تحولات سامانه پادشاهی از "داریوش همایون" تا "فرشگرد و فریدون "

درود بر آقای علوی گرامی،
تحشیه ای از مهستان خیالی در باره سه فاز آچمز شده؛ زیرا ...

من قصد ندارم که در باره تاریخ عصر پهلوی دوم سخنسرایی کنم و بار دیگر رویدادهایی را بازگویم که بارها و بارها در روایتهای گوناگون تکرار شده‌اند. آنچه که برای من اهمیّت دارد، تأمل در سه فازی است که شما به آنها اشاره کرده‌اید؛ نه به قصد داوری شتابزده؛ بلکه برای انگیزاندن ذهنیّت شما و دیگران برای ژرفنگری در ریشه‌های تاریخ و فرهنگ ایران؛ زیرا سرنوشت هیچ ملّتی را نمیتوان صرفا از خلال پیامدها، حکومتها و سلسله‌های برآمده فهمید؛ بلکه باید به لایه‌های عمیق‌تر آگاهی تاریخی و حافظه فرهنگی آن ملّت نفوذ کرد؛ یعنی به سرچشمه‌هایی که رخدادها از آنها میجوشند و صورتهای گوناگون قدرت از آنها تغذیه میشوند.
فاز نخست که بر شالوده نظامیگری و اراده ارتشتاران برای بازگرداندن سلطنت به جای پیشین خود استوار بود، صرفا یک واکنش سیاسی یا تلاشی برای اعاده قدرت از دست ‌رفته نبود. این فاز را باید به ‌مثابه جلوه‌ای از یکی از کهن‌ترین لایه‌های فرهنگ ایرانی فهمید؛ لایه‌ای که از روزگاران دور، اقتدار، پاسداری از سامان کشور و مسئولیت حفظ نظم را با مفهوم فرمانروایی پیوند میداد؛ منظورم از عصر سیطره یابی دیانت میترائی بر دستگاه فرمانروایی ایران است. از این منظر، قیام ارتشتاران را نمیتوان تنها در خواست بازگرداندن «محمدرضا شاه فقید» به سریر سلطنت خلاصه کرد؛ زیرا چنین تفسیری، پدیده‌ای ریشه‌دار را به حادثه‌ای مقطعی تقلیل میدهد. آنچه که در پس آن نهفته بود، استمرار نوعی تصوّر تاریخی از نسبت میان قدرت، امنیّت و فرمانروایی در ذهن و ضمیر بخشی از جامعه ایرانی بود.
فاز دوم، که بر پایه اندیشه‌های زنده ‌یاد «.داریوش همایون» شکل گرفت، در بنیانی‌ترین لایه خود، گرفتار سوءتفاهمی تاریخی و فرهنگی بود. خطای آن نه در نیّت؛ بلکه در مبنای نظری آن نهفته بود. مسئله این بود که «پُرسمان شاهنشاهی» را بر پایه الگویی تفسیر میکرد که در بستر تجربه تاریخی مغرب‌زمینیان شکل گرفته بود و میکوشید که آن را در قالب مشروطیّت به جامعه ایران انتقال دهد. امّا هر نهاد سیاسی، پیش از آنکه مجموعه‌ای از قوانین و ساختارها باشد، محصول تجربه تاریخی و فرهنگ یک ملّت است. به همین دلیل، تناقض این پروژه از همان آغاز در بطن خودش نهفته بود؛ زیرا «شاهنشاهی» در حافظه تاریخی ایرانیان، معنایی متفاوت از «پادشاهی» در سنّت سیاسی غرب دارد. این دو، هر چند که در ظاهر، مشابه به نظر میرسند، امّا از دو افق فرهنگی متفاوت برآمده‌اند و حامل دو فهم متفاوت از حقّانیّت/لژیتیماتسیون، اقتدار و نسبت فرمانروا با جامعه‌ هستند.
فاز سوم که امروز برخی از خانمها و آقایانی مثل «تقی زاده و طاهری» آن را نمایندگی میکنند، بیش از هر چیز بیانگر گسست از شناخت تاریخی و فرهنگی است. مشکل اساسی این رویکرد نه دفاع از پادشاهی/سلطنت، بلکه ناآگاهی از ماهیّت آن است. آنان نه «پُرسمان شاهنشاهی» را در بستر تجربه فرهنگی ایران میشناسند و نه درک روشنی از مفهوم پادشاهی در دیگر کشورهای جهان دارند. در نتیجه، اغلب میان نمادها و حقیقتها، میان نامها و معناها، و میان صورتها و جوهرها خلط معنا میکنند و مواضع نامستدل میگیرند.
من پیش‌تر بارها توضیح داده‌ام که «شاه» در فرهنگ ایرانی صرفا عنوان یک فرد یا منصب سیاسی نبوده است. شاه در ژرف‌ترین لایه‌های اساطیری و فرهنگی ایران، نامی است که با «تصویر سیمرغ»، این نماد فرزانگی، دادگری، مهرورزی، آفرینندگی، موسیقی، دوراندیشی و نگاهبانی از جان و زندگی پیوند خورده است. از این منظر، شاه بودن پیش از آنکه امتیازی سیاسی باشد، مسئولیّتی اخلاقی و فرهنگی است. ایده‌آل ایرانیان از کشورداری و فرمانروایی بر شالوده صفات سیمرغی شکل گرفته است؛ یعنی صفاتی که باید در گفتار، کردار، رفتار و تصمیمها و شیوه زیست زمامداران؛ به‌ ویژه شخص شاه، متجلّی شوند. داشتن فرّ به فرمانروایی نه از تاج و تخت، نه از وراثت و نه از قدرت برمیخیزد؛ بلکه از تجسّد «فضیلت‌های سیمرغی» سرچشمه میگیرد. هر فرمانروایی که از معیارهای سیمرغی فاصله بگیرد، هر چند که نام شاه را بر خود بیاویزد، از منظر فرهنگ ایرانی و مردمان ایران، فاقد حقانیّت است و سرنگونی آن، جای چون و چرا ندارد.
آنچه که امروز بخش بزرگی از مردمان ایران در چهره «شاهزاده رضا پهلوی» یا در میان پادشاهی‌ خواهان جست‌ و جو میکنند، الزاما آرزوی بازگشت بی‌ چون‌ و چرای سلطنت پهلوی نیست. چنین برداشتی ناشی از سطحی‌ نگری در فهم تحوّلات اجتماعی است. هیچ ملّتی نمیتواند به گذشته بازگردد؛ زیرا زمان، راه بازگشت ندارد. آنچه ممکن است، بازخوانی گذشته و بازپیوند با ریشه‌هاست، نه تکرار عینی آنچه که سپری شده است.
حقیقت، اینست که بسیاری از ایرانیان در جست‌ و جوی پیوندی دوباره با تاریخ و فرهنگی هستند که طی هزاره‌ها هویّت اصیل آنان را شکل داده است [ تاکید مبرم میکنم که اسلامیّت هرگز و هیچگاه و به هیچ وجه من الوجوه، هویّت ایرانیان نبوده و نیست و هرگز نیز نخواهد بود]. آنان در پسِ نامها و اشخاص، در پی تحقّق آرمانهایی‌ هستند که نسلهای متمادی برای آنها زیسته‌اند، مبارزه کرده‌اند و بارها شکست خورده‌اند، امّا هرگز از آنها دست نکشیده‌اند. این آرمانها را نمیتوان در یک سلسله، یک حکومت یا یک فرد خلاصه کرد؛ زیرا ریشه آنها در اعماق فرهنگ ایران نهفته است. از این لحاظ، مسئله امروز ایران نه بازگشت سلطنت پهلوی است و نه صرفا استقرار یک جمهوری. مسئله بنیادی‌تر از این دوگانه‌هاست. مسئله، بازگشت به سرچشمه‌های فرهنگی و بازیابی اصولی است که میتوانند به هر نظام سیاسی معنا و حقّانیّت ببخشند. نخست باید شرایطی فراهم شود تا انتخاب آزادانه و آگاهانه مردمان ایران امکان‌ پذیر شود. سپس هر آنچه که از دل اراده عمومی برآید ــ خواه پادشاهی و خواه جمهوری ــ تنها زمانی میتواند پایدار و به حقّ باشد که بر شالوده پرنسیپهای برآمده از فرهنگ باهمستان ایرانیان استوار شود.
پرسش اساسی، این نیست که چه شکلی از حکومت بر ایران حاکم خواهد شد؛ بلکه این است که حکومت انتخابی بر کدام بنیانهای فرهنگی، اخلاقی و تاریخی استوار خواهد بود؛ زیرا تجربه تاریخ ایران، بارها نشان داده است که فروپاشی از جایی آغاز میشود که مردمان به صورتها دل میبندند و معناها را فراموش میکنند؛ و شکوفایی آنان از جایی آغاز میشود که بار دیگر میان ریشه‌های فرهنگی خویش و افق آینده خود پیوندی زنده برقرار میکنند.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان