آنچه برنارد لوئیس درباره آینده ایران می‌دید؛ پیش‌بینی‌هایی که امروز دوباره مطرح شده‌اند

درووود!
صحبتهای دم دست و لب طاقچه ای!

فعلاً مسئله این نیست که دیگران در باره ما چه گفته‌اند، چه نوشته‌اند، چه میاندیشند یا در پستوی خیالشان چه میگذرد. اینها، در بهترین حالت، حاشیه‌اند؛ پژواکهایی کم‌ رمق از واقعیتی که جای دیگری در حال رقم خوردن است. آنچه اصالت دارد، آن نقطه‌ای است که ما - در این لحظه خطیر و گره‌ خورده به سرنوشت تاریخی- در آن ایستاده‌ایم؛ جهتی است که به سوی آن نظر داریم و اراده‌ای است که در درون خود برای حرکت یا سکون میپروریم. وقتی از «ما» سخن میگویم، مرادم «مای ایرانی» است: موجودی تاریخی، برخاسته از لایه‌های عمیق فرهنگی که هزاران سال در خود انباشته است؛ نه آن «مای» جعلی و وصله ‌پینه ‌شده‌ای که در قالب ایدئولوژیها، فرقه‌ ها، سازمانها و تشکیلات سیاسی، بر ما تحمیل شده است - ساختارهایی بی ‌ریشه، بی‌ سنخیت با جان و زبان و زیست و فرهنگ و تاریخ و هویّت این مردم، که جز با نقابسازی و ریا و فریب، بقایی برای خود نمییابند.
مسئله حکومت فقاهتی، مسئله «دیگران» نیست. این‌ گونه نیست که بیگانگان بنشینند و برای ما نسخه بپیچند که چگونه باید زیست، چگونه باید ساختار قدرت را تعریف کرد، یا چگونه باید با یکدیگر بودن را سامان داد. این، پیش از هر چیز، مسئله‌ای است درونی؛ مسئله‌ای که به خود ما بازمیگردد - به میزان شفافیت، جسارت و صداقتی که در تعیین موضع خویش از خود نشان میدهیم. ما در میانه یک کشاکش عریان ایستاده‌ایم؛ نزاعی نه صرفاً سیاسی و بر سر قدرت، بلکه وجودی. در این بستر، دیگر جایی برای ابهام نیست: یا اراده‌ای روشن برای برچیدن تمامیت این ساز و کار فقاهتی- آخوندی داریم - با همه اجزا، ریشه‌ها و امتدادهایش - یا به ‌طور ضمنی تن به دوام و بقای پسمانده های آن داده‌ایم؛ بقایایی که چیزی جز تداوم تحقیر، خشونت، غارت، سرکوب، تجاوز، اعدام، شکنجه، آوارگی و خونریزی و ابتذال حکمرانی نیست. در چنین وضعیتی، سخن گفتن از «راه سوم»، بیش از آنکه نشانه تعقل باشد، پوششی است برای گریز از مسئولیت.
آنان که ساده‌لوحانه - یا شاید آگاهانه اما بزدلانه- بر طبل پایان این کشاکش دوام حکومت گیوتینی میکوبند، اگر ذره‌ای از فهم و وجدان در خود سراغ دارند، باید با صراحت بایستند و تضمین دهند: تضمین دهند که با توقف این روند جنگ برای نابودی حکومت فقاهتی، حتّا اگر بقایای همین ساختار در قدرت بمانند، تضمین صد در صد بدهند که دیگر خونی از این سرزمین ریخته نخواهد شد؛ دیگر کسی تحقیر، شکنجه، اعدام، ذلالت یا به سکوت و امثالهم واداشته نخواهد شد. اگر چنین تضمینی در توانشان نیست- و صد در صد هم نیست - بهتر است سکوت اختیار کنند؛ زیرا سکوت، در اینجا، از گفتاری که بر جهل یا فریب استوار است، شرافتمندانه ‌تر است. به تعبیر «اریش فروم» در کتاب [روح آدمی، توانمندی در گرایش به خیر و شرّ] که میگوید: «خطرناکترین انسانها نه هیولاهای استثنایی، بلکه انسانهای عادی‌ هستند، آنگاه که در موقعیت اعمال قدرت بی ‌مهار قرار میگیرند؛ زیرا در آن لحظه، هم طعم قدرت مطلق را میچشند و هم برای نخستین ‌بار، توهم معنا در وجود خود مییابند». آنچه حکومت فقاهتی انجام داده، دقیقاً همین است: تسلیح انسانهای عادی و حتّا کودکان و جوانان صغیر و تبدیل آنها به ماشین کشتاری که نه از سر آگاهی، بلکه از قعر تهی ‌بودگی و فقدان معنا، دست به خشونت و قتل عام میزند.
مسئله صرفاً تغییر یک اهرم حکومتی یا جا به ‌جایی چند چهره نیست؛ سخن از لایروبی عمیق است - از زدودن ریزترین رگه‌هایی که این باتلاق خشونت را در خود بازتولید میکنند؛ زیرا اگر حتّا یک حامل این ذهنیت معیوب و مریض و مزمن اسلامی نوع شیعه گری - یک «انسان عادیِ مسلح به توهم معنا» - در گوشه‌ای از خاک ایران باقی بماند، امکان بازتولید فاجعه همچنان زنده است. اما آنچه کمتر گفته میشود و شاید بنیانیتر است: این نبرد، پیش از آنکه در خیابانها و میدانها رخ دهد، در درون ما جریان دارد. هر جا که ما به سازش با دروغ تن میدهیم، هر جا که برای آسایشِ موقّت، حقیقت را به تعویق می‌اندازیم، هر جا که مسئولیت را به دیگری حواله میکنیم، در واقع بخشی از همان ساز و کار را در خویش بازتولید کرده‌ایم. استبداد، پیش از آنکه نظامی بیرونی باشد، امکانی درونی است. اگر قرار است چیزی به ‌راستی دگرگون شود، این دگرگونی باید از این لایه آغاز شود: از بازتعریف نسبت ما با حقیقت، با ترس، با مسئولیت با ایران و ایرانی بودن. ملتی که نتواند در درون خود با این سه مواجهه‌ای صادقانه داشته باشد، حتّا اگر هزار بار ساختارهای بیرونی را واژگون کند، در نهایت، همان را - با چهره‌ای دیگر - بازخواهد آفرید. پس پرسش نهایی این نیست که «دیگران در باره ما چه گفته اند و چه میگویند»، بلکه این است: ما، در ژرفای خود، چه تصمیمی گرفته‌ایم؟. آیا آماده‌ایم بهای حقیقت را بپردازیم، یا همچنان در پی آنیم که بدون پرداخت هزینه، به آزادی دست یابیم؟. تاریخ، نه به گفتار ما، بلکه به این پاسخ خاموش اما تعیین‌کننده، گوش خواهد سپرد
شاد زیید و دیر زیید!
فرامرز حیدریان.