چرا تکثر فرهنگی برای مهاجرین مسلمان کار نمی کند؟ سروش آریا & رامین احمدی

سروش آریا 
چرا "تکثر فرهنگی" (مالتی کالچرالیسم) برای مهاجرین مسلمان کار نمی کند؟ 
نکته اساسی در مورد هر جامعه ای این است که اساسا "جامعه" بر تکثر متکی است. این تکثر لزوما در قالب هویت های جمعی نمودار نمی شود بلکه پیش از آن، در خود افراد و "ترجیحات شخصی" ایشان نمودار می شود. به عبارت دیگر، هنر بزرگِ مدنی و سیاسی که در پس تشکیل جوامع انسانی به چشم می خورد این است که این جوامع خصوصا در دنیای مدرن، توانسته اند انسان هایی با فردیت و ترجیحات و اولویت ها و علائق و جهانبینی های فردی بسیار متنوع را گرد هم بیاورند. بر چه اساس؟ بر اساس "منافع بدیهی" یا بهتر بگویم "بدیهی ترین منافع".
چرا بر بدیهی ترین منافع تاکید می کنم؟ چون وقتی که انسان ها بیش از حد متنوع و متکثر باشند، آنگاه تنها در بدیهی ترین و بنیادی ترین مطلوبیت ها ممکن است بتوانند نقاط اشتراک بیابند. انسان ها فارغ از دین و مذهب و هویت و علائق، اکثرا به بیشتر زندگی کردن و امنیت فیزیکی داشتن علاقه دارند برای مثال. به همین دلیل هم هست که همین مورد، یعنی امنیت فیزیکی، از بدو تاسیس تمدن و حکومت در تاریخ بشر، بنیادی ترین عنصر مشترک محسوب می شده. 
قوانین و هنجارها نیز باید به شیوه ای طراحی بشوند که ضامن تحقق همین بیان های مشترک باشند. به همین دلیل هم هست که قوانینی که متضمن تحمیل یک سلیقه مذهبی یا عقیدتی یا فرهنگی خاص هستند به نظر اکثر انسان ها عجیب و ظالمانه می رسند. مثل همین تحمیل حجاب یا تحمیل یک فرهنگ یا هنجار مذهبی خاص به جمعیتی که بسیاری از ایشان ممکن است به آن هویت مذهبی تعلق نداشته باشند. در نتیجه تبعیت از آن هنجار برایشان "بدیهی" نخواهد بود و در نتیجه احساس می کنند که تبعیت از چنین هنجاری بر ایشان تحمیل شده است. 
جوامع البته بر اساس اشتراکات ماهوی و محتوایی و هویتی هم شکل می گیرند خصوصا اگر مبنا را جوامع مهاجرپذیرِ مدرن قرار ندهیم. اساسا "ملت ها" بر اساس زبان مشترک و نیز هویت بومی مشترک شکل گرفته اند. قبایل نیز بر اساس همین اشتراکات هویتی و بعضا نیا و تبار مشترک گرد هم می آمدند. در هر حال، جامعه شکل نمی گیرد مگر اینکه عنصری "مشترک" بین اتباع وجود داشته باشد. حالا این عنصر مشترک در قبیله، نیای مشترک است، در ملت ها زبان و اساطیر و تبار بومی مشترک، در جوامع متکثر مدرن هم قوانین عقلانی مشترک که برای نیل به بدیهیاتِ انسانی باید رعایت شوند.
حالا می رسیم به سوال اصلی: چرا اقلیت های مهاجر بسیاری به کشورهای غربی مهاجرت می کنند، قواعد مبتنی بر عقل سلیم و اشتراکات و مطلوبیت های فراگیرِ انسانی این جوامع لیبرال را می پذیرند و در آن انتگره می شوند اما مسلمین در انتگراسیون همیشه مشکل دارند؟
به نظر من، دو دلیل اصلی دارد: 1- اسلام یک منبع هویتی و هنجاری غلیظ است. 2- مسلمین به شکلی آشکار با تمدن مسیحی/مدرن غرب احساس خصومت می کنند. 
منظور از مورد اول چیست؟ اینکه اسلام تقریبا برای هر بعدی از زندگی بشر حکمی دارد. مسیحیت یا بودیسم چنین نیستند. مذاهب نیو ایج چنین نیستند. اما اسلام از ابتدا چیزی بیش از یک مذهب بوده. اسلام "همه چیز" بوده. پکیجی تمام عیار و فوری برای تشکیل یک جامعه تمام عیار. دلیل هم داشته. رسالت تمدنی اسلام این بود که در یک بستر تمدنی رقیق(جزیره العرب فاقد حکومت مرکزی و فاقد نظام هنجاری مشترک و فاقد دیانت مشترک و فاقد هویت تباری یکپارچه) همه عناصر مورد نیاز یک تمدن را خلق کند:
1- بستر هویتی مشترک به گونه ای که اتباع قبایل متنوع عرب، خود را به یک قبیله جدید و تازه تاسیس متعلق بدانند(ایده امت واحده).
2- قوانین و هنجارهای مشترک برای مردمانی که تابع عرف های قبیله ای بعضا متنوع بوده و به دلیل سبک زندگی بَدَوی و عدم تولید مازاد بر مصرف، همیشه در جنگ با هم به سر می بردند(عنصر شریعت).
3- اقتدار مرکزی که ضامن اجرای قوانین هنجاری فوق باشد(خود مفهوم خداوند و فلسفه سوتریولوژیک یا رستگاری شناسی قانونگرا یا نومولوژیک که با رستگاری مبتنی بر کفاره نیابتی مسیح قطعا متفاوت است). 
4- ساختار حکومتی مرکزی که البته از دید بسیاری مثل علی عبدالرازق، به خود اسلام ربطی ندارد و بیشتر محصول الزامات زمانی و مکانی بوده است. با این حال، حتی اگر بپذیریم که خودِ اسلام، مثلا خلافت را به عنوان سازمان حکومتی بایسته امر نکرده است به هر حال اجرای شریعت و حدود شرعی و ... نیازمند سازوکار تنبیهی است. 
5- از همه مهمتر کشورگشایی و توسعه طلبی ارضی اسلامی که هم وجود حکومت را ایجاب کرده و هم سمت و سویی همیشه معطوف به توسعه و گسترش قلمرو به اسلام داده است. 
در هر حال، منظور این است که اسلام یک "بستر هویتی حداکثری" است. اسلام برای همه عناصر وجود شما، فرمانی دارد. حتی ابعادی که خودتان در بعد خود آگاه فکرش را هم نمی کنید. اسلام با دیگر مذاهب قطعا متفاوت است. 
نکته دوم و اساسی تر این است که مسلمین و خصوصا اسلامیسم یا برداشت سیاسیِ معاصر از اسلام، به شکلی کاملا آگاهانه، غربِ مدرن و خود مدرنیسم را دشمن خویش می داند. این خصومت هم در سطحی تمدنی و مفهومی و فلسفی معنا دارد و هم در سطح نظامی و سیاسی. یعنی اینکه اسلامیست ها کاملا آگاهانه معتقدند که مدرنیسم غربی و اسلامِ سیاسی، کاملا در تضاد با هم قرار داشته و سلب یکدیگر هستند. البته، مدرنیسم غربی بعید است چنین نظری داشته باشد اما مسلمین از قرن نوزدهم دچار یک وسواس تخاصم نسبت به غرب شده اند و به مرور این بعد به بخشی از هویت جمعی ایشان تبدیل شده است. 
نهایتا، هم این واقعیت که هر یک از محورها و زاویه های مرکزی هویت سازِ اسلام(که در اسلام چنین زوایای تند و تیزی به وفور وجود دارند) موجب می شود که "فرد مسلمان" در مقایسه با انسان مثلا بودایی یا مسیحی ارتودوکس یا بی خدای چینی، در تمام ابعاد هویتی اش یک "چرا؟ و نه!" ی بزرگ در قبال هر بوم میزبانی داشته باشد. در تک تک بزنگاه ها و عرصه های تعامل و مواجهه در یک "تمدن بیگانه و میزبان"، انسان مسلمان که از اسلام خود درکی حداکثری و هویت بخش دارد، نه های قاطع به جامعه میزبان می گوید و این دقیقا نقطه مقابل و ضدِ آن عنصر "اشتراکات بنیادین برای داشتن یک جامعه" است. به عبارت دیگر، اگر انسان ها برای زندگی در جامعه به نقاط اشتراک(معطوف به عقل سلیم و بدیهی یا هویتی) نیاز دارند، فرد مسلمان دقیقا عکسش را با خودش به غرب می برد. یعنی برای هر عنصر هویت بخش و هنجاری و رفتاری ای که در جامعه میزبان می بیند یک "حکمِ خلف" در مخزن شرعی و فقهی و هویتی اسلامی خویش خواهد یافت.
نکته دیگر این است که این تقابل های متنوع و متعدد با همه عناصر زندگی در غرب، بعدی بسیار آگاهانه و فاعلانه هم می یابد چون همانطور که گفتم، مسلمین به شکلی آگاهانه خود را وارث وجوبِ ستیز با تمدن صلیبی و مسیحی غرب می دانند. 
سوال: پس چرا مهاجرت؟؟؟ پاسخ: برای داشتن زندگی بهتر. به همین راحتی. سوال بعد: پس چرا همنوایی نمی کنند؟ پاسخ: چون تازه وقتی در جامعه مقصد احساس غریب بودن می کنند یا احساس حرمان و ظلم می کنند، به دنبال رادیکال ترین خوانش ها از اسلام خواهند رفت تا از آن حس هویت و تعلق دریافت کنند و اینجاست که جهانبینی تقابل با غرب برای آنها به یک عنصر بسیار تپنده و همیشه حاضر بدل می شود. 
در نتیجه: مالتی کالچرالیسم شاید برای همه هویت های جمعی ممکن باشد اما برای مسلمین به سهولت می تواند ناممکن باشد. البته نه به صورت پیش فرض. مسلمینی هم هستند که شاید اساسا خیلی دین و ایمون نداشته باشند. یا شاید داشته باشند اما "خوانش و تاویل" ایشان از اسلام یک خوانش رقیق باشد. به قول حضرات "اسلام آمریکایی" نه اسلام حداکثری که برای همه رفتارهای مسلمین ایده و دستورکاری دارد. ولی به هر حال، اسلام پتانسیل چنین نا همسازواری ای را با تمدن غرب می تواند در افراد ایجاد کند. 

https://www.facebook.com/profile.php?id=61569505381034
 

============================================
رامین احمدی 
ایا تکثر فرهنگی و همبسته سازی (اینتگریشن) برای مهاجران مسلمان کار نمی کند؟ 
دوست اهل مطالعه و خوشفکر و خوش قلم من (سروش آریا) نظریه ای پرداخته است درباره مهاجران مسلمان در غرب. پرسیده چرا مهاجران غیر مسلمان در جامعه میزبان اینتگره (ادغام، همبسته) می شوند ولی مسلمانان نمی شوند؟ جواب سوال را را هم با دو دلیل داده است: اول اینکه مسلمانان یک هنجار و هویت غلیظ دارند و دوم اینکه با تمدن مسیحی-مدرن  غرب احساس خصومت می کنند.  
برای من جالب است که هموطنان روشنفکر بخاطر ترامای حکومت اسلامی همه مهاجران مسلمان را با شیشه کبود جمهوری اسلامی و به شکل پاسدار و بسیج می بینند. این نکته را پیشتر در واکنش بسیاری نسبت به ممدانی شهردار نیویورک هم دیده بودم. مخالفت من با ممدانی بخاطر پوپولیزم و برخی سیاست ها و وعده های ناممکن او بود و ربطی به مسلمان بودنش نداشت چرا که واقعیت این است که دنیا در ایران و مسلمانان دنیا در آخوند و پاسدار خلاصه نمی شوند. 
فرانسه بین ۵ تا ۶ میلیون مسلمان دارد یعنی حدود ۱۰ درصد از جمعیت کل کشورش مسلمان هستند. اکثر اینها بین سال های ۱۹۴۰ تا ۱۹۶۰ یا دهه هفتاد از مستعمرات سابق فرانسه مهاجرت کرده بودند، از الجزایر (یعنی حتما انقلابی و انتی کلونیالیست هم توی اینها بودند!) مراکش و تونس. دوستانی که پاریس زندگی کرده اند می دانند کلی مسلمان از آفریقای غربی هم دارند از سنگال و مالی و موریتانی ها هم که لابد همه راننده های تاکسی شهر هستند! امواج مهاجرت آن سال ها مهاجرانی تولید کرد که امروز کاملا در فرانسه جا افتاده اند. آن مهاجران نسلی از چهره های درخشان فرهنگی و ورزشی برای فرانسه به ارمغان آوردند. چون به فوتبال علاقه دارم برایتان می نویسم زین الدین زیدان، کریم بنزما، سمیر نصری، ریاظ محرز، معروف ترها هستند بقیه را الان یادم نیست. عبدالرحمان سیاسکو یکی از مهم‌ترین فیلمسازان معاصر فرانسه هست. فیلم بارامکو را اگر ندیده اید حتما به یک بار دیدنش می ارزد. رشید بوچارب هم بین اهل فیلم معروف است ولی من فیلم هایش را ندیده ام. رشید تاها موسیقی محلی الجزایری را با پاپ مخلوط کرد «چب مامی» را فرانسوی ها شاهزاده موسیقی «رای» می دانند این ژانر را مسلمانان الجزایری با خودشان آوردند از موسیقیدانان موفق اخیرشان خالد و لا لا در همه دنیا طرفدار پیدا کرده اند. اریک فرکان آشپزی فرانسه را متحول کرد. رستوران و خانه فرهنگی و آشپز و فیلمساز دیگر هم فراوان هست اما از نویسنده ها چون شما اهل مطالعه هستید البر کامو، کاتب یاسین، محمد دیب و طاهر بن جالون باید معرف حضورتان باشند. بن جالون برای خواننده فارسی زبان آشناست می دانم کتاب معروفش «فرزند خاک» به فارسی ترجمه شده است. به انگلیسی عالی ست ولی من کیفیت ترجمه فارسی را نمی دانم. عضو فرهنگستان است و لژیون دنور گرفته است. این همه در گتو و با بنیادگرایی و فرهنگ بسیجی رشد نکرده اند دور همه اینها بافتی از جامعه اقلیت مسلمان و کاملا انتگره هست که بر غنای ادبی، فرهنگی، ورزشی و غذایی! فرانسه افزوده است. کمتر از ۲۰ درصد زنان مسلمان فرانسه حجاب دارند پارلمان فرانسه ۱۹ عضو مسلمان دارد که ۱۲ تای آنها زن هستند از این دوازده تا چهارتا محجبه بودند. حجاب را مثال می زنم چون برای بسیاری از هموطنان «بارومتر» (فشارسنج) اسلام سیاسی ست. البته امروز دیدم خانم «نادیا هی» که مراکشی الاصل است از وقتی به وزارت رسیده دیگر محجبه نیست! پس تعداد محجبه ها تقلیل پیدا کرد. در ضمن خانم هی (Hai) اولین زن مراکشی نیست که چنین جایگاه بالایی را در دولت فرانسه به‌دست می‌آورد؛ از زنان شناخته‌شده فرانسوی با ریشه‌های مراکشی مسلمان می توان از رشیده داتی، وزیر سابق دادگستری، نجاة والاود-بلکاسم، که در سال ۲۰۱۴ به‌عنوان اولین زن فرانسوی به سمت وزیر آموزش عالی و تحقیقات منصوب شد، و میریام الخامری نام برد که سمت وزارت کار را بر عهده داشت. تا آنجا که من می دانم هیچکدامشان هم طرفدار جمهوری اسلامی ایران نیستند. 
وضع آلمان فقط کمی متفاوت است. مهاجرت مسلمان ها به آلمان هم از دهه پنجاه و شصت شروع شد. آلمان کمبود نیروی کار داشت و برنامه نیروی کار مهمان درست کرد. آلمان امروز تقریباً ۴ یا ۵ میلیون مسلمان دارد که شاید حدود ۵ درصد از کل جمعیت را تشکیل می دهند و اغلب از ترکیه می آیند. جمع کوچک تری هم از یوگسلاوی سابق در دهه های هشتاد و نود آمدند از کوساوا و باسنی. اینها هم همه مسلمان هستند ولی مسلمانان اروپایی و نیمه اروپایی. یعنی کشوری که از آن مهاجرت کرده اند به نظر من اروپایی (مثل یوگسلاوی سابق) و یا نیمه اروپایی بوده است (مثل ترکیه). «دونر» کباب سبک ترکی که بسیار خوشمزه هم هست از جمله هدیه مهاجران ترکیه به آلمان ست. درباره انتگریشین اینها به آمار BAMF توجه کنید دولتی ست و آلمانی و دقیق، مثل میکروسکوپ «کارل زیس»، مو لای درزش نمی رود. مخصوص اینکار نگاه می کنند به پارامترهایی مانند یادگیری زبان آلمانی، ازدواج بین ترک و آلمانی و مشارکت سیویل و سیاسی. در همه این‌ موارد نسل جوان مسلمان ترکی-آلمانی سطح بالایی از اینتگریشین را نشان می دهد. 
این دو نمونه احتمالا هنوز شما را قانع نمی کند؟ انگلیس را هم نگاه کنید که جامعه اقلیت مسلمانش بخاطر حکومت اسلامی «آی سیس» در دهه اخیر و بابت مسلمانان رادیکالش خیلی توجه می گیرد اگر آنجا هم دقیق بشوید موج اول قابل توجه مهاجرت مسلمانان به انگلستان در دوره پس از جنگ جهانی دوم، به ویژه در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ رخ داد. این مهاجرت تحت تأثیر عوامل مختلفی قرار داشت اما عامل اصلی کمبود نیروی کار پس از جنگ بود شبیه به موقعیت آلمان پس از جنگ، بریتانیا با کمبود نیروی کار در بخش‌های مختلف از جمله صنعت و خدمات عمومی مواجه بود. برای رفع این مشکل، دولت بریتانیا این بنده های خدا را به مهاجرت تشویق کرد. مهاجران مسلمان از کشورهای مشترک المنافع و مستعمرات سابق بریتانیا به ویژه از جنوب آسیا آمدند. البته برخلاف آلمان برای انگلیس کشورهای صادرکننده نیروی کار پاکستان و بنگلادش بودند و تعداد به نسبت کمتری هم از هند آمدند. این موج مهاجرت، جوامع مسلمان با نشاط و پررنگی را در شهرهایی مانند لندن و بیرمنگام ایجاد کرد و البته تأثیر زیادی بر فرهنگ و بافت اجتماعی بریتانیا گذاشت. در حال حاضر بیش از سه میلیون مسلمان دارند و جایی خواندم که بیشتر از پانصد مسجد در انگلیس درست کرده اند. رستوران های رنگارنگ و بازارها و خواربارفروشی ها و رای دهندگانی که در نهایت سیاستمداران طرفدار خود را در دمکراسی درست می کنند. این جامعه اگر تنها سلمان رشدی را به ادبیات انگلیسی داده بود کافی بود. می بینید که مهم‌ترین نویسنده مسلمان الاصلش قربانی تروریسم جمهوری اسلامی هم هست. اما جز این حنیف قریشی را هم دارد که من عاشق رمان هایش هستم و «ندیم آسلام» نویسنده باغ مردان کور، کامیلا شمسی و نوول اخیرش «آتش خانه» که کاندیدای جوایز زیادی شد و قصه نسلی است که علیرغم «جهادی» بودن پدر اینتگره شده و یا محسن حمید نویسنده کتاب بنیادگرای مردد. جورج اورول پیش بینی کرده بود که مهاجران هندی انگلیس ادبیات انگلیسی را متحول خواهند کرد به شرط اینکه اینتگره شوند و زبان مادری و محلی را فراموش کنند و به انگلیسی بنویسند دنیای تازه ای را به ما نشان خواهند داد. نسل اول مهاجران هندی به اورول بعنوان یک «کولونیالیست» و «انگلیس محور» حمله کرد. اورول به آنها توهین ناموسی کرده بود. توهین به زبان مادری! آینده نشان داد که اورول پیامبر و پیشرو قهار ادبیات و سیاست است. اگر زنده بود و نویسندگان مسلمان مهاجر هندی و پاکستانی انگلیسی اینتگره را می دید به آنها افتخار می کرد.
چنین امواج زیبا و خیره کننده فرهنگی در خلا و «گتو» شکل نگرفته است زمینه آنها جامعه مهاجری ست که اینتگره شده بخشی از فرهنگ خود را حفظ کرده، بخشی را با فرهنگ کشور میزبان آمیخته و بخشی بزرگی از فرهنگ کشور میزبان را هم پذیرفته است. البته هلند و بلژیک و سوئد هم هرکدام نزدیک به یک میلیون مهاجر مسلمان دارند. همه در این اینتگریشین موفق نبوده اند. در سوئد گتوهای مهاجرنشین را به چشم دیده ام. وحشتناک بودند. در دو دهه اخیر این گتوها مشکلات مهمی داشته اند. جوانان بیکار ناراضی و بی آینده ماده منفجر اعتراض و شورش هستند. بنیادگرایان در آنها تاثیر سیاسی داشته اند. مبالغه نیست اگر مدعی شویم بخش مهمی از این مشکلات جامعه مسلمان اروپا را جمهوری اسلامی ایران ساخته است. این موضوع بحث جداگانه ای است درباره حکومتی که سیاست خارجی اش را بر اساس ماجراجویی بین المللی ساخته و همین امروز هم که پایگاه های نظامی و شبه نظامی اش در خاورمیانه ضعیف شده در حال ساختن پایگاه های جدید در آفریقاست. 
از سوی دیگر این جوامع مهاجر مسلمان از نظر فرهنگی و اقتصادی یکدست نیستند. رنگارنگ ترین و متنوع ترین آنها در امریکاست بین ۴ تا ۵ میلیون مسلمان در امریکا زندگی می کنند و کاملا اینتگره هستند. از امریکا بیشتر نمی نویسم چون عاشق این کشور و مردمش هستم و شما ممکن است نظر مرا چندان بی طرفانه ندانید. اما در اروپا و امریکا این موج بنیادگرایی و هویت طلبی، طرفداری از حماس، مشکلات اینتگریشن در کشورهایی چون سوئد، پول خرج کردن حکومت اسلامی ایران در جوامع اقلیت فقیر و پایگاه درست کردن، تروریسمی که از میان این معجون برمی خیزد و موج سواری که سیاستمداران افراطی برای رای گرفتن و بهره برداری که از هراس مردم می کنند هم هست. ولی این همه نباید تصویر تاریخی و معاصر بزرگ‌تر را در چشم شما مخدوش کند. اگر نظر شما درباره انتگره نشدن مسلمانان در مالتی کالچرالیسم درست بود که در اروپا و امریکا دیگر سنگ روی سنگ بند نمی شد. مالتی کالچرالیسم برای همه کار می کند مهاجران مسلمان بطور تاریخی بخشی از آن بوده اند. این پدیده سرطانی اسلام سیاسی آخوند و پاسدار هم کم کم هم در غرب و هم در ایران در تیزاب نیرومند تمدن غرب ناپدید خواهد شد. چرا که اکثریت مردم کشور ما هم می خواهند بخشی از این «غرب» باشند.

https://www.facebook.com/ramin.ahmadi.712