اعتبار گذشته و همایش مونیخ

محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت
مست گفت: ای دوست! این پیراهن است، افسار نیست
گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان می‌روی
گفت: جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست

هم‌زمان و پس از همایش مونیخ، تعدادی از کسانی که با پیشینه‌ی چپ و فدایی در آن شرکت کرده بودند، مورد سرزنش و اهانت بسیاری از همفکران و همراهان سابق خود قرار گرفتند. من در اینجا تنها به یک نمونه از إنها می‌پردازم که به‌نظر می‌رسد بازتاب‌دهنده‌ی احساس و داوری بخشی از   معترضان نسبت به هم‌رزمان سابقشان باشد.
آقای وهاب انصاری، از مسئولین پیشین فداییان اکثریت و عضو اخیر حزب چپ (تا شهریور ۱۴۰۳)، خطاب به ابوالفضل محققی چنین نوشته است:
«اگر اعتباری نزد سلطنت‌طلبان دارند، به خاطر همان گذشته‌ای است که اکنون از آن بریده‌اند! اما این‌قدر شهامت هم ندارند که آن گذشته‌ای را که دیگر قبول ندارند، بهش آویزان نشوند!»
(نقل قول عیناً آورده شده است). پرسش من این است: آیا چنین اعتراضی برحق است؟
وهاب انصاری مدتی پیش، همراه با دو نفر دیگر از همفکرانش، در بیانیه‌ای جدایی خود از حزب چپ را اعلام کرد. علت جدایی، اعتراض به یک‌دست‌سازی ارگان‌های حزبی و عدم پایبندی رهبری حزب به اصول دموکراتیک عنوان شده بود.
همه می‌دانیم که جریان فدایی پس از انقلاب ۵۷ دچار انشعاب‌های متعددی شد؛ در فاصله چند سال دست‌کم پنج گروه از آن جدا شدند و بعدها نیز شاخه‌های بیشتری پدید آمد تا جایی که بیش از ده جریان خود را میراث‌دار اصلی فدایی می‌دانستند. در ادامه، برخی از این گروه‌ها دوباره به هم نزدیک شدند و «اتحاد فداییان» را تشکیل دادند. اما این اتحاد نیز در روند تشکیل «حزب چپ» دچار شکاف شد. گروهی با حفظ نام «اتحاد فداییان» از پیوستن به حزب خودداری کردند. در «فداییان اکثریت» نیز وضع مشابهی رخ داد؛ عده‌ای به حزب نپیوستند و به نام «سازمان فداییان اکثریت» به فعالیت مستقل ادامه دادند.
در نتیجه، امروز دو شاخه‌ی اصلی از جریان فدایی بيش از بقيه فعال‌اند: سازمان فداییان اکثریت و حزب چپ ایران. اولی در آخرین کنگره‌اش سیاستی نزدیک به موضع پیشین اوايل دهه‌ی شصت خود را برگزید و اعلام کرد مناسبات خود با جمهوری اسلامی را بر اساس «پشتیبانی از سیاست‌های مثبت و نقد خطاها» تنظیم خواهد کرد. حزب چپ اما سیاستی رادیکال‌تر در قبال جمهوری اسلامی اتخاذ کرد و گذر از آن را در خط مشی خود گنجاند؛ با این حال، در اصول نظری تفاوت بنیادینی با سازمان اکثریت ارائه نکرد.
سوال من از وهاب انصاری این است: سرمایه‌ی معنوی‌ای که به گفته‌ی او سبب اعتبار برخی شرکت‌کنندگان فدایی در همایش مونیخ شد، اکنون نزد کدام‌یک از این دو شاخه است؟ چگونه است که ابوالفضل محققی از یک‌سو به دلیل تعلق سابق به آن جریان‌ها مورد تکریم سلطنت‌طلبان قرار می‌گیرد، و از سوی دیگر به اتهام سوءاستفاده از همان سرمایه، از سوی شما سرزنش می‌شود؟
واقعیت این است که فرهنگ سیاسی حاکم بر بخش بزرگی از اپوزیسیون ایران، به‌ویژه در میان نیروهای چپ، فاقد هنجارهای مبتنی بر اندیشه‌ی انتقادی است. جمهوری اسلامی نیز نسخه‌ای سرکوبگرانه‌تر و متحجرانه‌تر از این فرهنگ را به اپوزیسیون تزریق کرده است. بازاندیشی انتقادی نسبت به اصول عقاید و کارنامه‌ی احزاب سیاسی هنوز هم غالباً با «تکفیر» مواجه می‌شود. سایت‌ها و رسانه‌های وابسته به این جریان‌ها نه تنها نوشته‌های انتقادی علیه مواضع خود را منتشر نمی‌کنند، بلکه حتی پاسخ به اتهامات طرح‌شده در نشریاتشان را نیز، به بهانه‌ی «پاسداری از تبار فدایی» سانسور ميكنند.
امروز برای بسیاری روشن شده که راه طی‌شده توسط اپوزیسیون چپ، بخش بزرگی از جبهه‌ی ملی و نیز روشنفکران در رژیم سابق خطاهای بنیادی داشت. جوانان خام و بی‌تجربه‌ی فدایی عملاً در همان جبهه‌ای قرار گرفتند که اسلام‌گرایان به رهبری خمینی و سیاستمداران جبهه‌ی ملی و نهضت آزادی نیز ایستاده بودند. نتیجه، شکل‌گیری یک ائتلاف نانوشته بود که به جایگزینی رژیمی ایدئولوژیک و خشن به‌جای سلطنت سکولار شاه انجامید؛ رژیمی که با همه‌ی استبدادش رو به آینده داشت و بخشی از آزادی‌های فردی، اجتماعی و اقتصادی را به رسمیت شناخته بود.
اکنون طیف‌های گوناگون چپ پراکنده و ضعیف‌اند؛ بخشی به لابی‌گری برای جمهوری اسلامی مشغول است و برخی دیگر جز تخریب، تفرقه و حاشیه‌سازی علیه یکدیگر و سایر نیروهای اپوزیسیون کاری نمی‌کنند. امید بستن به اتحاد  این نیروها  ساده‌اندیشی است.
از این منظر، آیا عجیب نیست که گفته شود استقبال سلطنت‌طلبان از چند فدایی سابق در مونیخ به خاطر «اعتبار جریان فدایی» بوده است و آنان از این اعتبار سوءاستفاده کرده‌اند؟ آقای انصاری باید توضیح دهد که منظورش از این «اعتبار» چیست. درک من این است که ایشان آن را همچون سرمایه‌ای معنوی می‌بیند که صرفاً با عضویت در جريان فدایی نصیب افراد می‌شده است.

اما حقیقت این است که آن اعتبار با هزینه‌های سنگینی چون زندان، شکنجه، اعدام، از دست دادن شغل، تحصیلات و خانواده به دست آمده بود. چنین سرمایه‌ای، محصول تلاش و فداکاری اعضا بود، نه میراثی انتزاعی به نام «اعتبار فدایی».
افزون بر این، بسیاری از افراد پیش از پیوستن به جریان فدایی نیز اعتبار اجتماعی خود را داشتند و آن را در خدمت این جریان گذاشتند. بنابراین اگر قرار است درسی از گذشته بگیریم، بهتر است به جای شعار دادن درباره‌ی «اعتبار فدایی» به این واقعیت توجه کنیم که هم تاکتیک و هم استراتژي جريان  فدايي خطا بود، و هم اگر خود به قدرت می‌رسید چیزی جز استقرار حکومتی خلقی و جامعه اي بسته در دستور نداشت 
کارنامه‌ی امروز اپوزیسیون چپ و تکفیر کسانی که زبان به نقد گشوده‌اند نشان می‌دهد که هنوز درس‌های گذشته به‌درستی آموخته نشده است