از پسلرزه ها و سنگلاخها

تاریخ نگارش:01/04/2026

از پسلرزه ها و سنگلاخها

[ ..... ارزش انسانها به اندازهٔ حقوقی است که دارند. آنچه که از انسان، انسان می آفریند، همزمان همان چیزی است که به او حقّ میبخشد. امّا چگونه میتوان این عنصرِ انسانبودگی را در هر فردی بازشناخت و آشکار کرد؟. ما باید در احساسی که نسبت به دیگران داریم و تصوّری که از خویشتنِ انسانیِ خود در آگاهبودمان حمل میکنیم، همواره بکوشیم تا ارزش انسان را در صورتها و تجلیّات تازه و نو به نو محقّق سازیم و هرگز نباید حقوق او را از نظر دور بداریم. از سوی دیگر، برای آنکه  حقوق انسانی در وضعیّت اجتماعی پایمال نگردد، ناگزیریم آنها را به حاکمیّتِ مردم، به ارادهٔ جمعیِ ملّت و مسئولیّت فرهنگی و بشری در قبال یکدیگر بسپاریم.]

[Philosophie der Französischen Revolution – BERNHARD GROETHUYSEN (1880 - 1946) – Campus Verlag– Frankfurt am Main - 1989 – S. 192]

گر به هم پیوستمی، از جمله عنقا میشویم
ور ز هم بگسستمی، هر یک به تنها میشویم [ دیوان مولوی بلخی]

چرا باید ماندگاریِ پسمانده‌ های حاکمیّتی که خود را در هیئت «ولایت فقیه» متجسّد کرده است، نه صرفاً  به نام استمرار یک نظام سیاسی؛ بلکه به ‌منزلهٔ فرسایشِ تدریجیِ «جان و جهانِ ایران» دانسته و شناخته شود؟؛ زیرا مسئله، دیگر بر سر یک حکومت یا تغییرِ یک ساختار نیست؛ بلکه سخن از نوعی «اراده کور هستی ‌ستیز» است که در تار و پود آن، زندگی نه ارزش نامکرّر و هرگز جایگزین ناپذیر؛ بلکه مانعی بر سر راه تحقّقِ یک ادّعای قدسی تلقی میشود. آنجا که مصدر قدرت، خودش را به امریّت مطلق و هرگز پرسش نا‌پذیر بدل میکند، هر نشانه‌ای از آن-  در فرو پاشیده‌ترین و فرسوده‌ترین شکلش - همچون بذرِ بازتولیدِ همان نفیِ زندگی عمل میکند.
چرا در بزنگاه تاریخی، سخن از زدودنِ همهٔ نشانه‌ها و علائم چنین نظمی به میان می‌آید؟؛ زیرا تاریخ و فرهنگ و مردمان جامعه، نه فقط از حضورِ قدرتها؛ بلکه از «بقای نشانه‌ هایشان» زخم میخورند. نشانه‌ها، حافظهٔ قدرت‌ هستند و حافظهٔ قدرت، اگر پالایش نشود، خود را در اشکال نو بازسازی میکند. آنچه که باید از میان برخیزد، تنها ساختارهای عینی نیست؛ بلکه «معنای حقّانیّت و لژیتیماتسیون» است که در پسِ آنها لانه کرده است. اگر این معنا همچنان زنده بماند، هر فروپاشی، صرفاً وقفه‌ای موقّت در بازگشتِ همان خواهد بود. به همین دلیل باید در باره مغزه این پرسش اندیشید که چرا ماندنِ پسمانده‌های حکومت خلفای الله، افقی جز خشونت و قهقرا و خونریزی و اعدام و تجاوز و غارت و ویرانی و دربدری و نکبت و افسردگی و ذلالت نمیگشاید؟؛ زیرا نظامی که بقای خود را در انکارِ دیگری تعریف کرده است، در لحظهٔ ضعف، نه به بازاندیشی؛ بلکه به تشدیدِ انکار روی می‌آورد. خشونت، برای چنین نظمی، نه ابزار اجرایی؛ بلکه زبان مراوده و معاشرت است و زبانی که جز حذف و قتل و تجاوز و ارعاب و زورگویی نمیشناسد، در مواجهه با اعتراض، تنها یک پاسخ دارد: نابودی و خونریزی. به همین علّت، بقای آن -  در صورتِ تضعیف ‌شده - به معنای تعلیقِ موقّتِ فاجعه نیست؛ بلکه به معنای تداومِ امکانِ آن است.
چرا هر نشانه، هر بازماندهٔ اقتدار و قدرت زمامداران سیستم آخوندی باید چون خطری بنیانی دیده شود؟؛ زیرا فرهنگ و تاریخ، تنها در کتابها نوشته نمیشوند؛ بلکه در نمادها، در زبان، در عادتها و در ترسهای به ‌جا‌ مانده رسوب میکنند. هر نشانهٔ باقیمانده، پلیست میان گذشتهٔ سرکوب و آیندهٔ محتملِ تکرار آن. اگر پلها ویران نشوند، عبورِ دوبارهٔ همان وضعیّت فاجعه بار، نه تنها ممکن، که محتمل خواهد بود. چرا هر تلاشی برای نجات یا دوام حاکمیّتی فقاهتی، همداستانی با نفیِ زندگی است؟؛  زیرا در اینجا، بی ‌طرفی وجود ندارد. جایی که اصلِ زندگی و ارجمندی انسانی به محاق رفته است، هر تعلیق، هر توجیه، هر امید به اصلاحِ درونی، در نهایت به آزار دادن و تداوم رنج میانجامد. نجاتِ نیافتن از چنین سیاهچالی، نجاتِ  نیافتن ساختاریست که خودش، نافیِ امکانِ زیستنِ آزاد و شایسته است و چرا ضرورتِ برچیدنِ این سیستم مخوف الهی، فراتر از وظیفه‌ای اخلاقی یا مسئولیتی تاریخی است؟؛ زیرا اینجا، سخن از «شرطِ امکانِ زندگی» است.
تا زمانی که اراده‌ای که مرگ را در پوششِ قدسیّت، مُجری است و همچنان در جهانِ ما حضور دارد، هیچ بنیان پایداری برای آزادی و باهمزیستی شکل نخواهد گرفت. آنچه که باید در هم شکسته شود، نه صرفاً یک قدرت مطلق و الهی؛ بلکه «تصویرِ واژگون شده مسئولیّت فرمانروایی» است که زندگی و جان را قربانیِ ادّعاهایی تحمیلی و تلقینی و آلوده به بلاهت محض، تقریر و تفسیر میکند. از این لحاظ، مبارزه، صرفاً کنشی سیاسی نیست؛ بلکه کوششیست برای بازگرداندنِ معنا به زندگی، برای بازتعریفِ نسبتِ انسان با قدرت و برای گشودنِ افقی که در آن، هیچ موضوع مقدّسی نتواند به بهای نابودیِ انسانها قد علم کند. بدون این خویشکاریِ ریشه‌ای، آزادی، واژه‌ای تهی خواهد ماند و باهمزیستی، شعاری بی‌ پشتوانه. اکنون، شایان پرسیدن است که من ایرانی، در این گره‌گاهِ تاریخ، آیا هنوز تماشاگرِ تکرارم یا توانِ گسستن از آن را در خود یافته‌ام؟ و اگر لحظهٔ تصمیم فرا رسیده است، آیا جرأتِ آن را دارم که نه‌ فقط در گفتار؛ بلکه در ژرفای وجودم، جانبِ زندگی را برگزینم؟. امّا چگونه است که هنوز در میانه‌ غوغای ادّعاها و فریادهای هویّتی، بسیاری از ایرانیان از تمییز ابتدایی ‌ترین تمایزات ناتوان مانده ‌اند؟.  تمایز میان «شالوده» و «مصالح». میان آنچه که بنیان مینهد و آنچه صرفاً بر شالوده ها ساخته میشود. گویی خانه را با آجر تعریف میکنند، نه با نقشه و تاریخ را با رخداد، نه با معنا و ارزش زیستن و خویشکاری. چرا این بداهتِ به ‌ظاهر ساده، هنوز فهمیده نشده است که بدون درکِ روشن، مستدل و ریشه‌ای از «چیستیِ ایران» و «معنای ایرانی بودن»، هر سخنی در باره‌ سیاست، فرهنگ، یا جامعه، معلق در هوا است؟.  آنچه شالوده و زیرساخت زاینده ندارد، هر چند به ‌ظاهر بر پا ایستاده باشد، در حقیقت بر لبه‌ فروپاشی نفس میکشد؛ زیرا استواری، نه از کثرتِ أجزاء؛ بلکه از انسجامِ بنیانها زاده میشود.
مسئله، صرفاً ناآگاهی نیست؛ بلکه نوعی گسستِ وجودی است. بسیاری هنوز خود را «جزئی از کلّ» نمیفهمند؛ بلکه «جایگزین کل» میپندارند. نه چون سلولی در پیکر ایران؛ بلکه چون پیکری جدا افتاده که میخواهد تعریفِ ایران را از نو بنویسد -آنهم نه از دل تاریخ و فرهنگِ باهمستان؛ بلکه از تنگنای تمایلات فردی و گروهی و قومی و تشکیلاتی و فرقه ای و گرایشی. اینجا دیگر با خطا مواجه نیستیم؛ بلکه با وارونگیِ نسبتها رو به‌ رو هستیم: یعنی اینکه جزء، مدّعیِ کلّیّت میشود، و کلّیّت، به حاشیه رانده میشود. چرا هنوز درک نمیشود که «کثرت» بدون «وحدت»، نه تنها کارگزار نیست؛ بلکه خود به دلیل فروپاشی بدل میشود؟. کثرت، اگر در افقِ وحدت معنا نیابد، صرفاً پراکندگی است و وحدت، اگر کثرت را در خود نپرورد، به استبداد میانجامد. این دو، نه در تقابل؛ بلکه در تلازمند - دو روی یک حقیقتِ زنده. همانگونه که هیچ قلّه‌ای بدون درّه معنا ندارد و هیچ درّه‌ای بدون قلّه، تصوّر پذیر نیست. پس این سکوتِ سنگین درباره‌ «وحدت» از کجاست؟. چرا آنانی که پیوسته از «کثرت و کثرتگرایی» سخن میگویند، از تشریح و توضیح بنیانهای وحدت عاجزند؟. آیا به این دلیل است که وحدت، مستلزمِ پذیرشِ اصولی فراتر از سلیقه‌ها و منافع است؟. اصولی که دیگر نمیتوان آنها را به دلخواه شکل داد یا مصادره کرد؟. شاید مشکل، نه فقط در ناآموختگی، بلکه در نخواستن برای آموختن باشد؛ در نوعی خودبسندگیِ سطحی که هر پرسشِ بنیانی را تهدیدی علیه خویش میبیند. آیا ریشه‌ این وضعیت را باید در فقرِ اندیشه جُست، یا در گریختن از اندیشیدن؟. در ناتوانی، یا در نوعی لجاجتِ آگاهانه؟. در جهل، یا در پناه بردنِ ارادی به جهل؟. آنجا که نفرتهای خُرد و منافعِ تنگبینانه، جایگزینِ فهمِ کلان میشوند، دیگر نه گفت‌ و گو ممکن است و نه افق مشترک و از همه مهمتر: چرا هنوز بسیاری نمیتوانند ایران را در جامعیّتِ زنده و پویای اقوام، زبانها، و روایتهایش تصوّر کنند؟. چرا این دریای پهناور، مدام به کوزه‌های تنگِ تفسیرهای شخصی/قومی/تشکیلاتی/سازمانی/فرقه ای/عقیدتی/مذهبی و امثالهم تقلیل داده میشود؟ مگر نه این است که هر کوزه‌ای، هر چقدر هم که بزرگ باشد، دریا را  در خود جای نمیدهد و نمایندگی نیز نمیکند؛ بلکه تنها تصویری ناقص و محدود از آن را حمل میکند؟.
شاید زمان آن فرا رسیده باشد که پرسشی بنیانیتر مطرح شود؛ یعنی پرسشی که به «دیگران» ارجاع نمیدهد؛ بلکه هر فرد را در برابر خویش قرار میدهد: آیا ما حقیقتاً در پیِ فهمِ ایرانیم، یا تنها در پیِ تحمیلِ تصویرِ خویش بر چیزی به نام ایران؟. شاید آنچه بیش از هر چیز در این میان غایب است، «نسبتِ اندیشیدن» با «مسئولیت» است. گویی اندیشه، برای بسیاری، نه تعهدی به حقیقت؛ بلکه ابزاری برای تثبیت پیشفرضهای پیشینی است. در چنین وضعیّتی، مفاهیمی چون «ایران»، «هویّت»، «وحدت» و «کثرت»، دیگر میدانِ کشف نیستند؛ بلکه به سنگرهایی بدل میشوند برای دفاع از خویشتنهای ناتمام و گاه متورّم. هر کس از درونِ کوزه‌ خود، نه در پیِ فهم دریاست؛ بلکه میکوشد دریا را تا حدّ کوزه‌ خویش فروبکاهد و این، آغازِ فاجعه‌ فهم است. در این گستره، مسئله تنها در ناتوانی از تمایزگذاری نیست؛ بلکه در فقدانِ «افق» است. افقی که در آن، جزء بتواند جای خود را در دامنه کلّ دریابد و کل، بدون بلعیدنِ جزء، آن را در خود بپرورد. افق، جایی است که تضادها به تقابلِ ویرانگر فروکاسته نمیشوند؛ بلکه به تنشهای زاینده دگردیسه میشوند. امّا وقتی افق فرو میریزد، هر تفاوتی تهدید میشود و هر وحدتی با سوءظن نگریسته میشود. در چنین فضایی، نه کثرت به رسمیّت شناخته میشود و نه وحدت، امکانِ تکوین مییابد؛ بلکه هر دو، به کاریکاتورهایی از خود تنزّل پیدا میکنند. آنچه که امروز به‌نام «کثرت» فریاد زده میشود، اغلب چیزی جز تکثیرِ انزواها نیست و آنچه که گاه به ‌نام «وحدت» عرضه میشود، چیزی جز یکدستسازیِ تهی از معنا نیست. هر دو، در غیابِ شالوده‌های اندیشیده و زیسته و ریخته گری شده در آگاهبود تاریخی و فرهنگی مردمان ایران، به انحراف میروند؛ زیرا که نه کثرتِ بی‌افق میتواند زیست ‌پذیر باشد و نه وحدتِ بی‌ ریشه میتواند پایدار بماند.
با این تفاصیل،  شاید باید یک گام عمیق‌ تر رفت: آیا اساساً ما هنوز توانِ زیستن در « دایره میانجیگری» را داریم؟. در فضای دشوار و باریک که نه به افراطِ اینسو میلغزد و نه به تفریطِ آنسو؟. جایی که انسان، هم خودش است و هم بیش از خود. هم جزئی از یک کلّ، و هم حاملِ یگانگیِ خویش؛ زیرا ایران، اگر معنایی داشته باشد، دقیقاً در همین میانجیگری زنده است - نه در حذفِ تفاوتها، و نه در رهاسازیِ آنها به حالِ گسیختگی. افزون بر این، باید جرأت طرح این اندیشه را نیز داشت که شاید بخشی از بحران، از «شتابزدگی در تعریف» ناشی میشود. ما پیش از آنکه بفهمیم، میخواهیم تعریف کنیم. پیش از آنکه گوش بسپاریم، میخواهیم حکم صادر و ابلاغ کنیم و این شتاب، هر امکانی را برای تکوینِ فهمِ مشترک از میان میبرد. فهم، امّا، موضوعی تدریجی، پر هزینه و نیازمندِ انضباطِ درونی است. چیزی که با شعار، جایگزین نمیشود.
در نهایت، شاید باید این حقیقتِ ناخوشایند را نیز به رسمیّت شناخت: آنانی که از وحدت میگریزند، اغلب از محدود شدنِ خویش میترسند و آنانی که از کثرت هراس دارند، تابِ گشودگی را ندارند. هر دو، به ‌نوعی، از «دیگری» بیم دارند و تا زمانی که این بیم، به‌ صورت اندیشیده و نقّادانه مواجه نشود، هیچ شالوده‌ای بنا نخواهد شد و اکنون، پرسشی که میتواند همچون آینه‌ای بی ‌رحم در برابر ما قرار گیرد: آیا ما آماده‌ایم بهایِ اندیشیدنِ واقعی و توام با سنجشگری رادمنش را بپردازیم؛ یعنی از خود، از پیشفرضها و از تملّکِ ساده‌انگارانه‌ مفاهیم دست برداریم یا همچنان ترجیح میدهیم در آسایشِ توهّماتِ خویش، جهانی و اقیانوسی به نام ایران را به اندازه‌ فهمِ ناپخته‌ کوزه خود،  کوچک و حقیر کنیم؟.

1-    از مفهوم قاپی تا مفهوم اندیشی

میان «قاپیدنِ مفهوم» و «اندیشیدن و زایشِ مفهوم» شکافی است به ژرفای تفاوتِ میان تکرار و آفرینش. میان پژواک و صدا. آنانی ‌که مفهوم را میقاپند، در حقیقت نه به معنا دست یافته و نه در مسیر فهمیدن گام نهاده اند. آنها صرفاً واژگانی را بر زبان و قلم حمل میکنند که در آنها سکونت ندارند. مفاهیمی که در بسترِ رنج، تاریخ، تجربه و پرسشِ دیگران زاده شده‌اند، وقتی بی‌ هیچ گوارشی و تأملی به عاریت گرفته میشوند، به پوسته‌هایی تهی دگردیسه میشوند؛ یعنی الفاظی بی ‌ریشه که نه میرویند و نه میرویانند. افراد عاریت گیر، هرچند به ظاهر در حال «گفتن و نوشتن» هستند، در باطن تنها «تکرار» میکنند و تکرار، هرگز تاریخ و فرهنگ را نمیجنباند و متاثّر نیز نمیکند. عاریت گیر در تقلید، اسیرِ چیزی است که حتّا آن را نفهمیده است؛ زیرا فهمیدن، نه در کاربردِ واژه ها و مفاهیم؛ بلکه در زیستنِ  و بالیدن در واژه ها و مفاهیم؛ آنهم در متنِ تجربه و تفکّر است. مفهومِ اندیشیده ‌نشده، همچون بذری سوخته است در خاکی بیگانه. نه جوانه میزند و نه معنا می‌آفریند.
در مقابلش، آنانی ‌که می‌اندیشند، میکوشند تا از دلِ تأمّلات خویش، مفاهیم را بزایند؛ نه آن ‌که آنها را برُبایند. آنها زبان را به کار نمیگیرند، بلکه زبان را میسازند. مفاهیم برای آنها ابزار نیستند؛ بلکه حاصلِ زیستِ فکری هستند؛.گرهگاههایی که تجربه، تاریخ، رنج و پرسش در آنها به هم میرسند. «مفهوم ‌اندیشی» یعنی عبور از سطحِ واژه به ژرفای معنا. یعنی ساختنِ افقی که در آن، تجربه‌های زیسته به بیان میرسند و فهمیدن از دلِ آنها سر برمی‌آورد. امّا تراژدیِ اندیشه در ایران – دست ‌کم در یک صد سال اخیر - در همین گسست نهفته است: گسست میان «مفهوم» و «زیستِ مفهوم». بسیاری از تحصیلکردگان، آکادمیکرها و کنشگران اجتماعی و سیاسی به جای آنکه مفاهیم را در بسترِ تاریخ و فرهنگ و مسئله ‌های این سرزمین بیافرینند، آنها را از جغرافیاهای فکری دیگران میربایند و با این توهّمِ ویرانگر به کار میگیرند که گویا در حال اندیشیدن در باره مسائل میهن و مردمان خود هستند. حال آنکه مفاهیم عاریتی، ریشه در خاکی دیگر دارند و از رنجی دیگر زاده شده‌اند و به پرسشی دیگر پاسخ میدهند.
مفهوم، اگر در افقِ تجربه‌ یک ملّت، گواریده نشود، اگر در آتشِ پرسشهای میهنی گداخته نگردد، هرگز به شناخت نمی‌انجامد؛ بلکه بر عکس، به حجابی بدل میشود که فهمیدن را میپوشاند و اندیشه را به توهّمِ فهمیدن مبتلا میکند. «مفهومِ بیگانه» تا زمانی که به «مفهومِ اندیشیده ‌شده» بدل نشود، نه تنها راهگشا نیست؛ بلکه خودش به مانعی در برابرِ اندیشیدن تبدیل میشود. فاجعه‌ تفکر، آنگاه آغاز میشود که جامعه‌ای توانِ تمایز میان «مفهوم‌ قاپی» و «مفهوم ‌اندیشی» را از دست بدهد؛ مخصوصا آنگاه که واژه‌ها به جای آنکه زاده‌ اندیشه باشند، بدل به پوششی برای فقدانِ اندیشه شوند. در چنین وضعی، زبان فربه میشود و تفکّر نحیف. گفتار بسیار میشود و معنا اندک. شاید مسئله نه صرفاً در «گرفتن و اخذ» مفاهیم؛ بلکه در ناتوانی از «رنجِ اندیشیدن» باشد؛ زیرا زایشِ مفهوم، مستلزمِ مواجهه‌ای صادقانه با واقعیّت، با تاریخ، و با خویشتن است - مواجهه‌ای که همواره آسان نیست و گاه مستلزمِ فروپاشیِ یقینهای پیشین است-. اکنون پرسش این است: آیا ما جرأت آن را داریم که به جای پناه ‌بردن به مفاهیمِ آماده، در تاریکیِ پرسشهای خود بایستیم و از دلِ این ایستادن، مفاهیمی را بیافرینیم که حقیقتاً از آنِ ما باشند یا همچنان میخواهیم در روشناییِ عاریتیِ دیگران، سایه‌ فهمیدن را به جای خودِ فهمیدن بنشانیم؟. کدامیک؟.

2-    چراغداران کورفهم

چگونه میتوان داعیه چراغداری کرد، در حالیکه نه فتیله‌ای در روغنی ریشه دارد و نه شعله‌ای که از عمق خود بتابد؟. چگونه میتوان طلایه داری روشنفکری را ادّعا کرد و در عین حال چشمهایی کور در برابر حقیقت و تجربه انسانی داشت؟. چگونه ممکن است انسانی خود را حامل ایده‌ها و نظریّه‌ها بداند، بدون آنکه در عمق اندیشه و رنج شخصی و جمعی غوطه ‌ور شده و دریای ذهنیّت خودش را با خرد و تجربه بارور نساخته باشد؟. چگونه میتوان تفاوت میان اندیشه‌ای زنده، پویا و مولّد را با مصنوعات مونتاژی و تقلیدی درک نکرد؟. چگونه میتوان از درختان بی ‌ریشه، انتظار محصول داشت و از خاکهای خشک، میوه‌ای شیرین طلب کرد؟. هر فکری که در خاک تجربه ریشه نزند، حتّا اگر پر طمطراق و زیبا باشد، هیچ شکوفایی نخواهد داشت و هر شکوفایی که از خاک تجربه بیرون نیامده باشد، میوه‌ای ندارد و تنها سایه‌ای خام و بی ‌ثمر است.
فکری که از تخمه به نهالی بارور و درختی ثمربخش تبدیل میشود، تنها از طریق پیوند با تجربه واقعی، رنج شخصی و خرد جمعی امکان شکوفایی مییابد. کسانی که نمیتوانند یا نمیخواهند اندیشه‌های خود را زاینده کنند، ناگزیر به حاملانی بدل میشوند که مشعل در دست دارند امّا راهها را نمیشناسند؛ یعنی کسانی هستند که کورفهمند و نابینا و در تاریکی خود، روشنایی مطلق میبینند؛ اما نه راه، نه حقیقت، نه مسیر را. چراغداری حقیقی پیش از هر ادّعای لفظی و کتبی، مستلزم بینایی درونی است؛ یعنی فهمی روشن که ابتدا از چشم دل آغاز شود و سپس در جهان، تابش یابد. هر گاه جامعه‌ای از طرف و در معیّت کسانی چراغداری شد و شود که در کورفهمی خود، روشنایی مطلق دیدند و میبینند و نه جهالتها و حماقتهای زنگار گرفته را، متعاقبش، چنان جامعه ای به پرتگاههای تاریخی فرو افتاد و فرو می افتد؛ از حکومتهای مطلقه تا سیاستهای نابخردانه که رشد و خرد را مسدود کردند و راه اندیشه را به بن‌ بست کشاندند. افزون بر این، چراغدار واقعی نمیتواند تنها از میراث دیگران تغذیه کند. او باید از خاک خود، از تجربه‌های شخصی و جمعی، از پرسشهای سخت و رنجهای واقعی، زاینده و آفریننده شود. اندیشه‌ای که ریشه در تجربه نداشته باشد، هر چقدر زیبا و پر طمطراق نیز باشد، در هر صورت،  باری بیش بر دوش جامعه نیست. در حقیقت، سایه‌ای بیش نیست که هیچ روشنی نمیبخشد و هیچ راهی نمیگشاید.
پرسشهایی که هر مدّعی روشنفکری و چراغداری را باید به سکوت و تعمّق وادار کند، اینهاست: آیا پیش از ادّعای روشنایی، چشمان درون خود را آزمایش کرده‌ایم؟. آیا جرئت داریم اندیشه‌های خود را از دل تجربه و رنج بیرون بکشیم و نه تنها نور بتابانیم؛ بلکه مسیر را برای دیگران نیز روشن کنیم؟. آیا میتوانیم بین شعله‌ای که از ریشه خود میجوشد و نوری که صرفاً بازتابی است، تمایز بگذاریم؟ و مهمتر از همه: اگر اندیشه‌ای در خاک تجربه ریشه نداشته باشد، آیا حقّ داریم آن را به دیگران هدیه دهیم؟. یا تنها مشعلدارانی کور و گمراه خواهیم بود، که راه را نمیشناسند و جامعه را به پرتگاههای تاریک میرانند؟. آیا ما، امروز، آماده‌ایم که پیش از هر ادّعای روشنفکری، از خود بپرسیم: آیا ریشه در تجربه داریم، آیا اندیشه‌های ما زاینده‌ هستند و آیا شعله‌ای که میتابانیم حقیقتاً از درون ما برمیخیزد یا بازتابی از نشخوار کردن نظرات دیگران و تقلیدی مزمن بیش نیست؟.

3-    چپ شدگان در جاده ها و راههای زندگی

اندوه ‌بار است حال و روز انسانی که گسسته از واقعیّتهاست، نه به این دلیل که رویا میبیند؛ زیرا رؤیا ذاتِ جانِ اوست؛ بلکه بیش از هر چیز، به این دلیل که انسان گسیخته از واقعیّتها در میان انبوهی از آرمانها، ایده‌آلها و شیرین ‌خیالیها به پرواز درمی‌آید، امّا در واقعیّت زیسته و مادّی حیات خود، چنان به حضیض نکبت، حقارت و بی ‌خردی فرو میغلتد که دیگر توان ایستادن بر پاهای اندیشنده و خودزاینده خویش را از دست میدهد. اینجا، شکاف نه میان «آنچه هست» و «آنچه باید باشد»؛ بلکه میان «توانِ بودن» و «جرأتِ بودن» است؛ یعنی شکافی که انسان را از درون خالی میکند، بی ‌آنکه خودش بداند. تراژدی، آنگاه ژرف ‌تر میشود که مدّعیان آرمان- یعنی آنانی که میبایست افق بگشایند - در باتلاقی از واپسماندگیهای نظری، فقرِ روحی، کژیِ رفتاری و انحطاط اخلاقی فرو میغلتند. اینان نه‌ تنها راهی نمیگشایند؛ بلکه خودشان به گره‌ای در مسیر راه تبدیل میشوند؛ گره‌ای که از فرطِ پیچیدگی و خودفریبی، دیگر به ‌سادگی گشوده نمیشود. در چنین وضعی، انسان درمیماند که آیا باید به آنان یاری رساند، یا نخست باید خودِ مفهوم «یاری» را از نو اندیشید؛ زیرا آنانی که در توهّمِ آبادانیِ ناکجاآبادها مسکن گزیده، یاری را نیز در چارچوب همان توهّم معنا میکنند.
آنچه که در تاریخ معاصر ایرانیان، به ‌ویژه از عصر مشروطه به اینسو، تحت نام «چپ» صورتبندی شد، نمونه‌ای برجسته از این گسست بنیانی است: پدیده‌ای که در ژرفای وجودی‌اش، نه از خاکِ تاریخ و فرهنگ این سرزمین رویید و نه توانست با آن پیوندی زنده برقرار کند؛ بلکه در آمیزه‌ای متناقض، از یک‌ سو در دیگِ گداخته‌ شریعت اسلامیّت ذوب شد و از سوی دیگر، در پوسته‌ای سخت و بی ‌روح از ایدئولوژی مارکسیستی پیچیده گشت. حاصل، نه زایشِ اندیشه‌ای نو؛ بلکه تولّد موجودی التقاطی و بی ‌ریشه بود - موجودی که هر حرکتش، پیشاپیش حاملِ سقوط خویش بود. چنین طیفی، در هر کنش و واکنشی، بیش از آنکه نیرویی پیش ‌برنده باشند، به ماشینِ فرسوده‌ای میمانستند که هنوز چند گام بر نداشته، واژگون بر کنارِ راه می‌افتادند و این واژگونی، نه حادثه‌ای تصادفی؛ بلکه خصلتی درونی است: «چپ شدن در آغاز راه» - هنری که از ناتوانی در بنیانگذاری بر خویشتن سرچشمه میگیرد. آنانی که نتوانند از درونِ تاریخ و فرهنگ خویش سر برآورند، ناگزیر به هر بادِ حادثه‌ای سپرده میشوند؛ همچون قاصدکی سرگردان که نه مقصدی میشناسد و نه مبدأیی را به یاد می‌آورد.
چپهای ایدئولوژیک، پس از نزدیک به یک سده تلاش و تقلّا، هنوز نتوانسته‌اند جای خویش را در نسبت با ایران، جهان، یا حتّا خودِ انسان بیابند. تعلّق، برای آنان مسئله‌ای حل‌ نشده باقی مانده است؛ زیرا تعلّق، پیش از آنکه به جغرافیا یا ایدئولوژی مربوط باشد، به «ریشه داشتن» در یک افق معنایی زنده بازمیگردد؛ یعنی افقی که در آن، اندیشه از تجربه میروید و تجربه از تاریخ تغذیه میکند. چپِ ایدئولوژیک در جامعه ایرانی، در این معنا، نه صرفاً یک گرایش فکری؛ بلکه سدّی در برابر تحوّلات کلیدی بوده و همچنان هست. سدّی که بیش از آنکه از بیرون تحمیل شده باشد، از درونِ ناتوانی در خودفهمی و خودبنیانی برپا شده است. عبور از این سدّ، تنها با نقدِ بیرونی ممکن نیست؛ بلکه مستلزم سنجشگری‌ ریشه‌ای است که بتواند توهّم را از امکان و آرزو را از حقیقت تمیز دهد. شاید تنها از خلال چنین سنجشگری‌، راهی به سوی بازآمدن، بازآفرینی و پیوندی اصیل با تاریخ و فرهنگ این سرزمین گشوده شود. پیوندی که نه از سر اجبار؛ بلکه از دلِ فهمی زنده و مسئولانه برمیخیزد.
امّا پرسشِ گره‌گشا اینجاست: آیا میتوان بی‌ آنکه نخست جرأتِ ایستادن بر خویشتنِ اندیشنده و خودبنیاد را بازیابیم، از «آرمان» سخن گفت یا آنچه را که ما آرمان مینامیم، چیزی جز پناهگاهی برای گریز از مسئولیتِ بودن نیست؟. شاید باید گامی فراتر نهاد و بی ‌پرده ‌تر سخن گفت: مسئله تنها لغزشِ یک گرایش یا شکستِ یک صورتبندی تاریخی نیست؛ بلکه بحران، در ژرفای خودش، به ناتوانی در «اندیشیدنِ خویشتن» بازمیگردد. آنجا که انسان یا تمایلی فکری به‌ جای آنکه از درونِ تجربه‌ زیسته و تاریخِ خویش بیندیشد، به وامگیریِ صورتهای آماده و مفاهیمِ ترجمه‌ای پناه میبرد، در حقیقت از همان آغاز، خود را از امکانِ اصالت و اصیل اندیشی محروم کرده است. اینجا، ایدئولوژی نه ابزارِ فهم؛ بلکه سپری برای نادیدن میشود و اندیشه، به ‌جای آنکه افق بگشاید، به قفسی بدل میشود که در آن، واژه‌ها تکرار میشوند بی ‌آنکه جهانی را روشن کنند.
نقدِ این وضعیت، اگر بخواهد ریشه‌ای باشد، نمیتواند صرفاً به افشای تناقضها یا برشمردنِ شکستها بسنده کند. آنچه باید در دامنه پرسشگری فراخوانده شود، خودِ «اراده به ایدئولوژیک زیستن» است؛ یعنی آن میلِ پنهانی که انسان را به یقینهای آماده، به پاسخهای از پیش ‌ساخته و به هویّتهای قرضی میکشاند. این میل، در ژرفای خود، نه نشانه‌ قدرت؛ بلکه نشانه‌ ترس است: ترس از مواجهه با بی‌ پناهیِ اندیشه، با گشودگیِ حقیقت  و با مسئولیتِ ایستادن بر زمینی که هنوز به‌طور کامل شناخته نشده است. از این لحاظ، فاجعه‌ طیفهای ایدئولوژیک/مذهبی از جمله آنچه به نام «چپ» در تاریخ معاصر ایران ظهور کرد فقط در نتایج سیاسی یا اجتماعیشان خلاصه نمیشوند؛ بلکه در این است که امکانِ «شدنِ اندیشه» را مسدود کردند. آنان با مطلقسازیِ مفاهیم، با تقدیسِ دستگاههای فکری و با تبدیلِ تاریخ به صحنه‌ای برای اجرای پیش ‌نوشته‌های ذهنی، عملاً راه هر گونه رویاروییِ زنده و خلّاق با واقعیّت را بستند. بدینسان، به‌ جای آنکه تاریخ را بفهمند، آن را به ماده‌ خامِ ایدئولوژی تقلیل دادند و به‌ جای آنکه انسانها را از غُل و زنجیرهای بلاهت و حماقت آزاد کنند، آنها را در قالبهایی از پیش ‌تعریف‌ شده محبوس کردند.
اما نقدِ رادیکال، اگر صادق باشد، ناگزیر باید از مرزِ «دیگری» عبور کند و به «ما» بازگردد. آیا این همان گرایشی نیست که در لایه‌های پنهانِ فرهنگ ما نیز رسوخ کرده است؟.  گرایشی به تعویضِ پرسش با پاسخ، به ترجیحِ یقین بر فهم و به پناه بردن به کلیّتهای انتزاعی به ‌جای زیستن در تنشِ واقعیتها؟. اگر چنین است، آنگاه مسئله نه یک طیف خاصّ؛ بلکه نوعی «شیوه‌ بودن» است. شیوه‌ای که در آن، انسان از دشواریِ اندیشیدن میگریزد و به سهولتِ تکرار رضایت میدهد. در اینجا، شاید اساسی ترین نقد آن باشد که بپرسیم: آیا ما اساساً خواهان حقیقت‌ هستیم یا صرفاً به‌ دنبال دستگاهی هستیم که به ما احساسِ داشتنِ حقیقت را بدهد؛  زیرا آن‌ که حقیقت را میجوید، ناگزیر باید خطر کند، باید از یقینهای خویش عبور کند و باید تابِ فروپاشیِ آنچه را که بدیهی میپنداشت، داشته باشد. امّا آن‌ که در پیِ ایدئولوژی است، بیش از هر چیز، به امنیّتِ روانیِ خود می‌اندیشد حتّا اگر امنیت، به بهایِ از دست دادنِ امکانِ اندیشیدن تمام شود. من میپرسم که آیا آنچه ما «تعهد به آرمان» مینامیم، در ژرفترین لایه‌هایش چیزی جز گریز از تنهاییِ اندیشیدن و ترس از آزادیِ بی ‌پناهِ انسان نیست؟.