از پُرسمانِ فرّ و کلافِ پیچیده قدرت و اقتدار آخوندها

تاریخ نگارش:18/07/2025 

از پُرسمانِ فرّ و کلافِ پیچیده قدرت و اقتدار آخوندها

[..... کسی که می‌خواهد فریب را بفهمد، باید با مُعضل حقیقت آغاز کند – صریح تر بگوییم، با بررسی دقیق مفهوم حقیقت؛ زیرا فریب را فقط در پرتو تعریف حقیقت میتوان معنا کرد و شناخت]  

[The Varnished Truth– David A. Nyberg (1952–2006) – University of Chicago Press– Chicago/London - 1993 – P. 38]

در نامه سرشار از نکته های بدیع و طنز آمیزش نوشته است که: « ....... الا یا ایّها الطّلاب‌ ناشی‌///علیکم‌ بالمتون‌ لا بالحواشی‌! برای پرهیز از هر گونه کژفهمی باید مفاهیم را تعریف شفّاف و دقیق و کرانمند کرد. تا زمانی که معنای «ملّی» در مباحث سیاسی تعریف نشده است، کاربست آن از طرف هر گرایشی و تشکیلاتی و سازمانی و حزبی و مذهب و مرام و مسلکی به معنای سایه غلیظ و پرده استتاری انداختن بر معنای اصیل کلمه است. سرگذشت تقریبا نیم قرنه حکومت فقاهتی در حرف و عمل، اثبات کرده است که زمامداران حکومت فقاهتی نه تنها خلاف منافع ملّی ایرانیان، بلکه دقیقا در تضاد شدید با مسائل ملّی و ملّت ایران در جامعیّت وجودی بدون هیچ تبعیضی و تفاوتی و برچسبهایی رفتار کرده اند. حکومت فقاهتی، حکومت عقیدتی/مذهبی/ایدئولوژیکی است و متصدّیان و آمران و ذینفعان و ذینفوذان آن، هر چیزی را از چارچوب مبانی اعتقاداتی خودشان بررسی و تعریف و تفسیر و برآورد و اعتبار میدهند یا به شدّت بی اعتبار میکنند. بنابر این، کاربرد کلمه ملّی در چارچوب حکومتهای ایدئولوژیکی/مذهبی، بار معنائی اش اصلا اصالت ندارد؛ زیرا آلوده به مبانی اعتقاداتی لایه ای/طبقه ای مشخّص و معلوم از جامعه است که زمام قدرت و اقتدار را در تملّک مطلق خودشان در آورده اند و جامعیّت همه مردم را در بر نمیگیرند و  تعاریف آنها از هر چیزی که تصوّر پذیر و رایج و شایع باشد فقط از چارچوب مبانی ایدئولوژیکی/اعتقاداتی/مذهبی نشات میگیرد. 
من همچنان کما فی السّابق تکرار و تاکید میکنم و صریح حرفم را میزنم. مهم نیست که ندا دهندگان تشکیل مجلس موسّسان چه کسانی هستند و چه سبقه ای و گذشته ای داشته اند یا دارند و چه تعدادی و چه شمار کثیری از مدّعیان کنشگری عرصه سیاست با برنامه ها و انتظارات و شعارهای خاصّ خودشان یا گرایشهای متّحد العقیده یا گوناگون عقیده در فراخوانهای دیگران، مشارکت و از آنها پشتیبانی میکنند؛ بلکه مهم این است که چگونه مدّعیان کنشگری میخواهند برنامه و خواست آرزویی خود را واقعیّت اجرایی بدهند. تا زمانی که مدّعیان – خواه انتخاب شده، خواه با همکاری مشترک و همبسته یکدیگر-  در «موضع قدرت کاربستی و اجرایی و تصمیمگیری» قرار نگرفته باشند، خواه ناخواه، هر چقدر برنامه ها و فراخوانهای عالی نیز هر روز تحریر و ابلاغ و منتشر کنند، راه به جایی نخواهند برد؛ زیرا برای تغییر معادله قدرت مطلق به سوی قدرت مشروط و متکثّر باید وزنه ای یا وزنه هایی در سمت دیگر کفه ترازوی قدرت قرار گیرند تا کفه قدرت مطلق به اهرمهای کاربردی حریف/حریفان کفه مقابل پی ببرد و تن به تغییر و اصلاح و تحوّل بدهد. نگاهی ساده به رویدادهای فروپاشی شوروی سابق دقیقا به ما میگوید که «گورباچف [1931 - 2022]»، زمانی توانست تغییر در سیستم مخوف کمونیستی ایجاد کند که در بالاترین موضع قدرت قرار گرفته بود و با اعلام «گلاسنوست و به دنبالش پروسترویکا»، زمینه های تحوّل را در جامعه روسیه ممکن کرد بدون هیچگونه خونریزیها و کشمکشهای فاجعه بار.  
من به دلیل پیچیدگی رویدادهای تاریخی و فرهنگی و اجتماعی و فکری و مذهبی  و کشورداری مغرب زمینیان به خودم اجازه نمیدهم که در باره چند و چون تفکّرات و ایده های متفکّران و فیلسوفان بیگانه، بدون شکّ و تردید و گمانه زنی و احتمال دهی و تقریب انگاری برداشتهایم، صحبتی کنم. ولی تا جایی که آثار «هانا آرنت [1906 - 1975]» را مطالعه و در باره دیدگاههایش مطالعه کرده ام، متوجّه شده ام که «هانا آرنت» در سنّت افلاطونی نسبت به قدرت و سیاست می اندیشد. مسئله قدرت در تفکّرات افلاطون [428 - 348]، پدیده ای سکولار است، هر چند گاه گداری آن را «فروزه ای خدایی» نیز میشمارد. ولی در کلّ به بُنمایه های متافیزیکی آمیخته است که آخرین سرچشمه های آن به «ایده نیکی» تکیه دارند. گرایش فکری افلاطون که خانواده اش به بخش اشراف و آریستوکرات جامعه یونانی تعلّق داشتند از تجربیات یونانیان انگیخته شده است؛ یعنی زمینه هایی تجربی که در اشعار «هزیود [? - 776]» سروده شده اند و چگونگی روند فلسفی شدن آنها در زبان فلاسفه کلاسیک یونان و تداوم آنها در سیر تفکّرات فلسفه و دانش سیاست مغرب زمینیان، فعلا بحث من نیست. فقط نکته ای که شایان ذکر است، این است که تعریف «هانا آرنت» از «قدرت و دامنه فضای عمومی» به حوزه دانش سیاسی/پولیتولوژی [Politikwissenschaft] کرانمند میشود و بیش از هر چیز به حول و حوش کاربست قدرت میپردازد؛ نه «منشاء و سرچشمه و لژیتیماتسیون قدرت». تفاوتی بسیار ظریف؛ ولی کلیدی وجود دارد مابین اندیشیدن فلسفی در باره «منشاء قدرت» و کاربست قدرت از لحاظ دانش سیاسی. در تفکّر فلسفی، در باره سرچشمه لژیتیماتسیون قدرت، اندیشیده میشود؛ ولی در حوزه دانش سیاسی از نحوه کاربست قدرت است که صحبت و انتقاد میشود. به دلیل اینکه، تجربه یونانیان و به دنبال آن، تجربه اروپاییان از مقوله «قدرت و لژیتیماتسیون» به تجربیات مردم ایران و همچنین «مبانی عقیدتی اسلامیّت»، هیچ ربطی و سنخیّتی ندارند، من فعلا از پرداختن به آن صرف نظر میکنم.
فقط جهت آگاهی و مستدل و عمیق اندیشی و همچنین تلاش برای تدقیق شدن به مُعضل پیچیده «قدرت و لژیتیماتسیون» در جامعه ایرانیان تاکید میکنم که «مسئله قدرت و لژیتیماتسیون در تجربه ایرانیان» به گرداگرد «ایده فرّ» میچرخد. به دلیل تحوّلات اجتماعی و تاریخی و فرهنگی و دینی که در طول قرنهای قرن در ذهنیّت و روح و روان ایرانی ایجاد شده اند شاهکلید «ایده فرّ» به گستره و لایه «آخوندها و مراجع تقلید و پیشوایان مذهبی» درغلتیده و موجب بدبختیها و فلاکتهای مردم ایران را با سیطره یابی آخوندها و حاکم مطلق شدن آنها رقم زده است. کاست آخوندها، حقانیّت به قدرت را از «ایده ایرانی فرّ» دارند؛ ولی در شیوه اجرایی و کاربست قدرت به «شرایع اسلامیّت» تکیه میکنند. در حقیقت، آخوندها با زیرساخت و شالوده «فرّ» به ساختن چفت و بست قدرت و اقتدار اجرایی حسب اوامر الهی مصدر حکومت شده اند.
«فرّ»، ویژگی گریز پایی دارد و ضامن دوام و پایداری اش به این بازبسته و مشروط و منوط است که دارنده فرّ فقط در سمت و سوی واقعیّت پذیری و اجرای تضمینی و تامینی «پرنسیپهای فرهنگ باهمستان مردم ایران» اقدام کند و تا زمانی که به خویشکاریهای خودش کامیاب باشد، «آفرینگویی مردم» را به همراه و پشتیبان خود دارد. ولی از لحظه ای که خلاف پرنسیپهای فرهنگ باهمستان مردم ایران، گام بردارد، بلافاصله، «فرّ» از او به سرعت تیرتخش میگریزد و به دامنه تملّک و حقّانیّت بی چون و چرای «مردم ایران» بازمیگردد. با نخستین قطره خونی که از دماغ ایرانیان به آمریّت «خمینی و شرکاء» ریخته شد و دوام آورد تا امروز، بلافاصله «فرّ» از «خمینی» و کاست آخوندها به سرمنشاء آن که خود مردم ایران در جامعیّت وجودی هستند، بازگشت و حاکمیّت همچنان در دست ملّت به حیث منشا لژیتیماتسیون قدرت باقی ماند.
اکنون مُعضل لژیتیماتسیون حکومت آخوندی نزدیک به نیم قرن است که در تنش و تضاد با مردم ایران قرار گرفته است؛ زیرا کاست آخوندها و اعوان و انصار آنها، هیچگونه حقّانیّتی به قدرت و اقتدار ندارند و تنها با تکیه به شرایع و اصول و نصوص اسلامیّت است که میخواهند با کاربست انواع و اقسام ترورها و اجبارها و خونریزیها و شکنجه ها و اعدامها و حقّ خوریها فقط «لژیتیماتسیون قدرت و اقتدار» خود را توجیه و تفسیر و به حقّ جلوه دهند؛ یعنی آرزویی که ناممکن است و هرگز شدنی نیست؛ زیرا با «پرنسیپ و اصل لژیتیماتسیون دهی به قدرت و اقتدار بر شالوده «فرّ و آفرینگویی» از طرف ایرانیان» در تضاد شدید است. تا زمانی که در عرصه سیاسی و اجتماعی، مسئله «فرّ»، امکان گزینش آزاد نداشته باشد تا شخصیّتها و رجال و گرایشهای دارنده فروزه فرّ، موضوع انتخاب مردم برای ایجاد مجلس موسّسان قرار نگیرند، قدرت سیاسی در چنگال آخوندها خواهد ماند؛ حتّا اگر از اریکه  ارگانهای اجرایی ساقط و خلع شوند، باز به دلیل آئوتوریته عقیدتی که دارند، میتوانند همچنان به حیث پتانسیلی خطرناک در جامعه، مصدر بسیاری از تنشها و گرفتاریها و درگیریها شوند. در باره چرایی این مسئله، شرحی کوتاه مینویسم:     
بحث کردن در باره  «قدرت سياسي» از گذشته هاي دور تا همين امروز، يک مسئله «تئولوژيکي» بوده است و همچنان هست. به همين دليل، کسب قدرت سياسي با انديشيدن در باره خدا [طبق برداشت عام و رایج؛ نه در معنا و برداشت تجربه ایرانیان که همان «تخمه خودزا» هست]، پيوند تنگاتنگ دارد.  بحث کردن در باره  خدا و قدرت، انديشيدن در باره سياست و اقتدار حکومتگران است؛ زيرا «توحيد الهي» از سياست و تماميّتخواهي قدرت، بحث ميکند. در اسلام، مسئله  «توحيد» به گرداگرد سه محور اساسي ميچرخد: 1 – علم الهي 2 – مشيّت الهي 3 – قدرت الهي. اين سه مقوله با يکديگر، متّصل و جداناپذير از هم هستند. قدرتورزي مراجع تقليد و فقها از مشيّت الهي نشات ميگيرد و مشيّت الهي نيز بر علم الهي استوار است. در مذاهب نوري هيچگاه خدا به شکل ذهني و مجرّد در نظر گرفته نميشود؛ بلکه هميشه با واسطه اش؛ يعني رسول و امام و خليفه و فقيه و مجتهد و مرجع تقلید و امثالهم، عينيت و اينهماني دارد. چنين عينيتي، اينهماني قدرتورزي و اقتدار مطلق «الّله» را بازتاب ميدهد. در نتیجه، اطاعت کردن و گردن نهادن به اراده رسول و فقيه و مرجع تقليد و امام و مقام معظّم رهبری، اطاعت کردن از «الّله» است و همان ارزش و اعتباري را دارد که انگار خود «الّله» حضور و حاکميّت عيني و ملموس دارد. تساوي اقتدار الهي با حاکميّت فقيه و آخوند و مقام معظّم رهبری، تساوي قدرت الهي با قدرت زميني است. شعار ائمه مسلمان هميشه يک چيز بوده است و آنهم اينکه اول و وسط و آخر ما، «محمد ابن عبدالّله» است؛ زيرا تک، تک آنها طالب تماميّت قدرت بوده اند و هستند.
آنچه که به نظر ما مباحث توحيد الهي و لاطائلات محض جلوه ميکنند، در عمل، بحثيست در باره قدرت و اقتدار سياسي. در تدقيق شدن به محورهاي اساسي حاکميّت الهي ميتوان با مقّاش ژرف انديشي فلسفي و تيزبيني هوشيارانه، مباني و اساس ساختمان قدرت را در نظامهاي دمکراسي نيز استخراج و استنباط کرد. بحث قدرت در دمکراسي نيز حول سه محور ميچرخد: 1- توانائيهاي انسان در کسب معرفت بي واسطه 2- خواست ملّي 3- حاکميّت و اقتدار مردم ( Souveränität ). در توحيد الهي، هر گونه اراده و نيروي کسب شناخت بر شالوده تجربيات فردي و انديشيدن با مغز خود، به شدّت انکار ميشود.  به همين سبب، انسان از ديدگاه  اسلامی، «ظلوم و جهول» است که صلاحیّت به انتخاب و قدرتورزی ندارد و براي هدايت او بايد رهبر و رسول و فقيه و آخوند بر شالوده علم الهي، حاکميّت پيدا کند. در مباني اعتقاداتي اسلام،  مسئله  «لاحول ولا قوة الا بالله» بدين معناست که مردم نمي توانند سرچشمه قدرتورزي باشند. به همين دليل، در بحث قدرت در اسلام، ما با دو گرايش رويارو هستيم. 1- يکي بحث خالص و تئوريک قدرت در باره  توحيد 2- ديگر اينکه، بحث در باره  واسطه و نبوّت. با برقرار کردن معادله تساوي مابين اقتدار الهي و رسول (امام و فقيه و خليفه و آخوند)، بلافاصله سراسر  قدرت خالص تئوريک به شخص واسط، انتقال داده ميشود و اقتدار مطلق به يک فرد واگذار ميشود. درست در همين نقطه است که نمي توان به آساني مابين شخص قدرتمند و قدرت، تفاوت سرچشمه  قدرت و حامل قدرت را از يکديگر، تمييز و تشخيص داد. 
در تئوريهاي سياسي باختر زمينيان ميتوان تفاوت و تمايز مابين شخص دارنده  قدرت را با سرچشمه قدرت به راحتي تفکيک و در باره آنها بحث کرد. چنين تمايز و تفکيکي باعث ميشود که ما تماميّت قدرت را زير نظر داشته باشيم و بتوانيم آن را کرانمند کنيم. در حاليکه در اقتدار الهي، بحث سرچشمه  قدرت از دارنده  قدرت، کاملا جداست. در دامنه  توحيد که بحث تئولوژيکي قدرت است، هيچکس نميتواند قدرت را محدود و کرانمند کند؛ زيرا از منطقه ديد و کنترل انسان، بيرون است و نميتوان حتّا آن را مشخص و متعيّن کرد. پيامد چنين کاري آنست که  قدرت الهي در اراده اي متغيّر انعکاس داده ميشود؛ نه در قانون اساسي و دامنه اصول و مبانی حقوقی. اقتدار الهي، زاييده مشيّت اوست و مشيّت الهي نيز نامشخص است؛ زيرا علم الهي، انحصاري و از دسترس فهم و نيروي معرفتي انسانها، غايب است. اقتدار الهي در همين حوزه است که مطلق بودن و نامحدود بودن و مقدّس بودنش، مشخص و تثبيت ميشود. پس از اينکه قدرت الهی تثبيت شد و به کرسي نشست، هيچکس محقّ نيست که علیه آن، اعتراض و طغيان کند. آنگاه با يک حرکت ساده در اطاعتخواهي و عبوديّت است که تمام اقتدار الهي به نبي و مظهر الهي و امام و فقيه و مرجع تقليد و آخوند و مقام معظّم رهبری منتقل ميشود.
تئولوژي/الاهیات، يک موضوع تمام عيار سياسي است و تنها پادزهر و حريف او، فلسفيدن متفکّران مستقل اندیش و رادمنش و جوينده و آفريننده است.  قدرت و قدرتخواهي، مسئله ايست انساني و مربوط به تک، تک افراد هر اجتماع. هيچکس نميتواند بدون گلاويزي و درگيريهاي خونين،  قدرت را از انسانها سلب کند. ولي  فقها و آخوندها و مراجع تقليد ميدانند که چگونه ميتوان قدرت را از انسانها با ميل و رغبت و تصديق و تائيد قلبي آنها، گام به گام در بحث «توحيد» به غارت برد و در «حوزه هاي علميه» در باره  چند و چونش، تئوريک، قيل و قال کرد و آن را بي سر و صدا به نيروئي ماوراءالطّبيعه انتقال داد و سپس با يک پُل ارتباطي به نام نبوّت/رسالت، آن را يکجا به خود انتقال داد و در رگهاي قدرت پرستي خود تزريق و ابدالدّهر بر مردم حکومت کرد. فقها و مراجع تقليد و آخوندها با بحث کردن در باره  «الّله»، حقانيّت به قدرتورزي را از انسانها به غارت مي برند و آنها را فاقد حقوق انساني ميکنند. با به غارت رفتن قدرت انسان است که فقها و آخوندها و تابعین آنها ميتوانند حاکميّت مطلق خود را در ایران، استحکام و دوام دهند.
در خاتمه این شرح کشّاف اضافه کنم که وضعیّت و سرنوشت فعلی سیستم فقاهتی را میتوان اینطور برآورد کرد و احتمال داد: الف) - یا همانطور که گفتم، نیروهایی بیدار و مسئول و دلاور/اشخاصی کاردان و مسئول و فهمیده/شخصیّتهایی/ رجالی/ نمایندگانی دانا و با شعور  در موضع قدرت قرار میگیرند و کفه قدرت مطلق فقاهتی را مشروط و زمینه های تحوّل را در جامعه ایرانی بدون هیچگونه خونریزی و کشتار و امثالهم امکانپذیر میکنند ب) - یا اینکه قدرتهای ذینفع جهانی در یک ساخت و پاخت پشت درهای بسته با تقسیم امتیازها و منفعتهای خودشان، حکومت فقاهتی را سرنگون میکنند و سرنوشت ایران و مردمش را بدانسان که میخواهند رقم میزنند پ)- یا اینکه مردم ایران همچون آتشفشان در سراسر میهن، طغیان میکنند و به پا میخیزند و اتّفاقی اساسی می افتد که به دلیل خطرناک بودن قیام ناگهانی مردم، معلوم نیست که از دل آن، چه سرنوشتی برای ایران و ایرانیان رقم خواهد خورد. من امّا شخصا آرزو میکنم که فقط مورد اول تا دیر نشده است، اتّفاق بیفتد؛ قبل از اینکه موارد دیگر دست پیش را بگیرند و ما همگی در دریای افسوس و ندامت و شرمساری و بلاهتهای خودخواسته و حماقتهای رفتاری و کرداری غرق شویم.»

1-    حرفهای دروغین و مردم پسند با رفتارهای مزوّرانه و عقده ای

برای خُدعه و  فریب دادن مردم میتوان به دلخواه، حرفهای قشنگ قشنگ زد و مردم پسند. امّا در رفتار و کردار همچنان به مزوّریها و رذالتهایی مقیّد و آلوده ماند که در چنگال غرایز و سوائق درونی انسان آمیخته اند. انسانها را فقط میتوان در میدانهای «همآوردی و خویشکاریهایشان» شناخت و به میزان صداقت و صمیمیّت گفتارها و رفتارها و کردارهایشان پی برد. در عرصه ای که حرف زدنهای بسیار و قلمفرسودگیهای بی مغز و مایه، هیچ ما به ازاء رفتاری و کرداری ندارند، سخنهای جذاب و دلربا نیز کاربُردی ندارند؛ ولو مدام در زبان و قلم و امکانهای وسایل ارتباط جمعی انعکاس داده شوند. شیرینی و حلاوت سخنها و شعارها باعث شده اند که اصالت کردارها و رفتارها و همخوانی آنها با یکدیگر در جامعه ایرانی گورانیده شوند و چهره اجتماع را کریه و نفرت آلود کنند. شعار دادنها و سخنهای شیرین گفتن، هیچ رنج و زحمتی ندارند؛ زیرا کارکردی را که توام با مسئولیّت باشند از هیچکس مطالبه نمیکنند. شاید به همین دلیل است که مدّعیان کنشگری در جامعه درونمرزی و برونمرزی ترجیح میدهند که فقط سخنهای شیرین بر زبان و قلم برانند به جای آنکه «پهلوان میدانهای همآوردی» باشند و «خویشکاریهای خود» را به محک بزنند. آنانی که حرفهای دروغین خود را با شیرینیهای عسل گونه برای فریب و خُدعه و تحمیق مردم بر زبان و قلم میرانند، همه بدون استثناء در رفتار و کردار، مزوّرند و ریاکار.

2-    مُرغ همسایه، غازه!

ما ایرانیان از روزگارانی که با تمدّنهای باختری آشنا شدیم تا همین امروز، هیچوقت خویشتن را در «آیینه تجربیات فرهنگی و تاریخی خودمان» تماشا نکردیم تا به داشته هایمان پی ببریم؛ بلکه مدام فقط از بالای دیوار مرزها به داخل خانه های همسایه های دور و نزدیک نگریستیم و فریاد زدیم که «مُرغ همسایه، غازه!». برای دیدن خویشتن در آیینه تاریخ و فرهنگ باهمستان باید رادمنش شد و دلاور. باید جرات آن را داشت که به گرداگرد خود نگریست و کشف کرد خویشتن را. ما هزاره هاست که در خانه و کاشانه خویشتن از خود بیگانه شده ایم و رمز و راز بدبختیها و فلاکتهایمان را نمیدانیم.

3-    عطش برای محبوبیّت و نفرت از محبوبان

 چرا کثیری از انسانها به دنبال محبوبیّت هستند و مشهور شدن؟. چه چیزی در پسزمینه عطش برای شهرت و محبوب شدن نهفته است که انسانها را شیفته و مقهور خودش کرده است؟. آیا شهرت و محبوبیّت، خلاف آنچه که کثیری تصوّر میکنند، میتوانند علّتی برای تاثیر و نفوذ داشتن در ذهنیّت و رفتار دیگران باشند؟. چه چیزی بُنمایه تاثیر گذاشتن و نفوذ به دلهای دیگران را رقم میزند و جاودانه میکند؟. حرف حساب و مستدل و ژرفمایه و استخواندار یا شهرتهای زودگذر و محبوبیّتهای مشروط به تب و تابهای روزگار گردابها و تلاطمها؟. کدامیک؟. چرا آنانی که محبوب و مشهور هستند در انظار کثیری دیگر از انسانها، منفور و نامقبول هستند؟. آیا حسادت و رشک است که نفرت از محبوبان و مشهوران را رقم میزنند یا اینکه نفرتگران در زیرلایه های تاریک گفتارها و رفتارها و کردارهای مشهوران و محبوبان، چیزی را کشف کرده اند که دلباختگان به اشخاص مشهور و معروف از دیدنش ناکام بوده اند؟. کدامیک؟. چرا «نفرت و محبوبیّت»، همواره در هر جایی و مکانی و زمانی، پا به پای همدیگر هستند؟. چگونه میتوان از له له عطشهای محبوب شدن و آتش نفرتهای تخاصمی کاست و «اندازه خویشتن» را پیدا کرد؟.