فالانژیسم و شوونیسم؛ خطر خاموش بازتولید دیکتاتوری در آینده ایران

مجدّدا دروود بر آقای اسدی گرامی،
یک بار دیگر صحبتهایم از زاویه ای دیگر و در زبانی دیگر.
//////////////////////////////////////////////////////////
بارها گفته‌ام و باز هم میگویم: تکرار آنچه فهم نشده، گواریده نشده و درونی نشده است، نه تنها روشنگر نیست؛ بلکه نشانه‌ نوعی فقر اندیشه است. تکرار، آنگاه که حاصل اندیشیدن نباشد، پژواک توخالیِ صداهایی است که از بیرون آمده‌اند و بی ‌آنکه در جان گوینده رسوب کنند، بازپخش میشوند. شما مفاهیمی چون «فاشیسم» و «فالانژ» را همچون برچسبهایی آماده به کار میبرید. اما آیا هرگز از خود پرسیده‌اید که این مفاهیم در کدام بستر تاریخی و اجتماعی و فرهنگی، در کدام وضعیّت اجتماعی و فرهنگی و سیاسی و امثالهم و در پاسخ به کدام بحرانهای معیّن، زاده و عبارتبندی شده‌اند؟ مفهومی که در متن تجربه‌ اروپای قرن نوزدهم و بیستم شکل گرفته، آیا بدون واکاوی ریشه شناسانه میتواند بر وجود تاریخ و جامعه‌ای دیگر جذب شود؟ یا آنکه همچون لباسی عاریتی است که نه اندازه است و نه برازنده؟ پیش از آنکه مفهومی را به کار برید، آیا آن را تعریف فردی کرده‌اید؟ آیا تاریخ ترمینولوژیک آن را کاویده‌اید؟ آیا آن را از درون زبان خود و نسبتش با تجربه‌ تاریخی و فرهنگی مردم این سرزمین فهمیده‌اید؟ یا تنها به اقتباس از خوانده‌ها و شنیده‌ها بسنده کرده‌اید؟ «فرهنگ دموکراتیک» یعنی چه؟ فرهنگ در ذهن شما چیست؟ عادتهای رفتاری؟ نهادهای اجتماعی؟ شیوه‌ گفت‌وگو؟ یا افقی از معنا که کنش جمعی را جهت میدهد؟ اگر فرهنگ را تعریف نکنید، هر صفتی که بر آن بیفزایید، معلق و بی‌ریشه خواهد بود. از «رهبری جمعی» سخن میگویید. اما کثرت چگونه وحدت مییابد؟ وحدت چگونه کثرت را بی‌ آنکه آن را ببلعد، حفظ میکند؟ اگر به ساده‌ترین مثال مکانیکی بنگریم: در یک بلبرینگ، مهره‌های متعدد در نظمی دایره‌وار چیده شده‌اند. آنچه حرکت را ممکن میکند، نه حذف کثرت است و نه رهاشدگی بی‌سامان آن؛ بلکه اصلی است که همزمان سامان میدهد و امکان حرکت می‌ آفریند. آن اصل چیست؟ قانون؟ غایت مشترک؟ نظم درونی؟ یا آگاهی مشترک از جهت حرکت؟ یا وفاداری به پرنسیپها؟ شما هر گونه مرکزیت را با اقتدارگرایی یکی میگیرید. اما آیا تمایز میان «مرکز سامان‌دهنده» و «مرکز سلطه‌گر» را اندیشیده‌اید؟ آیا میان «استبداد» و «دیکتاتوری» فرق نهاده‌اید، یا این دو را نیز در هم می‌ آمیزید و به عنوان مترادف به کار میبرید؟ از نظریه‌پردازانی چون Theodor W. Adorno و هانا آرنت، نقل قول میکنید. اما آیا به شرایط تاریخی و اجتماعی‌ و فرهنگی که اندیشه‌ آنها در آن تکوین یافت توجّه کرده‌اید؟ اندیشه، پاسخ به وضعیّت است؛ نه گزاره‌ای معلق در خلأ. اگر وضعیّت دگرگون شود، نسبت ما با آن اندیشه نیز نیازمند بازاندیشی است. مسئله این نیست که مفاهیم از بیرون آمده‌اند یا درونزا هستند. مسئله این است که آیا ما آنها را از آنِ خود کرده‌ایم یا نه. آیا آنها را از صافی تجربه‌ تاریخی و فرهنگی خویش گذرانده‌ایم؟ آیا در آیینه‌ تاریخ و حافظه‌ جمعی خویش به خود نگریسته‌ایم، یا همچنان در آیینه‌ دیگری به دنبال تصویر خویش میگردیم؟ نقد، اگر راه نگشاید، صرفاً اعتراض است. اعتراض، اگر به تعریف و تمایز و تبیین نینجامد، به تکرار بدل میشود. و تکرار، اگر از اندیشه تهی باشد، پژواک بی‌ثمر واژه‌هایی است که هزار بار جویده شده‌اند. آنچه نیازمند آنیم، نه برچسب‌زنی، نه کلی‌گویی و نه استعاره‌های پرطمطراق؛ بلکه تفکری است که از تعریف آغاز کند، از تاریخ و فرهنگ اجتماعی عبور کند، نسبت مفاهیم را با زیست ملّی و ‌جهانی این مردم بسنجد، و سپس با صدای خویش سخن بگوید. بی‌آن، هر سخنی-اگر آراسته به واژگان بزرگ باشد-نه راه‌ حل است و نه روشنگری؛ بلکه سایه‌ای است از اندیشه‌ای که هنوز زاده نشده است.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان

دروود بر آقای اسدی گرامی،
تحشیه ای نه چندان مختصر.

بارها نوشته ام و گفته ام و تاکید کرده ام که از تکرار مطالبی که فهمیده و گواریده و جذب نشده اند، خسته نمیشوم؛ بلکه به بازگویی آنها مصمم نیز میشوم. این صحبتهایی که شما تحت دو واژه قاپیده شده «فاشیسم و فالانژ» مطرح کرده اید، روشنگر هیچ چیزی نیستند، سوای تکرار حرفهایی که از عصر شکلگیری حزب مزخرف و مخرّب و خاصم تاریخ و فرهنگ و مردم ایران به نام حزب توده در فضای جامعه ایرانیان تا امروز رواج داشته است. مخاطب شما کیانند آقای اسدی گرامی؟. چرا شما جرات ندارید نام مخاطبان و حریفان و رقیبان سیاسی خود را بر زبان برانید؟. اگر شمای نوعی یا دیگرانی همچون شما، گرایشهای سیاسی خاصی دارید، باید در قلفرسودنها و صحبتهای خودتان دقیقا بگویید و بنویسید که مخاطب شما کیست؟. سربسته و کلّی بافی و به در بگو، دیوار بشنوه و امثال اینگونه بیراهه رویها سوای اینکه فضای مسائل را تیره و تار کنند، هیچ راهگشایی به هیچ دهکوره متروکه ای نیز نمیکنند. هیچ صفتی به فرهنگ جامعه، الصاق شدنی نیست در هیچ نقطه ای از کره زمین. یا مردم جامعه ای با فرهنگند یا فرهنگ ندارند و در بدویّت بی فرهنگی، وجود فیزیکی و غریزی دارند عین حیوانات. «فرهنگ دمکراتیک یعنی چی»؟. اصلا فرهنگ در ذهنیّت شما، معنایش چیست؟. شما چی میفهمید از کلمه فرهنگ؟. چرا شما قبل از اینکه مفاهیمی را از جایی بخواهید بقاپید، کوشش نمیکنید که هر مفهومی را در تاریخ ترمینولوژیکی آن واکاوی کنید و به زبان خودتان در ابتدا تعریف کنید و بکوشید که مفهوم فهمیده و گواریده شده را در تاریخ و فرهنگ مردم ایران، ردیابی کنید و ببینید که آیا مسبوق به سابقه است یا خیر، مختص جوامع دیگر است و سپس از در مجادله با دیگران برآیید؟. تکثّر و جمع رهبری یعنی چی آقای اسدی گرامی؟. کثرت را چگونه و بر شالوده کدامین محور میتوان وحدت داد بدون آنکه به جمع کثیرها، صدمه ای برسد؟. مثالی کاملا ساده. اگر بُلبرینگی را در نظر بگیرید، میبینید که مهره های مختلف را کنار همدیگر چیده و در دایره ای آنها را وحدت داده اند که محصول کثرت و وحدت آنها، حرکت آسان و سریع و بی زحمت چرخ است. آن چیزی که کثرتها را وحدت میدهد، نامش چیست آقای اسدی گرامی؟. آن چیزی که کثرت را در هویّت اصالتی مجموع واحدهایش حفظ میکند، نامش چیست آقای اسدی؟. آن اصلی که وحدت کثرتها را تضمین و تامین میکند، محصول چه کسانی است؟. چرا شما و امثال شما به تکرار مفاهیمی میپردازید و عادت کرده اید که هیچ سنخیّتی با تاریخ و فرهنگ و مردم ایران در هیچ زمانی و مکانی، اینهمانی اصلا و ابدا نداشته و هنوزم ندارند؟. چرا شما خودتان را در آیینه تاریخ شجره خانوادگی نمیشناسید؛ بلکه در آیینه بیگانگان، خودتان را برانداز میکنید و برای خودتان هویّت میتراشید؟. چرا شما هنوز فرق بین «دیکتاتوری و استبداد» را نمیدانید؟. چرا شما تصوّر میکنید که هر نوع مرکزیّتی به معنای حذف و اقتدارگرایی است؟. چرا شما خلاف کژفهمیهایتان از صحبتهای «آدورنو» که همینطوری بدون مراجعه به آثار اوریژینال او در جایی خوانده اید، از خودتان نپرسیده اید که آدورنو در تحت چه شرایط و اوضاع و احوال و وضعیّتهای تاریخی و فرهنگی و اجتماعی و کشوری و مردم سرزمینی به چنان نتیجه ای رسیده است؟. چرا شما تصوّر میکنید که هر کسی ریش و سبیل سفید دارد، پدر بزرگ شماست؟. چرا شما صحبت از رهبرانی میکنید که هیچ راهی را بلد نیستند، حتّا راه منزل خود را؟. چرا شما به جای پیشنهادهای راهگشاینده به نق زنی و اشکال و ایرادهای بنی اسرائیلی رو آورده اید؟. چرا شما و امثال شما، وقتی آشپزی بلد نیستید، خودتان را سر آشپز میدانید؟. این مطلبی که شما نوشته اید، تکرار هزار بار جویده شده و نخ نما شده و بی بو و خاصیّتیست که روشنگر هیچ چیزی نیست. هیچ راه حلّی نیست؛ زیرا هیچ نشانه ای از منطق مستدل و شفّاف و خویشاندیشیده ای که با واقعیّنهای ایران و تاریخ و مردمش مطابقت کند، در آن نیست که نیست. همین.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان