این یک نفر – آن صد هزار – هر دو نفر یک صد هزار

تاریخ نگارش:28/10/2025 

این یک نفر – آن صد هزار – هر دو نفر یک صد هزار
[در یاد باد از عبّاس نعلبندیان (1328 – 1368 شمسی) که با نامتعارفی گوهر وجودی اش غریب زیست و غریبوار در شعله های خویشتن سوخت]

[..... آزادی برای دمکراسی به همان اندازه مهم است که خمیر نان برای پیتزا؛ بدون خمیر، پیتزا دیگر پیتزا نیست.  سخن از آزادی همه‌ جا شنیده میشود؛ امّا با این حال، مُعضلی مملوّ از پرسش و ابهام است. آزادی، مفهومی آشناست؛ امّا به ‌سختی میتوان آن را در چنگ گرفت. جذّاب است؛ امّا درخششِ فریبنده‌ای دارد. چند پهلوست، آمیخته با کلیشه‌ها، خسته‌کننده و دشوارفهم، همچون مهِ زمستانیِ بر گرداگرد دریاچه و ما ناگزیر باید از دل  مه غلیظ بگذریم.  اگر بخواهیم معنا و مغزه دمکراسی را بفهمیم، باید نخست، آزادی را بفهمیم. پس وقتی از آزادی سخن میگوییم، در حقیقت از چه چیزی حرف میزنیم؟ و چرا آزادی تا این اندازه اهمیّت دارد؟ دمکراسی، بزرگ ‌ترین ایده و دستاورد بشری است. تنها نظام سیاسی‌ مقبولی به حساب می آید که با گوهر انسانها سازگار است. چنین بود وعدهٔ سترگ و با شکوهش از روز اول.  همه‌ چیز از لحاظ تئوریک، کامل و بی‌ نقص به‌ نظر میرسید. امّا دمکراسی در عمل، چه چیزی از آب در آمده است؟ مجموعه‌ای پیچیده و چندلایه همچون موزاییکی از اجزای بی‌ شمار، همچون تصویری پرهیاهو و زنده، و شبکه‌ای از تنشها و تضادها. امّا چه تنشهایی؟ ذکر چند نمونه کفایت میکند: تنش میان آزادی و اجبارِ دولتی، میان حاکمیّت مردم و حقوق فردی، میان جدال و سازش، میان تصمیم اکثریّت و حمایت از اقلیّت، میان مشارکت و راهبردی، میان حضور و میانجیگری، میان قدرت و محدودیّت قدرت، میان اعتماد و بی‌ اعتمادی، میان همبستگی و بیگانگی، میان با هم ‌بودن و در برابر ‌هم‌ بودن. دمکراسی از یک ‌سو، نظامیست متشکل از نهادهای سیاسیِ استوار و سازمان‌یافته، و از سوی دیگر، جامعه ای که سیّال، پویا و گشوده است. از یک ‌سو، سخن از خودفرمانیِ جامعه‌ای معیّن در میان است، و از سوی دیگر، از ارزشهای اخلاقیِ جهانی. از یک ‌سو، هر کس باید بتواند در باره هر چه که میخواهد بیندیشد، و از سوی دیگر، دمکراسی بر پایهٔ اصول مشترک استوار است. اندیشیدن در باره «آزادی و دمکراسی» میتواند میزان گنجایش پذیرشی انسانها را برآورد کند که آیا برای واقعیّت پذیر شدن آزادی و دمکراسی، مستعد هستند یا نیستند؟.]  
[Jeder Zählt; was Demokratie ist und was sie sein soll – Roland Kipke (1972– …. ) – J. B. Metzler Verlag – Stuttgart – 2018 – Seiten: 1/235]

تاریخ تفکّر فلسفی، تاریخ سلوکهای پیوستن و گسستن و قیامهای روح آزادمنش انسانها از تمام غُل و زنجیرهای اسارتبار حاکم بر ذهنیّت فردی و مناسبات اجتماعی و کشوری بوده است. برای آنکه بتوان در باره فراز و نشیبهای تاریخ کهنسال گسستها و پیوستهای انسانها در دایره فرهنگی ایران، داوری بی غرض و مرض کرد و سپس از بار سنگین و دست و پاگیر و غُل و زنجیرهای قرن به قرن، آزاد شد و راهی نو را در دوران خویش آفرید، باید آموخت که چگونه میتوان و باید به چشم اندازی وسیع از میراث فرهنگی دست یافت تا بتوان با مقایسه لایه های مختلف و متناقض و متضاد و تنش آمیز و تک بعدی نگریهای مقبول گرایشهای رنگارنگ و سپس تشخیص صحت و سقم اختلالات شدید و بغرنجزای تحریفات و تقلیبات و تحذیفات از یکدیگر و همچنین میزان خصومت و تضاد کلیدی گرایشهای گوناگون با «اصالتهای تجربیات فرهنگی» بر آمد. ژرفبینی و تیزنگری انتقادی در باره مفاهیم و اصطلاحات و کلمات و پُرسمانهای موضوعی را باید تا خاستگاههای آنها با پشتکاری خستگی ناپذیر و جویندگی و پرسندگی و شکّاکیّت ردیابی کرد. تمام آنچه را که ما «زندگی فرهنگی و روح ایرانی» مینامیم در وجود ما همچون نهال درختی کاشته و بالیده شده است که ریشه های عمیق آن تا تاریکترین اعصار تاریخ نیاکانمان گسترده اند. آنچه را که ما امروزیان در کلمات و اصطلاحات و مفاهیم رایج و شایع به کار میبریم، ریشه های معناهای اصیل و راز آمیز و چند بُعدی و غالب شده یا متّصل شده به آنها را باید بتوانیم استخراج کنیم تا از پس توضیح و بازشکافی شیوه های نگرشی و تفکّری نیاکان و معاصرین به زندگی و انسان و جهان و کیهان راه پیدا کنیم. 
امّا در زمانی و مکانی و دوره ای که نتوان زندگی را از غُل و زنجیرهای اسارتبارش و گذشته های تلنباری و انباری شده بر روح و روان به آسانی گسلاند، شایسته و بایسته است که انسان با نگریستن به درون خویشتن برای فهمیدن و پی بردن به دلایل چرایی و چگونگی وضعیّت اسفبار اکنون و اینجای خودش و هموطنانش، شهامت و دلاوری از خود بروز دهد و با اندیشیدن و رویکردی کنجکاوانه و پرسشگرانه در باره گذشته های سپری شده اقدام کند، نه برای اینکه گذشته ها را در جایی بخواهد کنسرو و انبار کند؛ بلکه به این دلیل که بتواند از غُل و زنجیرهای اسارتبار گذشته ها، خود را آزاد کند و همزمان با تکیه به نیروی آفرینندگی و زایندگی فکری اش به سنجشگری وضعیّت معاصر همّت کند. در جایی که سراسر وضعیّت اکنون و اینجا در ابعاد متنوّعش از تاریخ محصولات کنشها و واکنشها و خصال نسلهای درگذشته است، در نتیجه انسان معاصر به شناخت «تاریخ نیاکان و نسلهای قبل از خود»، محتاج و ملزوم است تا بتواند با مقایسه انتقادی و غربالگری صحتها و سقمها فقط «تخمه های زایندگی و عُصّاره های نوزایی» را از بطن تاریخ کهنسال فرهنگی استخراج کند و نه تنها خویشتن را از بار سنگین و طاقت شکن قرون ماضی برهاند؛ بلکه زمینه های زایش دورانی نو را امکانپذیر کند. تاریخ، هیچگاه برای به دوش کشیدن تابوت میراث پیشینیان نیست؛ بلکه میدان کشف و شناخت تخمه های تجربیات غنی و اصالتی نیاکان و نسلهای درگذشته است برای کاشتن و آبیاری و بار آور کردن آنها در زمین شخم زده ذهنیّت معاصران. آینده، زمانی معنا و مفهوم پیدا میکند که بذر افکار غنیمایه و سرشار از تجربه های عمیق نیاکان در خاک دوران معاصر، کاشته و شکفته شوند تا اصالت تخمه تجربیات گذشته های تاریخی به جای محو و سر به نیست شدن در غبار زمان، همواره در هر عصری از نو رستاخیز داشته باشند و پایداری و اصالت مردم و تاریخ و فرهنگشان را تداوم دهند. تفکّر فلسفی و سنجشگریهای بی محابا به منظور ایجاد نحله های عقیدتی برای جنگ و جدالهای نظری و تدریس تئوریکی دیدگاههای مختلف نیست؛ بلکه مغزه فلسفیدن بر مدار کوشش از بهر انگیزاندن انسانها برای زایش و بالاندن تخمه گوهر منحصر به فرد خودشان است. فلسفیدن، تلاشیست برای رهانیدن انسانها از بار سنگین و کمر شکن تاریخ قرون و سپس حفظ و تداوم مایه های تاریخیّت اصالتهای تجربی نیاکان و نسلهای درگذشته در دوران نسل معاصر.      

1-    رامشگری و آوازخوانی

ما خودمان را در میان آتش گدازنده و فریبنده و شعله ور ماجراجوییهای آرمانخواهی و ایده آلهای بس بسیار زیبا و دلکش انداختیم و یکباره طوفانی از آتشپاره های نابودگر شدیم. سوختیم و با سوختن ما، تمام مردم و فرزندانشان و سرزمینی که میخواستیم برایشان آفتاب خوشبختیها را به ارمغان آوریم به ظلمتی مخوف و فلاکتی جبران ناپذیر درغلتاندیم. زمین خوردیم و برخاستیم و هراسیدیم و رزمیدیم و در خلوت خویش گریستیم و ترانه های مقاومت خواندیم، امّا باختیم به تلخی و شماتتی دلخراش. ما حتّا تمام آنچه را که نیاکانمان در نزد ما به امانت نهاده بودند، باختیم. ما در قمار ماجراجوییها و ماجرابازیهای حقیرانه باختیم با امید و فراخبینیهای ستودنی که روزی روزگاری نه چندان دور فرا خواهید رسید تا دوباره به چشمان دختران و زنان زیبای میهنمان بنگریم و گلهای رایحه بخش خوشبختی را به آنها هدیه کنیم. تا آنها در زیر درختان بید مجنون و نورافشانی ماه درخشان و زمزمه جویبارها، سر بر شانه هایمان بگذارند و پرنده آرزوهای خود را در آسمان آبی قلب عاشق و دلباخته مان به پرواز در آورند. ما خواستیم که آغوش پُر مهر خود را بر روی سینه های سوخته دل دختران و زنان طنّاز و دلداده میهنمان بگشاییم و برای آنها از رزمها و پیکارها و همآوردیهای خود در زیر گوشهایشان حکایتها کنیم و گیسوان افشان آنها را آرام آرام نوازش کنیم. ما خواستیم که نشان دهیم و اثبات کنیم به دختران و زنان زیبای میهنمان که پهلوانیم و مرد میدان آزمونهای شجاعانه. خواستیم بگویم به آنها که ما همچنان کمانگیر و کماندار دشتهای پهناور دوست داشتن و لبریز شدن از لبخندهای آرامبخش برای روح و روان دختران و زنان شهر آشوب میهنمان هستیم. ما خواستیم و خواستنمان به رسواییهای حقارت آلود و باتلاقی فرو تپیدند. ما آرزو کردیم که روزی روزگاری تماشاگر مژگان شمشیری و خنده سپیده دم چشمان آفتابی دختران و زنان شیدا دلِ میهنمان باشیم. ولی دریغا که ما رسولان عذاب و نکبت و ویرانی و ذلّت و بدبختی و غارت و تجاوز و خونریزی را برای  تمام جوانان بُرنا و کودکان تیزهوش و دختران و زنان آتشپاره و بس بسیار زیبای میهن به ارمغان آوردیم. ما پل عبور هزاران حرامی نابکار برای شیوع تیره روزی و درماندگی و تنگدستی و شوربختی و مصیبت و بی نوایی شدیم برای دختران و زنان مهرآرای میهنمان.
ما به هر ذلّتی تن دادیم تا دختران و زنان نازآفرین و شوخ چشم و لطیف گوهر میهنمان را در چنگال خبیث ترین تبهکاران تاریخ جهان اسیر و حقیر کنیم. ما مبارزه های خستگی ناپذیر کردیم در شبانه روزهای بیشمار تا ضامن خوشخوابیها و آسایش روان و روح دختران و زنان دلآرای میهنمان باشیم؛ امّا ما محکوم کردیم آنها را به بردگی جنسی و حمّالیهای صدقه ای. آرمانخواهیها و ایده آلهای رنگین کمانی ما از ما حسرتمندانی شکست خورده و بازندگانی مقصّر بار آوردند. ما خواستیم که گلستان دستان لطیف و هنرمند زنان و دختران میهنمان را  در دستان پینه بسته خود بگیریم و بر لبان لرزان آنها، بوسه های زندگی و شادمانیها را بکاریم و به آنها بگوییم که ما تکیه گاهتان هستیم در هر کجا و هر زمانی.  امّا ما نتوانستیم حتّا خودمان را حفظ کنیم و بر پاهای خویشتن بایستیم برای ستردن اشکهای غلطان غلطان بر گونه های نازک و نغز دختران و زنان دلشکسته میهنمان. ما سوختیم و سوزاندیم تمام آرزوهای خود را و آنها را. بر خاکستر بی بهای ما جنگجویان بی فکر و مفلس و رانده شده چه میتوان گفت و نگفت سوای تلاش برای رامشگری و آوازخوانی سوگوارانه بر غروب لیلاجهایی که روزی روزگاری آرزو داشتند «پهلوانان سرود خوان دادورزیها و فاتح سربلند مهربانیها» باشند؟.

ترانه ذیل، برگردانی آزاد به فارسی است که با آوای بسیار آرام و دلنشین هنرمند برجسته «عبدالمجید عبدالله» در کنسرت خاک گسسته [البحرین]؛ امّا همیشه پیوسته به وطن برای دختران زیبایش اجرا شده است.

«مرتاح»

مرتاح ولا يتصنع قلبك الراحة؟
شايل في خاطرك؟ ولا البال متهني؟
مجروح ولا شفى قلبك من جراحه؟
زعلان للحين والا راضيٍ عني؟
شخبار قلبك عسى ما فارق أفراحه
أدري جرحتك وشلت بخاطرك مني
خسران بعدك وقلبي ضاعت أرباحه
غلطان أدري وأبي منك تسامحني
تدري عيوني بغيابك ما هي مرتاحه
تبكي على فراق طيفك وإنت ذابحني
ياللي ذبحني غلا شكراً على رماحه
اللي طعني بها وما يوم ريحني
جيتك من الشوق والأشواق ذباحه
اسأل عيونك عسى للحين تذكرني
راضي بجرحك وأنا ما اتصنع الراحه
تكفى عشاني أبي ترجع وتسمعني

بازگرد، ای جانِ من!

آیا دلت آرام گرفته؟
یا لبخندت نقابیست بر اندوهی پنهان؟
آیا هنوز در خاطرِ خسته ‌ات
سایه ‌ای از من و آن روزها به جا مانده؟
یا خیالت از من، رها گشته و آسوده ا‌ست؟
زخمگین و آزرده ای هنوز؟
یا مرهمِ فراموشی بر دل نهاده‌ ای؟
خشمگینی؟ یا خاکستر رضایتِ خاموشی در دلت نشسته است؟
حکایت حالِ دلت را بگو
مبادا شادی از آسمان قلبت کوچ کرده باشد
می‌دانم،
دلت آزرده است از من،
و در سکوتت هزاران سخن نهفته.
من امّا بی‌ تو،
همچون بازرگانی ‌ام که دریادار و هستی ‌اش را باخت.
دلِ من، بی‌ حضورِ تو، بی ‌ثمر و پژمرده شد.
می‌دانم، خطا کردم و آزردمت،
اما باور کن که من بی ‌تو همه‌ چیزم را باخته‌ام
و اینک، به زبانی شکسته و دلخسته، بخشش میطلبم.
بی ‌تو، چشمانم خواب و قرار ندارند،
شبها از اشتیاقِ نامت میسوزند.
ای که با عشقِ خویش مرا کُشتی،
بدان که با همان عشق، هنوز زنده‌ام!
سپاس از نیزه‌ نهال مهربانِ نگاه دلدادگی ات
که در دلم نشاندی و هرگز مرا از دردش نگسستی
باز آمده‌ام به سوی تو از آتشی به نامِ شوق دیدار،
که هر لحظه مرا میسوزاند.
به چشمانت مینگرم،
شاید هنوز در ژرفای آنها یاد و خاطره مرا بازشناسی
من راضیم از زخم عشق تو،
بی‌ هیچ تظاهری به آرامش.
به حرمتِ عشقی که میانِ ماست،
بازگرد .... بازگرد .....
فقط بازگرد، و بگذار صدایم را در قلبت بشنوی.

2-    خسته و مجروح از بار کمرشکن «امریّات»

امریّات - حتّا اگر از خشت اول تا آخرشان فقط برای «خیر و صلاح» انسانها باشند - از هر زمینه هایی که برخاسته و ابلاغ و تحکیم و اجرا شوند، اگر با گوهر وجودی انسانها همخوانی و همترازی و همسویی نداشته باشند، هرگز تاثیری نخواهند داشت؛ سوای پریشانیدن وجود موسیقایی انسانها که به اختلالات روحی و روانی و دست آخر نیز به مقاومت و سرکشی و  خشم و طغیانهای خشونت مآب انسانها علیّه مبلّغین و مروّجین و مُجریان اوامر ابلاغی استحاله پیدا خواهند کرد. مردم ایران، سالیان سال است که خسته و آزرده اند؛ زیرا مومنان و کارگزاران اسلامیّت حکومت فقاهتی فقط بر امریّات جبری و زورگوییها و تحکّمات عقیدتی تا امروز با مردم روبرو شده اند با این بهانه کاذب که گروه حاکمان مستبد و بی منش و  بی کاراکتر بر این عقیده اند که «مبانی مبتذل و منحط اعتقادات خود را» عین حقیقت ناب میشمارند و تحمیل و تلقین آنها را به دیگران، واجب کفایی میشمارند. آنها شعور و فهم این را ندارند تا بتوانند تمییز و تشخیص دهند که «حقیقت» اگر «حقیقت» باشد به تحمیل و تلقین و اجبار و تحکّم محتاج نیست؛ زیرا عریانی حقیقت را انسانها میتوانند به تن خویش تجربه کنند و به وجودش معترف شوند بدون هیچ جبر و زور تحکّمی.  هر کجا امریّات بخواهند خود را به کرسی بنشانند، همانجا، نام حقیقت نیز دروغ محض است و تظاهر و ریاکاری. سالهاست که مردم ایران از خُرد و کلان در زیر بار «امریّات» حکومت بی اخلاقترین جنایتکاران الهی، تمام استخوانهای تحمّلشان خورد و خمیر شده و صبر شان به تاق نفرتها رسیده است. وقتی که حکومتگران ناحقّ و بی لیاقت و خونریز با کاربست انواع و اقسام ابزارهای سرکوبگری تقلّا میکنند تا مبانی اعتقاداتی خود را به جامعه انسانها حُقنه کنند، تنها چیزی را که از عواقب امریّات استبدادی نصیب خواهند بُرد فقط متلاشی شدن یکپارچه و همزمان تمام دم و دستگاهی خواهد بود که مبانی اعتقاداتی خود را بر آنها پایه ریزی کرده اند برای به قفس انداختن روح و روان و جسم انسانها. انسان موجودیست که تمام تار و پودش از موسیقی آمیخته است و رفتار و گفتار و کردار ستوده و ارزشمند انسانها از پیامدهای ظریف نوازی هنرمندانه تارهای گوهر آدمیان، انگیخته و شکوفا میشوند؛ یعنی مستعد بودن هنر نوازندگی آنانی که پرنسیپ کشورداری و میهن آرایی را بدانند؛ نه کسانی که غرق و اسیر و ذلیل اعتقادات پوسیده و امریّه جات بی بو و خاصیّت هستند.   
  
3-    خطای زرتشت و فاجعه تاریخ ایران و جهان

انسان، پدیده ایست جفتی و همزادی که وجودش آمیخته ای از روشنایی و تاریکی هرگز منفک نشدنی هست. پروسه تفکیک و بریدگی جفت بودگی انسان با «زرتشت»، آغاز شد و سپس در دم و دستگاه یزدانشناسی دیانت زرتشتی به اوج خود رسید و مسبّب فجایع هولناک فرهنگی و اجتماعی و کشوری در ایران و جهان شد. پُرسمان شناخت و تعیین «مُجازات» در ساختمایه فرهنگ ایرانی قبل از سیطره یافتن دیانت میترائی و به دنبالش دیانت زرتشتی، هرگز وجود نداشت و بحث «کیفرداد»،  کاملا معنایی و کاربستی دیگرگونه داشت. کسب شناخت بر شالوده بُنمایه های فرهنگ ایرانیان فقط از راه آمیزشی و پیوستگی آن در موضوعهای نو به نو از بهر شناخت امکانپذیر میشود و شناخت در تجربیات نیاکان ایرانیان، پروسه ای پیوسته و گسترنده است؛ نه بسته و مُجزّا و بریده از دیگری. به همین دلیل نیز چیزی به نام «جزاء و مکافات» وجود نداشت. آنچه را که زرتشت به «ضدّ» فروکاست و یکی را عالی و دیگری را منفور نامید، دقیقا خلاف پرنسیپ گوهری فرهنگ ایرانیان بود؛ زیرا آنچه که برای ایرانیان، «دیگری» محسوب میشد، انگیزه ای به شمار می آمد که انسان را میتوانست به «خود» بیاورد و فردیّت مستقل اندیش انسان را شالودی ریزی کند. «دیگری»، ضدّ نبود و هرگز شایسته نابود و حذف و نیست شدن. تلاش برای بریدن و انفصال و سپس چیره شدن تا آخرین لحظه نابودی دیگری باعث شد که اندیشه «جهاد دینی» در دیانت زرتشتی شکل بگیرد. جنگ و جهاد مقدّس دینی با زرتشت و دیانت زرتشتی آغاز شد و تمام چیزها به دو «ضدّ» متخاصم «خیر و شرّ» تقسیم شدند که سپس ارثیه دیانت زرتشتی به ادیان ایمانخواه نوری یهودیّت و مسیحیّت و اسلامیّت و دیگر ایدئولوژیهای برآمده از آنها و نظریّه های آکادمیکی -علمی رسیدند. آنچه که این روزها به نام «ضدّ=آنتی» قلمداد میشود از خطرناکترین پدیده هائیست که تاریخ زندگی بشر را بر روی کره زمین از عصر «زرتشت» به نکبتگاهی هولناک تبدیل کرده است. تبدیل «دیگری» به «ضدّ»، اعلام جنگ علنی «زرتشت و موبدان زرتشتی» با فرهنگ اصیل ایران بود که ذلّت تاریخ و فرهنگ و مردم ایران را تا امروز رقم زده است. 
امروزه روز، پژوهیدن و تفحّص مغزدار و بهره آور باید بر این محور کلیدی بچرخد که مسئله شناخت متّقن و کشف حقیقت را از راه تدقیق شدن و دنباله گیری توام با کنجکاوی و جویندگی تیزبینانه در پروسه واژگونه سازی معانی و محتوای واژگان و تصاویر اسطوره از دیر باز تا کنون به دست آورد؛ یعنی تلاشی که میتواند به حیث روشی کلیدی برای کشف و شناخت تار و پود فرهنگ اصیل مردم ایران و حقیقت گمشده به حساب آید. حقیقت گمشده ای که قرنهای قرن، سرکوب و واپس رانده شده است. مطالعه و پژوهش در تاریخ ادیان ایمانخواه و نوری، هنر کشف تقلیب و تحریف و تحذیف اصالتهای فرهنگی و تجربی مردم جوامع بشری است.