نوشتهی امیر دها - دوست گرامی،
وقتی تاریخ به خدمت نتیجه درمیآید
مقالهی «مشهد؛ فریاد زخمی کهنه» نوشتهی امیر دها، تلاشی جدی برای توضیح یک بحران واقعی است: انفجار خشم، شکاف عمیق میان نیروهای موسوم به اپوزیسیون، و ناتوانی جامعه در تبدیل رنج تاریخی به سیاست عقلانی. متن از نظر زبانی منسجم، از حیث دغدغهی اخلاقی قابل احترام، و در توصیف خشم انباشتهی نسل امروز، تا حد زیادی دقیق است. با این حال، درست در جایی که انتظار میرود تحلیل تاریخی به روشنشدن مسئله کمک کند، مقاله دچار سادهسازی، گزینشگری و نتیجهمحوری میشود؛ امری که نهتنها به فهم بحران یاری نمیرساند، بلکه خود بخشی از همان مشکل بازتولید «روایتهای بسته» است.
۱. تاریخ بهمثابه ابزار، نه میدان پرسش
نویسنده از ابتدا به نتیجهای مشخص رسیده است: ریشهی بحران امروز را باید در تعارض تاریخی «سنت/مدرنیته» و شکست پروژهی دولت مدرن در برابر اقتدار سنتی جستوجو کرد. این فرض، بهخودیخود نامعتبر نیست؛ اما مسئله آنجاست که کل روایت تاریخی مقاله، نه برای آزمون این فرض، بلکه برای تأیید آن چیده شده است. تاریخ در این متن، امکان پرسشگری ندارد؛ شواهد انتخاب میشوند تا نتیجهی نهایی را تقویت کنند. این شیوه، بیش از آنکه تحلیل تاریخی باشد، به روایت ایدئولوژیکِ نتیجهمحور نزدیک میشود.
[^1]
۲. تقلیل تاریخ ایران به دوگانهی «سنت/مدرنیته»
تقلیل بیش از یک قرن تاریخ ایران به جنگی خطی میان «سنت مذهبی» و «دولت مدرن»، یکی از ضعفهای محوری مقاله است. چنین روایتی، نقش عوامل تعیینکنندهای چون اقتدارگرایی سیاسی، انسداد مشارکت، حذف نهادهای مستقل، و ناتوانی دولت مدرن در پاسخگویی به جامعه را به حاشیه میراند. در این چارچوب، دولت مدرن اغلب در جایگاه «ضرورت تاریخی» مینشیند و جامعه یا قربانی سنت معرفی میشود یا تودهای نفوذپذیر. این تصویر، هم سادهساز است و هم از توضیح چرایی فروپاشی مشروعیت نظم پیشین بازمیماند.
[^2]
۳. روایت گزینشی از انقلاب ۱۳۵۷
در روایت انقلاب ۱۳۵۷، مقاله مسئولیت اصلی را متوجه ائتلاف نیروهای مذهبی و ایدئولوژیک میکند، اما نقش ساختار قدرت وقت را عملاً کمرنگ یا غایب میسازد. پرسشهای بنیادینی بیپاسخ میمانند: چرا امکان اصلاح تدریجی مسدود شد؟ چرا نهادهای مدرن نتوانستند به مطالبات اجتماعی پاسخ دهند؟ چرا بخشهایی از طبقهی متوسط، دانشگاه و حتی بدنهی اداری، از نظم موجود فاصله گرفتند؟ حذف این پرسشها، روایت را از تحلیل تاریخی به داوری پسینی نزدیک میکند.
[^3]
۴. خشم بهمثابه واقعیت، نه معیار
مقاله در توصیف خشم نسل امروز، دقیق و واقعبینانه عمل میکند. اما متن در این نقطه، بیآنکه بهصراحت بگوید، به خشم نوعی مشروعیت اخلاقی ضمنی میبخشد، بدون آنکه پیامدهای سیاسی آن را بررسی کند. اگر خشم جای سیاست را بگیرد، چه سازوکاری مانع بازتولید همان منطق حذف، طرد و برچسبزنی میشود که خودِ مقاله از آن انتقاد میکند؟ این پرسش، در متن معلق میماند.
۵. تناقض در دعوت به حقیقتگویی
نویسنده در جمعبندی بر «حقیقتگویی مسئولانه» و «پرداخت هزینهی اخلاقی گذشته» تأکید میکند؛ مطالبهای ضروری و قابل دفاع. اما این مطالبه بهصورت نامتوازن توزیع شده است. از برخی نیروها پاسخگویی تاریخی طلب میشود، در حالی که روایت مطلوب از دولت مدرن و نظم پیشین، عملاً از همین پاسخگویی معاف میماند. حقیقتگویی اگر انتخابی باشد، خود به بخشی از مسئله بدل میشود، نه راهحل آن.
جمعبندی
«مشهد؛ فریاد زخمی کهنه» متنی دغدغهمند و قابل تأمل است، اما نه بیطرف و نه بینقص. این مقاله بیش از آنکه تحلیلی گشوده از تاریخ و بحران امروز ارائه دهد، کیفرخواستی است که رأی آن از پیش صادر شده است. اگر هدف، عبور از چرخهی تکرار تاریخ و ساختن آیندهای مشترک است، راه آن نه در روایتهای سادهساز و نتیجهمحور، بلکه در پذیرش پیچیدگی تاریخ، مسئولیتپذیری متقابل، و نقد همهی سنتهای قدرت—مذهبی یا غیرمذهبی—است. بدون این شجاعت، «حقیقتگویی» نیز به شعاری دیگر فروکاسته خواهد شد.
پاورقیها
[^1]: برای نقد تاریخنگاری نتیجهمحور بنگرید به: یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، مقدمه.
[^2]: مقایسه شود با: فریدون آدمیت، اندیشهی ترقی و حکومت قانون؛ و نیز نقدهای وارد بر دولت اقتدارگرای مدرن در آثار هما کاتوزیان، دولت و جامعه در ایران.
[^3]: نگاه تحلیلی به بحران اصلاحناپذیری نظام پهلوی: حسین بشیریه، موانع توسعه سیاسی در ایران.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
دیدگاهها
Alireza Bayati
Alireza Bayati
با تشکر از آقای امیر دها برای مقاله فوق العاده خوبشان
و نظر من در همراهی با متن ایشان
زخم کهنه و اپوزیسیون بدون ژن اخلاق .
نسل امروز ایران، دیگر نه دنبال اختلافات لفظی است و نه فریب عکسهای دستهجمعی و ژستهای دموکراتیک میخورد. آنها با چشمهایی که دههها فاجعه، فرار از مسئولیت و سقوط نظم مدرن را دیدهاند، به همهی جریانها نگاه میکنند و میپرسند:
«شما چه کاره بودید که الان ژست مدعیالعموم گرفتهاید؟!»
از جبهه ملی گرفته تا گروههای مسلح و ایدئولوژیک، بسیاری هنوز حاضر نیستند یک خط راست درباره اشتباهات تاریخی خود بنویسند. انگار پذیرش مسئولیت اخلاقی همان قدر دلپذیر است که نوشیدن یک قهوه سوخته در زمستانِ سیاه تهران. و نتیجه؟ هر مراسم آزادیخواهانه، بدل به سیرک اتهامزنی و نزاع جناحی میشود.
بیایید صریح باشیم: اخلاق سیاسی چیزی نیست که بتوان در بیانیههای پر زرق و برق یا عکس یادگاری با هم آورد. اگر شما در سالهای پیش از ۵۷ با سکوت، ائتلاف یا اقدامات اشتباه خود زمینهساز فروپاشی نظم مدرن و ظهور جمهوری اسلامی شدید، حالا موظفید:
نقش خود را شفاف بیان کنید.
از هر عمل یا سکوت مخرب برائت اخلاقی اعلام کنید.
نشان دهید دیگر همان اشتباه تکرار نخواهد شد.
اگر این کار را نکنید، نسل جدید شما را نه به چشم رهبر سیاسی، بلکه به چشم یادآور درد تاریخی و شوخی تلخ با آینده خواهد دید. بله، حتی ممکن است با لحنی طنزآلود اما گزنده بگوید:
«اگر فکر میکنید با ژست طلبکارانه و داد سخنهای اپوزیسیونی میشود گذشته را پاک کرد، بدانید تاریخ اصلاً با شما شوخی ندارد—و نسل ما هم قرار نیست دست به پاککن بزند!»
پس یک حقیقت ساده وجود دارد: تا پذیرش اشتباهات گذشته نباشد، هیچ وحدت واقعی، هیچ مشروعیت اخلاقی و هیچ آیندهای قابل تصور نیست. و طنز تلخ ما به شما: هر ژست «مدعیالعموم» بدون پاسخگویی، مثل دمیدن به باد است؛ باد که میوزد، همهی گرد و خاک گذشته دوباره به چشمها میرود.
Rahmat Rezania
Rahmat Rezania
چپ هنوز هم نمخواهد بفهمد که شاه حکومت را داد به مصدقی ها. گفت:بفرمائید این ارزانی شما بچرخانید ببینم چی میخواهید. به ارتش هم تاکید کرد علیه دولت بختیار کودتایی نکند که چون داستان مصدق "پیراهن عثمان" نشود. شاه از این مردمان و شاید هم این سرزمین دل کند.
بختیار که خود را "مرغ طوفان" میپنداشت فقط توانست ۳۵ روز دولت اش را نگاه دارد چون در واقع مرغ خانگی بود. تمام سیاستهای او در دوران صدارت اش بنزین پاشیدن بر "موج نارضایتی" طبقه متوسط شهری بود. در ضمن رفقای "جبهه ملی چی اش" هم رفته بودند در جماران پشت سر خمینی و به بختیار از سر نادانی و لجاجت از پشت خنجر زدند.
بعد از بختیار هم بازرگان مصدقی همراه جبهه ملی با درا و دسته اش نشان دادند الفبای سیاست را نفهمیده اند و در تعیین دشمن واقعی به خطا رفته اند. موج رادیکالیسم کور مصدقی های مجاهدین خلق و توده ای های چریک و کراواتی که دیگر خواهان نابودی هر نشان از پهلوی و دولت مدرن بود این مصدقی ها را کاملن آچمز شده اند. بنی صدر مصدقی هم آمد تا شاید با کتابهایش کمی شیره بر سر چپ و مجاهد بمالد که خودش با خرش در گل فرو رفتند. ولی ارتجاع سیاه و در راس آن خمینی بهتر دانست تا با قاپیدن شعار های رادیکالیسم "ضد امپریالیستی" که توده ای ها به مصدق و جبهه ملی القا کرده بودند به میدان بیایند بساط جامعه مدرن ایران را جمع کنند. او که امرای ارتش را با حمایت این اعجوبه های "ضد امپریالیست" تک تک اعدام و زندان کرده بود به سراغ خود اینها که عمری از مخالفان (ابله) شاهنشاه که سمبل مدرنیته رفت و پوست از کله شان کند. بنی صدر و بازرگان هم انگ(بین) "عامل امپرياليسم" که خودشان به شاه میدادند را نوش جان کردند. وزیران مصدفی بازرگان رفتند گوشه زندان. بختیار هم در رفت و آمد با عراق بود تا صدام را تشویق کند تا به ایران حمله کند. رجوی هم که دیدیم سازمان مجاهدین مصدقی را تبدیل به حرمسرای ناصری خود کرد. اینها با هم داستان نا تمام "مصدق" را تکمیل کردند.
چند هزار جوانهای نازنین اسیر در زندان رفتند زیر تیغ خمینی چون او بهانه بهتری پیدا کرد(چرا که رجوی دیوانه ادوات ارتش از صدام وام گرفته بود و با ارتش ایران عین سپاه صدام میجنگد و کشته میگرفت.)
شاملو هم در دانشگاه برکلی نقاب ضدیت چپ ( خود را چپ مستقل) مینامید را با ایران، ایرانیت و ایرانگرایی برداشت. شاملو وقیحانه بی آنکه چیزی از موسیقی بداند، موسیقی سنتی که در دوران مشروطه و سپس پهلوی با زحمات استادان بزرگ موسیقی جمع آوری شده بود و در مجموعه نفیس برنامه گلها در رایو آرشیو میشد را "عر عر" نامید. او فردوسی و شاهنامه و سعدی و.. اسطوره های ایرانی ..... را حرامزاده خطاب کرد.
تاریخ فقط به ریش شما میخندد