیمای نیکی، خیرخواهی، حقیقت، اخلاق، عدالت یا حتّا عشق، خود را می‌آراید. درست به همین دلیل است که شناخت آن دشوار میشود. نیاکان ایرانی ما این حقیقت را بسیار زود دریافته بودند و آن را در اسطوره‌ها و ادبیّات خود به تصویر کشیده‌اند. در «شاهنامه»، «اهریمن» هنگامی که به سراغ «ضحاک» می‌آید، نه با چهره هیولایی آشکار؛ بلکه در هیئت خورشگری ماهر و خدمتگزاری سودمند ظاهر میشود. این تصویر اسطوره‌ای صرفا یک روایت ادبی نیست؛ بلکه بیان تجربه‌ای عمیق از روان و تاریخ انسان است: شرّ، برای آنکه موفّق شود، اغلب خود را در جامه خیر عرضه میکند.
از همین منظر است که میان نقد آثار انسان و نقد شخصیّت او، تفاوتی بنیانی قائل میشوم. این دو نه یکی هستند و نه باید جای یکدیگر را بگیرند. ممکن است اندیشه‌ای بزرگ از انسانی صادر شود که در زندگی شخصی یا اجتماعی خودش گرفتار ضعفهای عمیق اخلاقی بوده است. «ژان ژاک روسو»، کتاب «امیل» را در باره تربیت انسان نوشت؛ امّا مطالعه زندگی شخصی او، پرسشهای جدّی در باره نسبت میان اندیشه و زیست او برمی‌انگیزد. یا «مارتین هایدگر» هزاران صفحه در باره اندیشیدن، حقیقت و هستی نوشته است، امّا همراهی او با نازیسم و سکوت یا عدم عذرخواهی صریحش پس از آشکار شدن جنایتهای آن رژیم، این پرسش اساسی را پیش روی ما میگذارد که چگونه ممکن است متفکّری که تمام عمر از تفکّر سخن گفته، در برابر یکی از آشکارترین فجایع تاریخ، از تشخیص و مسئولیّت اخلاقی بازبماند؟ این نمونه‌ها نشان میدهند که عظمت یک اثر، الزاما ضامن عظمت شخصیّت پدیدآورنده آن نیست؛ همانگونه که خطاهای اخلاقی یک انسان نیز لزوما ارزش همه دستاوردهای فکری او را از میان نمیبرد. آمیختن این دو با یکدیگر، هم فهم آثار را مخدوش میکند و هم، داوری در باره انسان را.
با اینهمه، من از صدور حکم نهایی در باره ذات انسان – که نمیدانم چیست؟ - پرهیز میکنم. امّا این پرهیز هرگز به معنای تعلیق داوری در باره کردار و گفتار و رفتار و سخنهای انسانها نیست. بر عکس، هر کجا که گفتار، رفتار و کردار انسانی پیامدهای خود را در جهان آشکار میکنند، همانجا وظیفه نقد آغاز میشود. نقد باید بی ‌ملاحظه، دقیق، مسئولانه و فارغ از مصلحت‌ اندیشی باشد؛ امّا نباید به نفی کلّی انسان یا نابودی همه آنچه که ارزشمند است بینجامد. میان نقد و نفی، فاصله‌ای عظیم وجود دارد. برای توضیح این مقصود، مثالی ساده می‌آورم. فرض کنید در برابر چشمان شما دو کیلو طلای ناب را که به اندازه دانه‌های عدس باشند، در میان دو هکتار خاک، پراکنده کنم. آیا به این بهانه که حجم خاک بسیار بیشتر از طلاست، همه خاک را دور می‌ریزید؟ بی ‌تردید چنین نمیکنید؛ زیرا میدانید که حقیقت، هر چند اندک، در همان خاک نهفته است و تنها با صبر، دقّت و کوشش میتوان آن را از ناخالصیها جدا کرد. داوری در باره انسان نیز چنین است. نباید به سبب آمیختگی خیر و شرّ، کلّ حقیقت را کنار گذاشت. هنر اندیشیدن، هنر تفکیک است، نه هنر انکار. ماهیّت انسان چیزی نیست که پیشاپیش در دسترس شناخت قطعی ما قرار داشته باشد. اگر نخواهم بگویم شناخت ذات انسان ناممکن است، دست‌کم باید اذعان کنم که فوق‌العاده دشوار است. ما انسان را نه در ذات انتزاعی؛ بلکه در نسبت با موقعیّتها، مسئولیّتها، مناسبات، انتخابها و آزمونهای زندگی میشناسیم. انسان در کنشهای خویش خودش را آشکار میکند، نه در تعریفهایی که در باره او میسازیم یا تصوّراتی که از او داریم.
حتّا وجود نظامهای حقوقی و انبوه قوانین در جوامع انسانی نیز گواه همین حقیقت است. اگر ذات انسان از پیش معلوم و رفتار او، پیش‌بینی پذیر بود، این همه قانون، نظارت و ساز وکارهای مسئولیّت، ضرورتی نداشت. قانون دقیقا به این سبب، پدید آمده است که انسان، موجودی گشوده به امکانهای متضاد است. میتواند خیر را برگزیند و میتواند شرّ را نیز اختیار کند. آزادی انسان، هم سرچشمه کرامت اوست و هم منشأ خطرهای او. ادر نتیجه، آنچه که «فرهنگ» نامیده میشود، تلاشی پایان‌ناپذیر برای ساختن جهانی است که در آن، انسان بیش از آنکه به سوی شرارت، تخریب و خباثت سوق داده شود، به سوی مسئولیّت، همدلی، آزادگی و آدمیگری گرایش پیدا کند. فرهنگ نمیتواند ذات انسان را تغییر دهد، اگر اصلا ذاتی ثابت در کار باشد؛ امّا میتواند افق انتخابهای او را دگرگون سازد و زمینه‌هایی فراهم آورد که امکان تحقّق فضیلت بر امکان غلبه شرّ پیشی گیرد. از این منظر، هیچ انسانی را نمیتوان به موجودی کاملا متعیّن و از پیش تعریف‌ شده فروکاست. هر گاه انسان به ابزاری بدل شود که صرفا مطابق برنامه دیگران عمل کند، دیگر با یک انسان آزاد روبرو نیستیم؛ بلکه با ساخته‌ای مکانیکی مواجه‌ایم؛ یعنی با «آدم‌ماشینی» که نه مسئولیّت دارد، نه انتخاب و نه امکان تعالی. انسان، تا آنجا که انسان است، همواره فراتر از هر تعریف نهایی باقی میماند و شاید دقیقا همین گشودگی، راز کرامت و ارجمندی او و در عین حال سرچشمه همه بیمها و امیدهای ما نسبت به او باشد.

شاد زی و خوش باش!
فرامرز حیدریان

مجدّدا درود بر آقای کردی گرامی،
تحشیه دیگر از همین دور و برا!

من قصدم توضیح اضافی نبود. احتمالا باید بحث حقوقی در باره «صلاحیّت » و تفاوت آن با «ابراز عقیده» میکردم تا سوء تفاهمی پیش نیاید. نمیخواستم طومار بنویسم. میخواستم اشاره ای اساسی کنم. نگفتم و ننوشتم که کسی حقّ ندارد نظراتش را در رویدادی/اشخاصی.مسائلی و امثالهم بگوید یا بنویسد. من صحبت از صلاحیّت نظری کردم. بی شک، شما و من و هزاران هزار نفر میتوانند در باره فرض کنیم قتل حسن به دست حسین، حرفهایی و احتمالاهایی و دلایلی را بگوییم و هیچکس نیز ما را بازخواست نخواهد کرد که چرا چنین میگوییم یا مینویسیم. امّا وقتی که پای قضاوت پیش بیاید، اینهمه هزاران انسان مصدر نظر خود را بگو و بنویس، هرگز صلاحیّت داوری نخواهند داشت؛ بلکه کسانی میتوانند داوری کنند که مصدر قضاوت و حقوقدانی باشند. بی شک در همان رشته شما، من یا دیگران میتوانند خیلی حرفها بزنند و بنویسند به دُرُست و غلط بودنشان نیز مته نمیگذاریم، امّا اگر موردی تخصّصی پیش بیاید، آنکاه شما هستید که حرفی برای گفتن دارید؛ نه من یا دیگرانی که در کار شما خُبره و متخصّص و کاردان و مُجرب نیستیم. این مسئله را میتوان در همه دامنه ها بسط داد. پس بحث بر سر نظر دادن و دیدگاه و برداشت خود را گفتن و نوشتن نیست؛ بلکه بحث بر سر «قضاوت و صلاحیّت». است. من یا دیگران، وقتی میخواهیم در مقام قضاوت بنشینیم، باید از جانبداری کردن به شدّت پرهیز کنیم. با ادلّه کافی و رجوع به اصل قضیه، بکوشیم جوانب مختلف قضیه مناقشاتی را توضیح دهیم و روشن کنیم و آن را به دامنه های دیگر بسط ندهیم؛ بلکه علیحده در باره موضوع ذیربط بیندیشیم و نظرات خودمان را متّقن و مستدل بر زبان و قلم بیاوریم و داوری نهایی را به عهده شنونده و خواننده بگذاریم. اگر قرار باشد که ما مشکلات اجتماعی و باهمزیستی جامعه خودمان را که ریشه هایشان هزاره ای هستند و کلاف پیچیده روح و روان و ذهنیّت امروزی ما ایرانیان را رقم زده اند، به رفتار و گفتار چند فرد و گروه و گرایش خاصّی سنجاق بزنیم؛ آنگاه هیچکس مسئولیّت هیچ فلاکتی را به عهده نخواهد گرفت؛ زیرا هر کسی میتواند دیگران را در معرض اتّهام قرار دهد. تاکید من در مطلب کوتاهم بر این بود که ما به جای پرداختن به شخصیّتها بکوشیم به محصولات رفتاری و گفتاری و کرداری آنها بپردازیم تا از این طریق بتوانیم نه تنها حقّ مطلب را ادا کنیم؛ بلکه دیگران متوجّه شوند که رفتارها و منش و دیدگاهها و مواضعشان به سهم خودشان چقدر میتوانند در فجایع یا شکوفایی جامعه، نقشگزار باشند. بحث بر سر محکومیّت عده ای و معصومیّت عده ای دیگر نیست. بحث بر سر دلیلکاوی و راهگشایی برای برونرفت از چرخه فجایع متمادیست. اینکه آقای «سوری»، کی هستند، میزان تحصیلات و أنواع و اقسام جوایز و تیتلها و غیره و ذالک ایشون و تعداد شاگردانش چقدر هستند، چیزی از اصل قضیه نه میکاهند، نه بر آن می افزایند. هر کسی، هر چیزی دارد، متعلّق به خودش است و دیگران نمیتوانند از او سلب مالکیّت کنند. من بحثم با دیگران بر سر میزان تحصیلاتشان و درجه آکادمیکی و پُست و مقامشان نیست؛ بلکه بر سر کیفیّت آموخته هایشان است که به تامّلات در باره آنها میپردازم و نظرات خودم را بی محابا مینویسم. ادّعای همه دانی نیز ندارم؛ ولی اجازه هم نمیدهم که کسی در پشت نقابهای تیتلی و مقامی و آکادمیکی و امثالهم، خرمُهره را به جای مروارید بخواهد به من یا دیگران، غالب کند. احتمالا بسیاری از اختلاف نظرات من با دیگران در این ریشه دارد که من فقط ظواهر چیزی را در نظر نمیگیرم؛ بلکه ابعاد تاریک و ناپیدای آن را نیز مدّ نظر دارم. امّا دیگران میخواهند به من یا دیگران تفهیم کنند که مثلا درخت، همین چیزیست که در برابرش ایستاده ای و دیگر هیچ. من امّا میدانم که درخت از سطح خاک به پایین در تاریکیهای نامعلوم و راز آمیزی ریشه دوانده است که از انظار ما پنهانند و میتوانند نقش تعیین کننده ای در بار و بر و شکل و شمایل و سبزی و میوه و نابودی درخت ایفا کنند. همین.
شاد زی و خوش باش!.
فرامرز حیدریان

درود بر آقای کردی گرامی،
گپی از عفافخانه الهی با شورت و کرستهای طلایی خواهران محجّبه!

من در تامّلات پیوسته و درنگهای سالیان خود، بارها به نتیجه‌ای رسیده‌ام که هر بار، با وجود تلخی‌اش، برایم آشکارتر از پیش شده است و آنهم اینکه ریشه بسیاری از فلاکتهای پایدار جامعه ایرانی را باید پیش از هر عامل سیاسی، اقتصادی یا تاریخی، در فقدان منشِ دادگرانه خودِ ما ایرانیان جست و جو کرد. این سخن، نه از سر نومیدی است و نه از سر سرزنش یک ملّت؛ بلکه حاصل کوششی است برای یافتن علّتی که در ژرفترین لایه‌های رفتار و منش ما پنهان شده است؛ زیرا آنچه که یک جامعه را به ورطه بیداد درمیغلتاند، پیش از آنکه در نهادهای قدرت شکل بگیرد، در ذهن، زبان و کردار مردمانی شکل میگیرد که هنوز نیاموخته‌اند چگونه دادگرانه بیندیشند و منصفانه داوری کنند.
من دادگری را صرفا یک فضیلت اخلاقی نمیدانم؛ دادگری، به باور من، بنیانی‌ترین توانایی انسان برای فاصله گرفتن از خویشتن است. انسان دادگر، پیش از آنکه دیگری را بسنجد، خود را در معرض سنجش قرار میدهد. پیش از آنکه دیگری را متهم کند، سهم خویش را در پیدایش مسئله میجوید و پیش از آنکه حکم صادر کند، میکوشد که حقیقت را از دلِ کشاکش دلیلها بیرون بکشد، نه از دلِ دلبستگیها و نفرتهای شخصی. به همین دلیل، دادگری نه احساس است، نه عاطفه و نه شفقت؛ بلکه دادگری، انضباط خردمندی و بیدارفهمی و مسئولیّت وجدانی است. درست در همین نقطه است که به گمان من، گره اصلی و بُغرنجزای فرهنگ ما آشکار میشود. ما بیش از آنکه مردمان سنجشگر باشیم، مردمان داوری کننده هستیم؛ اما داوریی که غالبا پیش از فهمیدن آغاز میشود و پیش از سنجیدن به پایان میرسد. ما به‌ سادگی حکم صادر میکنیم، بی‌ آنکه از خود بپرسیم آیا اصولا صلاحیّت چنین حکم صادر کردنی را داریم یا نه. گویی صرف داشتن زبان، به انسان حقّ قضاوت نیز میدهد حال آنکه داوری، دشوارترین مسئولیّتی است که انسان میتواند بر عهده بگیرد.
از دیدگاه من، هیچ انسانی تا زمانی که استعداد، دانش، هنر، کردار، منش و گفتار خود را در معرض آزمون زندگی قرار نداده باشد، سزاوار نشستن بر مقام داور نیست؛ زیرا داوری، امتیاز نیست؛ بلکه مسئولیّت وجدانی است و مسئولیّت، تنها بر دوش کسی نهاده میشود که نخست توانسته باشد خویشتن را به محک بزند. آن‌ کسی که هنوز خود را نیازموده است، هر داوری‌اش، خواه‌ ناخواه، بیشتر بازتاب تمایلات شخصی اوست تا کشف حقیقت. به همین دلیل است که هر گاه به بسیاری از مجادله‌های فکری و سیاسی در جامعه خودمان مینگرم، کمتر با نقد اندیشه روبرو میشوم و بیشتر با تخریب اشخاص روبرویم. تا آنجا که من سخنان آقای «سوری» را دنبال کرده‌ام، آنچه که بیش از هر چیز جلب توجّه میکند، نه کوشش برای فهم ریشه‌های مسائل؛ بلکه تمرکز بر بی ‌اعتبار کردن اشخاص است. امّا مگر با تخریب یک انسان، مسئله‌ای نیز از میان میرود؟. مگر حقیقت، تابع شخصیّت گوینده است؟. اگر چنین بود، تاریخ اندیشه هرگز نمیتوانست از مرز دشمنیها و کینه‌ها عبور کند. اینجاست که باید میان «نقد» و «خصومت»، مرزی روشن کشید. نقد، متوجّه اندیشه است؛ خصومت، متوجّه شخص. نقد، میخواهد حقیقت را آشکار کند؛ خصومت، میخواهد حریف را از میدان بیرون براند. نقد، بدون دادگری ممکن نیست؛ امّا خصومت، درست از همان لحظه‌ای آغاز میشود که دادگری از میان میرود.
برای نمونه، اگر کسی مدعی شود که «زنده‌یاد غلامحسین ساعدی» و آثار او عامل بدبختی مردم ایران بوده‌اند، این ادّعا، پیش از هر چیز، نیازمند یک پرسش بنیانیتر است: آیا هر اندیشه‌ای، به‌ تنهایی، توان آن را دارد که سرنوشت یک ملّت را رقم بزند؟. اگر پاسخ، مثبت باشد، پس باید بپذیریم که انسان، موجودی بی ‌اراده و بی‌ سنجش است که هر اندیشه‌ای میتواند او را به هر سو بکشاند. امّا اگر انسان را موجودی برخوردار از عقل و توان داوری بدانیم، آنگاه ناگزیر باید پرسش را به گونه‌ای دیگر طرح کنیم: جامعه‌ای که از یک اندیشه، اثر پذیرفته است، چه آمادگیهایی در خود داشته که آن اندیشه توانسته است در آن ریشه بدواند؟. هیچ بذری، هر اندازه نیرومند، بدون خاک مساعد به بار نمینشیند. بنابر این، اگر اندیشه‌ای در جامعه‌ای نفوذ کرده و آثار ژرفی بر جای گذاشته است، نخست باید ویژگیهای آن جامعه را سنجید، نه آن اندیشه را به تنهایی. اندیشه، علّت تامه نیست؛ اندیشه تنها یکی از عوامل است. زمینه پذیرش، فرهنگ عمومی، شیوه آموزش، توانایی سنجشگری و منش مردم، همه در کنار یکدیگر، سرنوشت تاریخی یک جامعه را رقم میزنند. به همین سبب، نسبت دادن همه بدبختیها به یک نویسنده، یک کتاب یا یک مکتب، بیش از آنکه نشانه ژرف‌اندیشی باشد، بیانگر گریز از فهم پیچیدگی واقعیّت است.
«زنده یاد ساعدی»، نه رمان نویس به معنای کلاسیک آن بود. نه داستان نویس. ولی فرزند بحرانهای جامعه بسیار پیچیده و مملوّ از تناقضهای هولناک ایران بود. وی تلاش کرد تا جایی که در امکانهای استعدادی اش بود، وضعیّتی را که در آن میزیست به کلامی ساده و عریان در انظار دیگران نمایش دهد. هیچکس نیز تا امروز به ذهنش خطور نکرده است تا دریابد و بفهمد که زنده یاد ساعدی، پیش از آنکه سبکی به نام «رئالیسم جادویی» در ادبیات جهانی مطرح شود و آن را به «گابریل گارسیا مارکز» نسبت دهند، در حقیقت، نخستین زاینده و پیشگام رئالیسم جادویی، زنده یاد «ساعدی» بود؛ بویژه در کتاب «عزادارانِ بَیَل». امّا چون در کشوری که رمان نویسی آن هنوز نهالی شکننده و پر از اشکال و ایراد بود و زبانش با زبانهای رسمی جهان، چندان مناسبتی نداشت، در هاله ای از تاریکی پنهان ماند. ساعدی در رمانها و داستانها و نمایشنامه ها و تکنگاریهایی که از خودش به یادگار گذاشت، چهره ای روشن و شفّاف از لایه های پنهان جامعه ایرانیان را در آثارش انعکاس داده است. ما اگر میخواهیم منصف باشیم، باید حدّاقل با مراجعه به آثار او نشان دهیم که چه چیزهایی در آنها واتاب دهنده معضلات اجتماعی ما بوده اند و هنوزم هستند؛ نه اینکه بر آن باشیم که با تخریب شخصیّت او بر همه چیز مُهر باطل بزنیم. تراژیکترین واقعه زندگی او را باید شکست در عشقی دانست که تا پایان عمرش او را هرگز رها نکرد و همچون همولایتی اش «شهریار» سوخت و ساخت و نوشت و حتّا از روزی که پایش به فرانسه رسید تا لحظه های مرگش، یک کلمه فرانسه نیاموخت؛ زیرا هیچگاه نتوانست دل از میهن و مردمی برکند که با تمام وجودش، خودش را به آنها متعلّق میدانست. در هر صورت، من لزومی نمیبینم که بخواهم در اینجا به آثار زنده یاد ساعدی بپردازم. امّا تاکید کنم که آفای «سوری»، صلاحیّت پرداختن به این موضوعها را ندارد؛ زیرا هنر نقّادی با تخریب دیگران، هیچ سنخیّتی ندارد. همین.
شاد زی و خوش باش!
فرامرز حیدریان