پروردگار رامشگری و ساقی میخانه خوشزیستی در کاباره جهانی ایران

تاریخ نگارش:11/08/2025 

پروردگار رامشگری و ساقی میخانه خوشزیستی در کاباره جهانی ایران

[..... در سپیده ‌دم تاریخ اجتماعی و فرهنگ انسانی، رویدادی نهفته است که معنای آن در قالب واژگان ساده‌ای همچون مقاومت بیرونی یا درونی، یا حتّا ایجاد خطر و آشوب مداوم، فرو نمی‌گنجد. رویداد تجربه آغازین، نه آفتی بوده است از سنخِ بلایای حادث شده بر طبیعتِ بدن، و نه زخم روان یا آزار روح و جان که در سیرحوادثِ دنیوی بر آدمی آوار شده باشد، نه حتّا لغزشی اخلاقیست که در چارچوب هستیِ شناخته‌ شده آدمی رخ داده باشد؛ بلکه واقعه‌ای است که از ژرفا و مرزهای پیشاتاریخی بر میگذرد؛ یعنی جایی که ریشه‌های نسبت بنیادینِ هستی آدمی با گیتی و کیهان و پدیده ها، دچار گسیختگی شده است. از آن لحظه به بعد، تمام تاریخ بشری در گستره‌ای تداوم پیدا میکند که مرزهایش با گسیختگی آغازین، رقم خورده و معنا و ماهیّتش نیز از همان آشفتگی نخستین متعیّن شده اند.]  

[Die Macht; Versuch einer Wegweisung – ROMANO GUARDINI (1885–1968) – Werkbund Verlag– Würzburg - 1960 – S. 31/32]

هیچکس نمیداند که کیهان و منظومه شمسی و به طور کلّی کائنات، چگونه و چطور به وجود آمده اند. تمام فرضیه های به اصطلاح علمی نیز هیچ چیزی را اثبات نمیکنند، سوای تخیّل وسیع و شگفت انگیز بشری را. تغییرات آب و هوایی و جوّی، پا به پای سیّارگان و بویژه سیّاره زمین در حالتهای مختلف وجود داشته و همچنان در بستر تحوّلات جوّی و آب و هوایی در نقاط گوناگون و وضعیّت سرزمینها سیر طبیعی خود را طی میکنند. اینکه «بشر» تا چه اندازه ای با نحوه زندگی اش بر دگرگشتهای جوّی و آب و هوایی موثّر است، بحثیست اساسی که تا امروز، حائز اهمیّت نبوده است و مدام به حواشی رویدادهای سیاسی، رانده و حتّا به صورت پدیده ای پیش پا افتاده تلقی میشود.
زمامداران «حکومت جمهوری اسلامی» با ریختن و ایجاد دریایی از خونریزی به قدرت و اقتدار و تحکیم ولایت مطلق خود از حدود نیم قرن پیش تا کنون، دست به هر اقدامی زده اند. امّا آنچه که حکومت ناحقّ آنها را ریشه کن و برای همیشه و ابد از سراسر خاک ایران و خاور میانه ناپدید خواهد کرد، فقط «قطره ای آب» است که در معرض سنگ داغ «ناگهانیها» اطراق کرده است و در حرکتی غافلگیرانه به نابودی حکومت فقاهتی ختم ابدی خواهد داد. نسبت حکومت فقاهتی با سقوط اجتناب ناپذیر آن از پیامدهای خونریزیها و جنایتها و تبهکاریها و بیدادگریها و چپاولگریها و غارتها و ستمها و شکنجه ها و ترورها و اعدامها و سرکوبها و حقّ کشیها و شکنجه ها و تجاوزات و خشونتهایی بود و هست که معادله شوم حکومت الهی را به وجود «قطره ای آب» منوط و مشروط کردند. نابودی حکومت فقاهتی در تاریخ ایران، قطعیّت دارد و جای هیچ شکّی نیست؛ زیرا آنانی که وظیفه و تکلیف خود را «جانستانی و جان آزاری و نابودی زندگی» میدانستند، سرانجام در کوره ای که خودشان برپا کرده اند، نوبتشان فرا رسیده و همچون افتادن «درزی در کوزه»، محو و سر به نیست خواهند شد.     
و امّا بعد.
تجربه بسیار تکاندهنده و ژرفمایه «قداست جان و زندگی» که در داستان «سام و زال و سیمرغ» به زبان «فردوسی نامدار [= پدر ملّت ایران]» سروده شده است، شیرازه و تار و پود «هویّت ایرانی» را به همدیگر بافته و رقم زده است. رویداد آغازینی که نیاکان ایرانی از «قداست جان و زندگی» داشتند به بزرگترین پرسش وجودی تک تک ایرانیان تبدیل شد؛ طوری که هر ایرانی به تن خویش باید به رویداد تجربی، پاسخ فردی میداد و مسئولیّت شخصی را در قبال پاسخ فردی به عهده میگرفت. پرسش کلیدی این بود که «من ایرانی در برابر جان و زندگی»، چگونه باید بزییم و رفتار کنم تا نه تنها هیچ صدمه ای به جان و زندگی نزنم؛ بلکه حتّا به پرورش و نگاهبانی از آن نیز توانمند و بیدار و مسئول باشم؛ زیرا خودم در مقام جاندار به همان میزان که حقّ به زیستن دارم، دیگری نیز به دلیل جاندار بودنش، مُحقّ به زیستن است. پاسخ به  پرسش که در «تصویر مناسبات اسطوره ای و بُندهشی سام و زال و سیمرغ» تبلور پیدا کرده است، ساختار بنیانی و شاهکلیدی انسان ایرانی را از معنای هستی خودش در جهان و رسالت فردی و میهنی و جهانی به محک زده و تثبیت کرده و در امتداد رویدادهای میهنی و جهانی حفظ کرده است.
تلاش ایرانیان از نخستین سامانبندی برای آیین کشورداری و میهن آرایی که در سلسله «هخامنشیان» تجسّم پیدا کرد و پا به عرصه تاریخ ملّی و جهانی گذاشت تا همین امروز که در زیر تیغ گیوتین الهی محکوم و اسیر شده است، پروسه کشمکش «تجربه قداست جان و زندگی» در عرصه های کشورداری و اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی بوده است. تجربه ای که هزاره هاست به تنش روانی انسان ایرانی در پذیرش و انکار مسئولیّتهایش برای «چگونه زیستن» با شیرازه ای قویمایه هشدار میدهد و استوار مانده است.  
«سیمرغ»، پروردگار سامانبندی و رقص و پایکوبی و آهنگنوازی و شراب افکنی است. «خدای ایرانیان»، خداوند هزار دستانیست که تمام لحظه ها را برای سرودخوانی و خنده و شادخواری و قهقهه های خوشزیستی انسانها، پا به پا و همراه انسانها، جشن میگیرد و بر دیرزیستی می افزاید و از رنجهای آدمیان میکاهد. ایران پس از خلع و ساقط شدن «ضحّاکیان»، ایرانی خواهد شد با چهره اصیل و دلربا و بس بسیار زیبا و فریبایش. ایران پس از «ضحّاکیان»، ایرانیست که به رقصگاه جهانی واگردانده میشود و وجب به وجب خاک میهن، دیسکوی رقص و دست افشانی و پایکوبی و خویشکاریهای خجسته خواهد شد. سراسر خاک ایران و کشورهایی که پیوندهای فرهنگی و تاریخی با ایران دارند، گستره ای برای اقوام متنوّع ایرانی خواهد شد تا تمام هنرهای رقصگونه خود را برای بهزیستی و آفرینشهای نو به نو پدیدار کنند و دست در دست یکدیگر و در کنار جهانیان به شالوده ریزی بزرگترین میخانه و بوستان خوشیهای بشری همّتها کنند و گام پیش گذارند و همان نام شایسته ای را داشته باشند که یونانیان باستان از ایران و ایرانیان متصوّر بودند؛ یعنی «نیایشگاه رقص و آواز و خوشی». 
ایران پس از «ضحّاکیان گیوتینی»، ایرانیست که در هر گوشه و کنارش فقط نغمه های موسیقی و خنده و رقصیدن و زیستن خوشگوار تجربه و دیده خواهد شد. ایران پس از ساقط و عزل شدن خاصمان جان و زندگی به باشکوهترین و شگفت انگیزترین «کاباره جهانی» تبدیل خواهد شد؛ زیرا رسالت ایرانی از نخستین دقایق سپیده دم فرهنگ و تاریخش برای تمام ابنا بشر بر این محور میچرخیده است که با «پروردگار رامشگری و ساقی میخانه خوشزیستی= سیمرغ گسترده پر»، همپایی و همسرایی داشته باشد و پروسه آفرینشهای نو به نو گیتایی و کیهانی را در یک هارمونی موسیقاری امکانپذیر کند. خداوند ایرانیان، رقّاصه و آهنگساز کاباره خوشزیستی و دیرزیستی و شادخواریهاست؛ نه الاه گیوتینی و خونریز و آمر به جانستانی و جان آزاری. کسی که شعور تمییز و تشخیص تفاوت و تضاد ریشه ای پروردگار و پرستار جان و زندگی را با الاه آمر به قتل و خونریزی را نفهمد و نداند و مسئولیّت فردی و جمعی در قبال پرورش و محافظت از جان و زندگی را به عهده نگیرد و به قداست بی چون و چرای جان و زندگی، احترام نگزارد، هرگز ایرانی نیست.

1-    آرمانها و ایده آلها و آرزوهای بشری و نقش فیلسوفان

بی انصافیست و شایان شماتتهای ممتد؛ چنانچه کسانی بخواهند بدون آنکه از «زبان و تاریخ و فرهنگ یونانی»، هیچ  آشنایی درخور و عمیق نداشته باشند و شخصا نیز به مطالعه آثار اوریژینال [افلاطون (428 - 347) ق. م.] نپردازند و همچنین با کوشش و خواست قلبی برای فهمیدن و گواریدن افکار و ایده های او وقت نگذارند؛ بلکه فقط بخواهند از سر تفّنن و اظهار لحیه، سرخود به قضاوتهای بسیار سخیف و حقیر و سطحی و صدور احکام قطعی در باره متفکّران و فیلسوفان و شاعران یونانی بپردازند. واقعا باعث تاسّف است و سرافکندگی.  با استناد کردن به مواضع و دیدگاههای متفکّرین و فیلسوفان نسبت به یکدیگر نمیتوان و نباید هیچوقت و هرگز از نقش و ارزش ایده ها و تفکّرات یکی یا بعضی کاست و بر کفه و وزنه دیگر متفکّران و فیلسوفان افزود. هر گونه محکومیّت و ستایشی که بر شالوده اندیشیدنهای عمیق و ظریف و دقیق و دادگزارانه فردی در حقّ فیلسوفان و متفکّران نباشند، بی شک یا از غرض نشات گرفته اند و میگیرند یا از نفهمیدن و نگواریدن ایده ها و افکار فیلسوفان. 
اگر در تاریخ فلسفیدن و تفکّر، فلاسفه به صف آرایی فکری در برابر یکدیگر ایستاده اند، معنایش این نیست که خصم یکدیگر بوده اند؛ بلکه هر فیلسوفی در آغاز تلاش کرده است تا بنیانهای فکری و نظری و ایده ای متفکّران و فیلسوفان پیش از خود یا دوران خودش را بفهمد و بگوارد و سپس به سنجشگری رو آورد؛ نه اینکه در صدد انکار و نفی دیگران باشد تا فقط افکار و ایده های خودش را بخواهد به کرسی بنشاند. به حیث مثال، اگر «متفکّرانی مثل نیچه و راسل و پوپر و دیگران» به دیدگاههای «افلاطون»، انتقاد کرده اند یا هنوز انتقاد کرده میشود، قبل و فراتر از هر چیز دیگر، از مایه های فکری و ایده های افلاطون در ابتدا، تاثیر بسیار عظیمی پذیرفته اند و سپس به موضعگیری سنجشی در برابر برخی از نظرات او بر آمده اند و همچنان متفکّران معاصر نیز بر می آیند. مثلا «نیچه [1844 - 1900]» در حملات گسترده اش به «سقراط و افلاطون» بیش از هر فیلسوف و متفکّر اروپایی از «سقراط و افلاطون» تاثیر عمیق و ریشه ای پذیرفته است. شیوه «قطعه اندیشی نیچه» از «روش سقراطی در کشف شناخت»، انگیخته و حتّا آن را بسیار عالی پرورانیده و در عصر جدید، بازاندیشی کرده است. بحث «آرمانشهری/ناکجا آبادی»، بیش از آنکه از مغز «افلاطون» برخاسته باشد، به «انسان» در مقام جوینده و خیالپرداز و رویادوست مربوط میشود. اگر افلاطون از لحاظ تئوریک به اندیشیدن در باره «آرمانشهر ایده آلی» خودش حسب وضعیّت و موقعیّت و تاریخ و فرهنگ یونانی همّت کرده و متعاقبش باعث شده که در برداشتها و تفسیرهای دیگران از «آرمانشهر او»، نتایج و عواقب هولناکی در برخی جوامع بشری ایجاد شود، دلیل بر آن نمیشود که «اصل آرمانخواهی و ایده آلهای بشری» را مذموم و ملعون بدانیم. فرق است بین  مثلا «شعر سوررئال» و «سوررئالیستی شعر سرودن». این دو نکته بسیار ظریف و کلیدی را باید همواره در پیش چشم داشت تا مرتکب کژفهمی و کژبرداشتی و تکرار بلاهتگویی دیگران نشویم. 
آنچه در تفکّرات «افلاطون»، شایان انتقاد است و هیچ متفکّر اروپایی تا امروز نتوانسته است به کنه و پسزمینه ها و ریشه های عمیق و تاریک آن پی ببرد، همان «ایده غار افلاطونی» است که علّت رادیکالیزه شدن تفکّر و فلسفیدن اروپائیان را از عصر یونان باستان تا همین امروز رقم زده است. خوشبختانه در کشور آلمان و فرانسه و انگلیس و امریکا، تعدادی متفکّر و اساتید دانشگاهی پیدا شده اند که بعد از جنگ جهانی دوم به این سو، به مبحث «غار افلاطونی» از ابعاد دیگری پرداخته و به سنجشگری دیدگاه رادیکال افلاطون، همّت کرده اند. هر چند متفکّران سنجشگر و جوینده به دلیل «آئوتوریته هزاره ای افلاطون از لحاظ فلسفی»، هنوز انتقادات و نظراتشان بازتابهای اساسی و ریشه ای در مباحث اروپائیان و دیگر نقاط جهان پیدا نکرده اند؛ ولی میتوان امیدوار بود که با گسترش و تاثیر انتقادات نو ، دیر یا زود، کاربرد و نقش به حقّ  و تاثیر گذار خود را نم نم پیدا خواهند کرد. برغم همه این صحبتها، نقش افکار و ایده های افلاطون به حیث یکی از بزرگترین متفکّران تاریخ بشر، محفوظ و شایسته احترام است.
و امّا مسئله کلیدی در تفکّرات افلاطون و «ایده غار [= قار]». افلاطون در رویکرد خودش به «تصوّراتی که میترائیان» از «کُسموگونی/Kosmognie/Cosmogony/کیهانشناخت = اسطوره آفرینش» داشتند، به شدّت تاثیر پذیرفته و به «ایده غار [= قار]» انگیخته شده بود. مسئله این بود که «موبدان میترائی» برای ترسیم تصوّراتی که از تجربیات عمیق مردم ایران در مخیله خود میپختند، تلاش کرده بودند که «اسطوره آفرینش» را به شکل خدایانی در فراسوی کائنات متصوّر شوند و اشکال گوناگون تصوّرات خود را بر سقف نیایشگاهها و غارهای نیایشی نقّاشی کنند؛ طوری که بتوانند منشاء «روشنایی» را از سوی آنها به سمت زمین انسانها ترسیم و مصوّر کنند. هدف و مقصد و مقصود آنها از این راه، نه تنها تصویر آرایی تجربیات ایرانیان؛ بلکه همچنین تفسیر به رای کردن و کنترل و نظارت بر بینش گیتی آرا و کیهانشناختی مردم ایران بود. «موبدان میترایی و به دنبالش موبدان دیانت زرتشتی و متعاقبش متولّیان الاهیات اسلامی» میخواستند که سرمنشاء قدرت و اقتدار و مخصوصا حاکمیّت مطلق خود را به هر نحوی که شده است در تقابل با آرمانها و ایده آلها و پرنسیپهای باهمزیستی مردم ایران و روش حقّانیّت دادن آنها به «قدرت و فرمانروایی» واپس برانند و شیوه خواستنی خودشان را برای تملّک انحصاری قدرت و اقتدار و متعاقبش لژیتیماتسیون رفتارها و کردارها و گفتارها بی امّا و اگر به کرسی بنشانند تا بتوانند مدام «مصدر قدرت و اقتدار و امتیاز» بمانند. تلاش موبدان میترائی و مزدائی باعث شد که «بینش دوالیستی = خیر مطلق، شرّ مطلق/تاریکی و روشنایی» که در خدمت و کاربست نفوذ و آئوتوریته موبدان بود برای انتخاب شاهان مطلوبشان و  تثبیت امتیازهای حکومتی به حیث «بینش ایرانیان از کیهان و زندگی گیتایی» شایع و رایج شود و پژوهشگران بیگانه را در رویکردشان به «تاریخپژوهی/ایرانشناختی/باستانپژوهی» به ورطه هولناک کژفهمیها و پیشداوریهای ناگزیر درغلتاند.
تجربیّات ایرانیان از «سوخت و ساز کیهان و زندگی گیتایی و مناسبات باهمزیستی و محیط زیست و شیوه رویارویی با جانداران و بی جانان و همچنین گزینش شاهان به قدرت و فرمانروایی» در تقابل و خلاف بینش موبدان میترایی و مزدائی بود. کشمکشی که از تقابل و تضاد بینش مردم ایران با بینش حاکمان و موبدان پیش آمد، تاریخ فاجعه بار کشورداری و مناسبات اجتماعی ایران را تا امروز رقم زده است. در سراسر متون کتبی باقیمانده از دسترس نیست و نابود شدنهای مغرضانه و هدفمند به دست موبدان کاتب تا دیوانهای شاعران ایرانی و نثر نویسان نامدار میتوان به اسانی با نگرشی تیزگونه و ژرف و انتقادی به آسانی ردّ پای کمشکهای مردم ایران را با حاکمان و آئوتوریته های عقیدتی/مذهبی تمییز و تشخیص داد. بینش ایرانی از کیهان و گیتی، بینش «سه تا یکتا = تریالکتیک/ترینیتی» است. 
دقیقا تصوّر و مصوّر سازی ساده «اسطوره آفرینش» از طرف موبدان میترائی و مزدائی بر سقف نیایشگاهها و غارهای نیایشی در ذهن فلسفی و خیالپرداز افلاطون به «ایده غار افلاطونی» و در زبان «افلاطون» که به خاندان آریستوکرات و اشراف یونان تعلّق داشت و از جنگهایی که یونان را به سر حدّ متلاشی شدن در غلتانده بودند و بدتر از همه، به دلیل کشته شدن استادش «سقراط» به ستوه آمده بود، فرمولبندی فلسفی پیدا کرد و پایه ای شد که خشت و آجر فاجعه تفکّر و فلسفیدن را به دور محور «روشنایی مطلق و تاریکی مطلق» تمرکز داد و رسم و هنر و وظیفه و تکلیف متفکّران و اساتید و فیلسوفان و بزرگان کشورداری را فقط در موضوع «عقیده/دیدگاه [Doxa] و شناخت/دانش [Episteme]»، خلاصه و مصروف کرد؛ طوری که آنها را به نام تقابل «تاریکی» با «روشنایی» تلقی کرد و مبارزه و خصومت با تاریکی را مطلقیّت داد تا بتوان راه را بر روشنایی صادر شده از طرف حاکمان و به زبان افلاطون «فیلسوف شاه» باز کرد و به «دانش مطلق» رسید؛ به عبارت دیگر با حاکم کردن و حاکم شدن مدّعیان مشعلداری  [= قدرتمداران/آکادمیکرها/تکنوکراتها/سیاستمداران/ ثروتمندان] بر تاریکی گسترده [=مردم] چیره شوند و پیشآهنگ آنها بمانند. 
این برداشت باعث شد که نه تنها تفکّر به وضعیّت بسیار وخیم «سوبژه - ابژه» و همچنین افراط سرسام آور در تفکیک کردن «جان – جسم» مختوم شود؛ بلکه امکانهای ایجاد خشونت و فجایع اجتماعی را به دنبال خود آورد. مسئله این است که «تاریکی و روشنایی»، دو روی یک سکّه اند و هرگز نمیتوان یکی را از دیگری تفکیک کرد. آنها به همدیگر سرشته اند و لازم و ملزوم که در پروسه اندیشیدن همواره در ابعاد و جلوه های مختلف بروز پیدا و شرایط کسب شناخت را امکانپذیر میکنند. جنگ علیه «تاریکی» به خفقان روح و روان آدمی ختم شد؛ زیرا بُعدی از وجود آدمیان را به خصمی درونی تبدیل کرد که وظیفه اش از صبح تا شام، جنگیدن و تسلّط بر آن و از بین بردن آن بود و خفقان روحی و روانی باعث شد که بروز بیرونی نیز پیدا کند و نه تنها جوامع بشری را به فلاکت اندازد؛ بلکه محیط زیستبوم را نیز در بدترین وضعیّت غارتگری و چپاولی و خسارتهای جبران ناپذیر درغلتاند.
در هر صورت،  نه تنها افکار و ایده های افلاطون، مشمول سنجشگری هستند؛ بلکه افکار و ایده های تمام فیلسوفان و متفکّران جهانی نیز در دایره سنجشگری قرار میگیرند و دقیقا با فهمیدن و گواریدن افکار و ایده های آنهاست که میتوان به سنجشگری ابعاد ناخوشایند و نارسای افکار و ایده های آنها چیره شد یا اینکه عصّاره ارزشمند افکار و ایده های آنها را در فرمی دیگر و بسیار نتیجه بخش، ژرفمایه تر و درخور ارجمندی و عزّت نفس آدمیان برای بالندگی و سرفرازی باهمستان و باهمزیستی انسانها در کنار یکدیگر بازاندیشید. ولی نباید و نمیتوان متفکّران و فیلسوفان را به صرف خطاهایی که به افکار و ایده هایش آمیخته اند، عنصری بی ارزش در تاریخ تفکّر جهانی محسوب کرد و فقط در صدد بی اعتبار کردن آنها بر آمد.

2-    چرا کثیری از انسانها به خصومت کردن معتادند؟.

در بطن نفرت و خصومت، لذّتی نهفته است که در «دوستی» به دست نمی آید؛ زیرا «دوستی و دوست داشتن» به مسئولیّت و کاراکتر فرهیخته و مراقبت و بیدارفهمی و هوشیار بودن آدمی منوط و ملزم است که باعث شادکامیهای دوجانبه و جمعی میشوند. امّا در «نفرت و خصومت»، هیچکس حتّا حسّ شرمندگی نیز ندارد و با افتخار نیز علیه دیگران اقدام میکند، حال به هر دلیلی که میخواهد باشد. لذّت ناشی از «نفرت و خصومت»، سوپاپ اطمینان برای فرونشانیدن سوائقی است که روح و روان آدمی را مدام یا جسته و گریخته در تحت فشارهای روحی و روانی میگذارند بدون آنکه انسان بکوشد یا تلاش کند که در صدد «علّتیابی» فشارها بر آید. معمولا در بررسی عوارض نفرتها و خصومتها، آنهم با تدقیق شدن به آخرین لایه فشارهای روحی و روانی و متعاقبش رفتارها و گفتارها و کردارها و مواضعی عقیدتی دیگران میتوان «حسادت و رشک» را کشف کرد. 
اعتیاد کثیری از انسانها به «نفرت و خصومت» باعث شده است که آنها لذّت اروتیکی و حسّ ترضیه سوائق افسارگسیخته خود را تجربه کنند. به همین دلیل ترجیح میدهند که مدام در استخر منجلاب نفرت و خصومت شناگری متبحر شوند و همچون آبزیان، وجود خود را در تلاطمهای نفرت و خصومت به سر برند مبادا که از کسب لذّت اروتیکی محروم شوند!. اعتیاد به نفرت و خصومت از انسانهای حقیرمایه و حاسد، موجوداتی با چهره هایی عبوس و درهمریخته و منفور بار می آورد.  

3-    رقیبِ رقیبِ من، دوستِ دشمنِ رقیب من است و همگی علیه من!

رقابت در هر دامنه ای که پیش آید، میتواند دوستیها و دشمنیهای خواسته و ناخواسته ای را موجب شود. رقابت نیز بر سر هر موضوعی و ابژه ای که باشد به حیث «همآوردی» محسوب میشود که انسان را در فروزه ها و استعدادها و هنرها و خصوصیّات شخصی اش به محک میزند. اینکه در دایره «رقابتها» چگونه میتوان مناسبات گاه پنهانی و گاه آشکار رقیبان و حریفان را در رویارویی با یکدیگر تمییز و تشخیص داد، معضلیست که به ذکاوت و هوشیاری و تمایلات بی غرض و مرض منوط است. جانبداری بر شالوده هر نیّت قلبی نیز که باشد، میتواند بر پروسه شناخت اساسی «کاراکتر رقیبان» سایه اندازد و از علّتجویی مواضع رقیبان در قبال یکدیگر  ممانعت کند. 
رقیب من در مقابل من به موضوعی/ابژه ای متمایل است که من نیز به همان موضوع/ابژه متمایلم. در نخستین آزمونگری برای به محک زدن حقّانیّت هر کدام از ما برای دستیابی به موضوع/ابژه مشترک میتوان به چند و چون فروزه های یکدیگر پی برد و برداشتی تقریبا رضایت بخش را از حدّ و نصاب توانمندیهای دیگری متصوّر شد. در گامهای بعدی آزمونگریست که مناسبات رقیبان و دوستان و دشمنان رقیبان و حریفان به مرزهایی نزدیک میشوند که تشخیص مراودات و معاشرات و نسبت تاثیرات آنها در موضوع رقابتی به «کمپلکسی» پیچیده و بغرنج زا تبدیل میشود؛ زیرا تا زمانی که دو نفر با همدیگر رقابت میکنند، میتوان بدون هیچ مشکلی به شناخت و برآورد خصوصیّات و برتریها و ضعفهای یکی بر دیگری پی برد. امّا وقتی که رقیبان مختلف در میدان آزمونگری سهیم و دخیل میشوند، آنگاه تمییز و تشخیص دادن مناسبات آشکار و پنهان و یکراست و غیرمستقیم مشارکین در موضوع/ابژه مشترک دشوار خواهد بود. 
تا زمانی که تفاوتها و تمایزات رقیبان و حریفان را نتوان با تدقیق شدن به شیوه های رفتاری و گفتاری و کرداری تک تک آنها نسبت به موضوع/ابژه با تیزبینی و هوشیاری کشف کرد و تمییز و تشخیص داد، به سختی میتوان مناسبات و مواضع و اهداف و مقاصد و نیّات آنها را نسبت به موضوع/ابژه برآورد و انتقاد اساسی کرد. مشکل جامعه ایرانی در دامنه «کشورداری و میهن آرایی و سیاست»، مسئله رقیبان و حریفانیست که مناسبات آنها در قبال یکدیگر به شدّت استتار و چند نبشه است و هیچ رقیبی؛ مخصوصا آنانی که از لحاظ «کمّیتی و کیفیّتی» در وضعیّت بسیار حقیری هستند با صداقت و صمیمیّت به میدان کارآزماییها گام نمیگذارند تا چهره ای شفّاف از خود بروز دهند؛ بلکه در پس پرده و لابلای رویدادها و حوادث و کشمکشهای رقیبان دیگر، ویراژها میدهند و بر پیچیدگی معضلات رقابتی میافزایند و مردم را مدام از این راه، فریب میدهند، مبادا که رقیب اصلی به مقصد و هدف خودش دست یابد.
«رشک داشتن» نسبت به دیگران، تاریخ فاجعه بار کشورداری و مناسبات اجتماعی ایرانیان را از قرنهای قرن پیش تا امروز رقم زده است. انسانی که توانمند نیست مرزها و استعدادها و هنرها و توانمندیهای خودش را تشخیص دهد و فرمانفرما بر سوائق و غرائز خودش باشد، دیر یا زود، مقهور و برده و اسیر افسارگسیختگی سوائقی و غرایزی خواهد شد که بر وجود او حکومت جبّارانه دارند و مسبّب فلاکتهای فردی و جمعی میشوند.