الگوی جامع نقد و تفکیک مفاهیم
چرا تعریف چتری «اپوزیسیون» برای تحلیل جمهوری اسلامی کافی نیست؟
به قلم: آناهیتا دیپیر
در پاسخ به یادداشت آقای فرامرز حیدریان با عنوان «اصل همان آلترناتیو است» (۱)
پیش از هر چیز، مایلم از آقای فرامرز حیدریان صمیمانه سپاسگزاری کنم. اینکه با دقت، حوصله و احترام، درباره گفتههای من تأمل کردند و دیدگاه خود را به نقد گذاشتند، برای من ارزشمند است. (۲) باور دارم که اگر قرار باشد مفاهیم علوم سیاسی و جامعهشناسی روشنتر شوند، راهی جز چنین گفتوگوهای محترمانه و مستدل وجود ندارد.
نوشته ایشان، افزون بر آنکه پاسخی به گفتههای من بود، فرصتی فراهم کرد تا درباره مسئلهای که مدتها ذهن مرا به خود مشغول کرده است، دقیقتر بیندیشم؛ مسئلهای که ریشه آن نه در یک اختلاف واژگانی، بلکه در تجربهای عینی از فضای مبارزات سیاسی مخالفان جمهوری اسلامی قرار دارد.
سالهاست که در گردهماییها و تظاهرات مخالفان جمهوری اسلامی، با پدیدهای روبهرو میشوم که در نگاه نخست متناقض به نظر میرسد. گروههایی که همگی مخالف جمهوری اسلامی معرفی میشوند، در مهمترین پرسش سیاسی، یعنی «آیا این نظام باید اصلاح شود یا برچیده شود؟»، پاسخهایی کاملاً متفاوت میدهند. برخی همچنان تغییر رفتار یا اصلاح ساختارهای موجود را دنبال میکنند و برخی دیگر، انحلال کامل نظام سیاسی و قانون اساسی جمهوری اسلامی را تنها راه برونرفت از بحران میدانند.
همین تجربه عملی، این پرسش را برای من ایجاد کرد که آیا قرار دادن همه این جریانهای ناهمگون زیر عنوان واحد «اپوزیسیون»، واقعاً به فهم بهتر واقعیت سیاسی ایران کمک میکند یا برعکس، موجب ابهام بیشتر در تحلیل و راهبرد میشود؟
پس از طرح این پرسش بود که به مطالعه ادبیات علوم سیاسی و جامعهشناسی سیاسی روی آوردم؛ از نظریههای خوان لینز درباره گونههای مختلف اپوزیسیون گرفته تا آثار متفکرانی چون ماکس وبر، ساموئل هانتینگتون، رزا لوکزامبورگ و الکسیس دو توکویل. حاصل این مطالعات برای من نه نفی دیدگاههای موجود، بلکه رسیدن به این نتیجه بود که میان «اعتبار یک تعریف» و «قدرت توضیحدهندگی آن در یک موقعیت تاریخی مشخص» باید تفاوت قائل شد.
به همین دلیل، اختلاف اصلی من با نوشته جناب حیدریان، بر سر اصل وجود تعریف چتری از اپوزیسیون نیست. همانگونه که ایشان نیز اشاره کردهاند و همانگونه که در ادبیات علوم سیاسی نیز دیده میشود، این تعریف سابقهای شناختهشده دارد و بسیاری از نظریهپردازان آن را پذیرفتهاند. من نیز در گفتههایم به همین سنت نظری اشاره کرده بودم.
محل اختلاف ما، به گمان من، در جای دیگری است. پرسش این نیست که آیا میتوان از نظر تئوری، براندازان را زیر چتر گسترده اپوزیسیون قرار داد یا نه؛ بلکه این است که آیا چنین تعریفی، در تحلیل جمهوری اسلامی و در فهم رفتار نیروهای مخالف آن، هنوز قدرت توضیحدهندگی کافی دارد؟
بنا به تجربه عملی خودم و همچنین پژوهشهایم در باره شخصیتها و سازمانهای مختلف ایرانیِ داخل و خارج کشور، پاسخ من منفی است.
به باور من، تعریف چتری اپوزیسیون، اگرچه در بسیاری از نظامهای سیاسی و در بخش مهمی از ادبیات علوم سیاسی کاربرد دارد، اما هنگامی که به تحلیل یک نظام ایدئولوژیک و تمامیتخواه مانند جمهوری اسلامی میرسیم، دیگر به تنهایی قادر نیست تفاوت بنیادین میان دو راهبرد سیاسی را توضیح دهد: «راهبردی که هدف آن اصلاح یا تغییر رفتار حکومت است، و راهبردی که انحلال کلیت ساختار سیاسی و حقوقی موجود را دنبال میکند».
از اختلاف بر سر تعریف تا اختلاف بر سر کارکرد مفاهیم
در علوم سیاسی، اعتبار یک مفهوم، به سابقه تئوری آن وابسته نیست؛ بلکه به توانایی آن در توضیح واقعیت بستگی دارد. اختلاف این مقاله با تعریف چتری اپوزیسیون، نه بر سر مشروعیت آن، بلکه بر سر قدرت تبیین آن در تحلیل جمهوری اسلامی است.
از همین رو، آنچه در این مقاله ارائه میکنم، نه ادعای ارائه تنها تعریف ممکن از مفاهیم، بلکه پیشنهاد یک چارچوب تحلیلی است؛ چارچوبی که از نظر من، در توضیح واقعیتهای سیاسی ایران، قدرت تبیین بیشتری دارد و میتواند بسیاری از ابهامهایی را که سالها در بحث اتحاد، اپوزیسیون، براندازی و آلترناتیو وجود داشته است، روشنتر سازد.
محل اصلی اختلاف من با آقای حیدریان در اینجاست که ایشان برداشت خود را به عنوان یک تعریف «قطعی، نهایی و بیبدیل» ارائه میدهد.
من از وجود این الگوی چتری (که جامعهشناسانی چون خوان لینز(۳) مطرح کرده و مخالفان را به اپوزیسیون وفادار، نیمهوفادار و غیروفادار/ضدسیستم تقسیم میکنند) کاملاً آگاهم و اتفاقاً سخنم را در مناظره ایرانگلوبال با اشاره به همین دیدگاه آغاز کردم.(۲) نقطه تفاوت من با ایشان در «میزان قدرت توضیحدهندگی» این تعریف برای واقعیتهای عینی است. ایشان این دستهبندی چتری را قطعی میدانند، در حالی که من بر این باورم که نگاه چتری به اپوزیسیون – بهویژه در مواجهه با نظامهای توتالیتر و ایدئولوژیک مانند جمهوری اسلامی – نه تنها کارکرد تحلیلی ندارد، بلکه رفتار بازیگران سیاسی را مبهمتر و سردرگمی جامعه را عمیقتر میکند.
از این رو اصرار دارم که جریانها و شخصیتها باید جایگاه واقعی خود را شفاف کنند؛ آیا بخشی از «اپوزیسیون» هستند که در چارچوب موجود خواهان اصلاح یا چانهزنی بر سر رفتار رژیماند، یا «برانداز و انقلابی» هستند و انحلال کامل ساختار و قانون اساسی موجود را دنبال میکنند؟
پشتوانه تئوریِ تفکیک «اپوزیسیون» از «عمل انقلابی»
این تفکیک مرزی، یک ترجیح شخصی یا یک بازی با کلمات نیست؛ بلکه متفکران برجسته تاریخ اندیشه سیاسی – چه در سنت چپ و سوسیالیستی و چه در مکاتب لیبرال و محافظهکار – مرزی سخت و نفوذناپذیر میان «مبارزه درونسیستمی (اپوزیسیون)» و «عمل انقلابی (براندازی)» کشیدهاند.
اندیشه چپ و سوسیالیستی
در اندیشه چپ، مبارزه پارلمانی و اپوزیسیونی همواره از عمل انقلابی جدا شده است. رُزا لوکزامبورگ (۴) در اثر خود – اصلاح یا انقلاب؟ – رسماً این دو خطمشی را، نه دو مسیر متفاوت برای یک هدف، بلکه دو هدف کاملاً و ذاتاً متفاوت میداند.
به گفته لوکزامبورگ «هر کس راه رفرم قانونی را به عوض و در مقابل قبضه کردن قدرت سیاسی و دگرگونی اجتماعی ارائه بدهد، در حقیقت راهی آرامتر، مطمئنتر و کندتر را برای نیل به همان هدف انتخاب نکرده بلکه هدف دیگری نیز دارد، یعنی اینکه خواهان به وجود آوردن یک نظام نوین نیست و فقط خواستار تغییراتی غیراساسی در نظام کهنه است».
از نظر لوکزامبورگ، اپوزیسیون پارلمانی ابزاری برای تنظیم و نگهداری سیستم موجود است، در حالی که انقلابیگری برچیدن کل آن نظام حقوقی است.
اندیشه راست، لیبرال و جامعهشناسی سیاسی
در سمت دیگر جبهه فکری، اندیشمندان برجسته راست و لیبرال نیز دقیقاً بر همین گسست مفهومی تأکید دارند. الکسیس دو توکویل (۵) در کتابهای خود همچون «دموکراسی در آمریکا» و « انقلاب فرانسه و رژیم پیش از آن» میان «روحیه مخالفت (اپوزیسیون)» و «روحیه انقلابی» (براندازی) تمایز شگرفی قائل میشود.
به باور دو توکویل اپوزیسیون به قوانین و قانون اساسی متوسل میشود تا از حقوق سوءاستفاده شده دفاع کند یا سوءتدبیر حاکمان را افشا سازد. اپوزیسیون برای اصلاح حاکمان یا قوانین مبارزه میکند و اصلِ مشروعیت نظام را زیر سؤال نمیبرد... اما روحیه انقلابی نه برای اصلاح قوانین، بلکه برای نابودی آنها قیام میکند. او به قانون اساسی متوسل نمیشود، بلکه آن را کاغذی باطل میداند.
همچنین ساموئل هانتینگتون (۶) در کتاب مرجع خود «سامان سیاسی در جوامع در حال تغییر» تأکید میکند که انقلاب را نباید با اصلاحات، کودتا یا مبارزات اپوزیسیون در درون سیستم اشتباه گرفت. اپوزیسیون برای تغییر سیاستها یا رهبران در چارچوب موجود تلاش میکند، در حالی که انقلاب خودِ سیستم را نابود میسازد.
حتی ماکس وبر (۷) نیز منبع مشروعیت این دو را متفاوت میداند؛ اپوزیسیون با پذیرش «مشروعیت عقلانی-قانونیِ» ساختارِ مستقر به رقابت میپردازد، در حالی که برانداز یا انقلابی، اساس آن مشروعیت را نفی کرده و به دنبال تأسیس یک منبع مشروعیت کاملاً جدید است.
وبر در کتاب «اقتصاد و جامعه» این مرزبندی را به وضوح نشان میدهد که در اقتدار عقلانی-قانونی، فرمانبرداری و اطاعت، متعلق به یک نظم غیرشخصیِ مستقر شده از طریق قانون است. در مقابل، اقتدار کاریزماتیک (تئوری انقلابی وبر) به معنای دقیق کلمه، ماهیتی انقلابی دارد؛ چرا که با قوانین موجود، سنتها و نظامات مستقر به طور کامل پیوند میگسلد و به جای اطاعت در بالاترین سطح ممکن قرار دارد و هیچ نقدی بر ارجاعات آن وارد نخواهد بود.
پارادوکسِ «اصلاحپذیری» و «افق اتحاد»
جناب حیدریان، در بخشی از نوشته خود بهدرستی و با صراحت اشاره کرده است: «حکومت فقاهتی مدعی حقیقت الهی است و چنین حقیقتی هرگز و در هیچ زمانی اصلاحپذیر نیست، در نتیجه نابودی این سیستم بایسته است».
این سخن ایشان کاملاً متین است. اما تناقض، دقیقاً در همینجا شکل میگیرد؛ اگر سیستمی ذاتاً و اساساً اصلاحپذیر نیست، نیرویی که در درون آن سیستم به دنبال مدارا، اصلاح، یا تغییر رفتاری است، آیا واقعاً "اپوزیسیون" مردم است یا به تعبیر جامعهشناسان، کارکرد "سوپاپ اطمینان" و بخشی از مکانیزم بقای رژیم را ایفا میکند؟
وقتی ما نیرویی را که خط قرمز آن حفظ نظام است – مانند جریانهای وابسته به ایدئولوژیهای شرقی (۸) و یا استمرارطلبان(۹) – با نیرویی که هدفش انحلال کلیت ساختار است زیر یک چتر واحد به نام «اپوزیسیون» جمع میکنیم، مرتکب خطای روششناختی شدهایم.
این خلط مبحث، پیامدی سهمگین در دنیای واقعی دارد و آن ایجاد سرابِ «اتحاد همگانی» است. سالهاست که جامعه میپرسد: «چرا همه مخالفان متحد نمیشوند؟» پاسخ دقیقاً در همین تمایز نهفته است! یک جریان «برانداز-انقلابی» با یک «اپوزیسیون درونسیستمی» اصولاً نمیتواند متحد شود؛ زیرا منطق عمل، ابزار، مرجعیت حقوقی و مقصد نهایی آنها، ۱۸۰ درجه با هم در تناقض است. یکی خواهان مهار حاکم در درون ساختار است و دیگری خواهان سلب کامل مالکیت قدرت از حاکم و برچیدن ساختار. اصرار بر یک چتر مشترک، پنهان کردن این تناقض ذاتی و تجویز اتحادی ناممکن است.
تفاوت مقصد، تفاوت راهبرد میآفریند
در سیاست، راهبرد از هدف جدا نیست. جریانی که اصلاح ساختار موجود را ممکن میداند، طبیعی است که بر ابزارهایی مانند انتخابات، اصلاح قانون، فشار مدنی یا مذاکره تأکید بیشتری داشته باشد. در مقابل، جریانی که کل ساختار را فاقد مشروعیت میداند، راهبرد خود را بر گذار از نظام و ایجاد نظمی جدید بنا میکند.
از این رو، حتی اگر این دو جریان در مقاطعی همکاریهایی محدود یا تاکتیکی داشته باشند، افق سیاسی آنان یکسان نیست.به همین دلیل است که من معتقدم، قرار دادن هر دو در یک طبقه مفهومی، بیش از آنکه به فهم روابط میان آنان کمک کند، موجب پنهان شدن تفاوتهای بنیادین میشود.
همکاری، جایگزین مناسبی برای اتحاد؟
از همین منظر، لازم است میان دو مفهوم که اغلب به جای یکدیگر به کار میروند تمایز قائل شویم: اتحاد و همکاری.
اتحاد، معمولاً بر پایه اهداف راهبردی مشترک شکل میگیرد. اما همکاری میتواند میان نیروهایی صورت گیرد که درباره مقصد نهایی اختلاف دارند، ولی در یک موضوع مشخص، منافع یا دغدغههای مشترکی پیدا میکنند.
برای نمونه، «دفاع از زندانیان سیاسی»، «مخالفت با سرکوب»، «حمایت از آزادی بیان» یا «نه به اعدام»، میتواند زمینه همکاری نیروهایی باشد که درباره آینده نظام سیاسی، دیدگاههای متفاوتی دارند. در چنین حالتی، همکاری نه به معنای از میان رفتن اختلافها، بلکه به معنای پذیرش واقعبینانه وجود آنهاست.
به همین دلیل، شاید یکی از پیامدهای عملی بازنگری در مفهوم اپوزیسیون، آن باشد که به جای انتظار برای «اتحاد کامل»، امکان «همکاری هدفمند» را با دقت بیشتری مورد توجه قرار دهیم.
نقد مفهوم «آلترناتیو»:
آلترناتیو هم زاییده براندازی است و هم اپوزیسیون
بخش دیگری از یادداشتهای اقای حیدریان به مفهوم «آلترناتیو» اختصاص داشت. ایشان آلترناتیو را نیرویی تعریف کردند که علاوه بر مخالفت، برنامه و ساختار مدیریتی ارائه میدهد، اما در پایان متن، هوشمندانه یادآور شدند که : «آلترناتیو بودن تنها به اعلام یک گروه منوط نیست، بلکه به عواملی مانند میزان حمایت اجتماعی، سازمانیافتگی، مشروعیت سیاسی و توانایی اداره کشور بستگی دارد».
این نکته پایانی ایشان، دقیقا نقد من را به تعاریف عینی و ذهنی تأیید میکند:
۱- صرفِ داشتن یک دفترچه برنامه یا معرفی چند مدیر، کسی را به «آلترناتیو» تبدیل نمیکند.
۲- آلترناتیو به معنای جایگزین، بدیل و جانشین است. این واژه به هر شخص، چیز، راهکار یا فکری گفته میشود که بتواند به جای مورد دیگری به کار رود. از این رو واژه «آلترناتیو» تنها به حوزه سیاست محدود نیست و در علوم اجتماعی، اقتصاد و حتی فلسفه نیز به معنای «گزینه یا راهحل جایگزین» به کار میرود.
۳- آلترناتیو در سیاست به معنای نیروی جانشین، حزب رقیب یا نظم جایگزین است که میخواهد جای دولت یا حکومت حاکم را بگیرد. یعنی در نظام دموکراتیک به معنی دولت سایه است، یعنی جانشین دولت در قدرت. یک حزب اپوزیسیون در یک دموکراسی مستقر (مثلاً حزبی در پارلمان بریتانیا و فرانسه یا آلمان)، هرگز به دنبال ارائه «آلترناتیو ساختاری» نیست؛ او به دنبال ارائه «کابینه جایگزین» است، در حالی که ساختار نظام و قانون اساسی ثبات دارد.
۴- و مهمتر اینکه مفهوم «آلترناتیو» در فرهنگ انقلاب (به معنای گزینه جایگزینِ کل نظام) اصولاً منطق خود را از براندازی میگیرد، نه از «اپوزیسیون» به معنای عام. یعنی در مواجهه با یک رژیم توتالیتر، تنها زمانی صحبت از «آلترناتیو» معنای حیاتی و ملی پیدا میکند که ما پیشاپیش «اصل ساختار موجود» را غیرمشروع و رفتنی دانسته باشیم. بنابراین، «آلترناتیو بودن» ثمره، نیاز و نیازمندی منطق براندازی است. تا زمانی که مرز میان «اپوزیسیون خواهانِ بقا/اصلاح» و «براندازِ خواهانِ تغییر بنیادین» شفاف نشود، صحبت از آلترناتیو نیز دچار سردرگمی تحلیلی خواهد بود.
نتیجهگیری
برخی جامعهشناسان و سیاستمداران تعریفی سنتی و چتری ارائه میدهند که اپوزیسیون را مفهوم عام و برانداز را جزء آن میبیند و بر این الگوی چتری استوار میمانند. اما تأکید من بر این است که در علوم انسانی و جامعهشناسی سیاسی، ارزشِ تعاریف به قدرت توضیحدهندگی آنهاست در دنیای عملی و مبارزاتیِ اجتماعی.
تعریف چتری از اپوزیسیون، واقعیتِ کشمکشهای سیاسی ایران را گیجکننده میکند. مرز میان «کسانی که درون قواعد سیستم چانهزنی میکنند» و «کسانی که میخواهند زمین بازی را کلاً محو کنند»، یک اختلاف لفظی ساده نیست؛ بلکه مرز میان دو جهانبینی، دو راهبرد و دو مسیر کاملاً متفاوت برای آینده ایران است.
دقیقاً به همین دلیل بود که در مناظره، تمرکز من بیش از آنکه بر مصداقها باشد، بر مرزبندی شفاف مفاهیم قرار داشت. اگر این مرزها روشن نباشند، تحلیل جریانهای سیاسی دچار ابهام میشود و انتظارهایی شکل میگیرد که با واقعیتهای موجود همخوانی ندارد.
هدف من اثبات تحکمی یک تعریف نیست، بلکه نزدیکتر شدن به فهم دقیقتر واقعیتهای سیاسی جامعهمان است. از همین رو، پیشنهاد تفکیک میان اپوزیسیون و براندازی، پیش از آنکه تلاشی برای تغییر واژهها باشد، تلاشی برای نزدیکتر شدن تحلیل سیاسی به واقعیت اجتماعی ایران است.
شاید هیچ تعریفی برای همه زمانها، همه کشورها و همه نظامهای سیاسی کفایت نکند. اما اگر هدف علوم سیاسی و جامعهشناسی فهم دقیقتر واقعیت باشد، ناگزیر باید همواره این پرسش را زنده نگه داریم که کدام مفهوم، واقعیت امروز ایران را بهتر توضیح میدهد.
این مقاله نیز مدعی ارائه آخرین پاسخ نیست؛ بلکه تلاشی است برای بازاندیشی در کارآمدی مفاهیمی که سالهاست در توصیف نیروهای سیاسی ایران به کار میبریم، و دعوتی است از پژوهشگران و کنشگران که درباره کارآمدی مفاهیم رایج، واکاوی و بازبینی کنند.
با احترام،
آناهیتا دیپیر
پاورقی:
۱- لطفا رجوع کنید به «اصل همان آلترناتیو است» نوشته آقای فرامرز حیدریان در بخش دیدگاهها، در نقد گفتههای من در نشست «ایرانگلوبال» با عنوان «موتور اصلی تغییر جامعه ایران کیست» که در ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶ برگزار شد.
۲- گفتهها و نظریات من با عنوان «اپوزیسیون و براندازی، در راهبرد با دو جهانبینی» و همچنین «آیا همه مخالفان جمهوری اسلامی متحدان یکدیگرند؟» در سایت و کانال یوتیوب «ایرانگلوبال» پخش شده است.
۳- خوان خوزه لینز Juan José Linz جامعهشناس و دانشمند علوم سیاسی برجسته اسپانیایی-آلمانی بود که بهخاطر پژوهشهایش درباره نظامهای توتالیتاریسم، حکومتهای اقتدارگرا و گذار به دمکراسی شناخته میشود.
۴- رُزا لوکزامبورگ، Rozalia Luxemburg - لهستانی تبار، از انقلابیون یهودی و از رهبران و بنیانگذاران حزب کمونیست آلمان در سال ۱۹۱۸ بود. تخصص او در زمینه حقوق و علوم سیاسی بود.
۵- الکسیس دو توکویل، Tocqueville de Alexis فیلسوف، تاریخدان و سیاستمدار برجسته فرانسوی بود که به عنوان یکی از بنیانگذاران علم جامعهشناسی شناخته میشود.
۶- ساموئل هانتینگتون، Samuel P. Huntington متخصص علوم سیاسی آمریکایی که به بانی نظریه برخورد تمدنها مشهور است.
۷- ماکس وبر، Maximilian Carl Emil Weber جامعهشناس و اقتصاددان آلمانی که از بنیانگذاران دانش جامعهشناسی بود و نقش بسیار مهمی در شناخت ساختارهای مدرن اجتماعی، دین و اقتصاد ایفا کرد.
۸- جریانهای با تفکر شرقی یا سوسیالیستی قدیمی، بر این باور اصرار دارند که مبارزه با امپریالیسم آمریکا همواره بر مبارزه با دیکتاتوری داخلی (جمهوری اسلامی) تقدم دارد.
۹- افرادی از جناح اصلاحطلب داخلی که حضور در قدرت و اصلاح تدریجی را بر تغییرات انقلابی ترجیح میدهند. آنها اعتقاد به اصلاح امور از طریق شرکت در انتخابات و حضور در چارچوبهای قانونی تعیینشده توسط جمهوری اسلامی دارند.
دیدگاه و نظرات ابراز شده در این مطلب، نظر نویسنده بوده و لزوما سیاست یا موضع ایرانگلوبال را منعکس نمیکند.
توجه داشته باشید کامنتهایی که مربوط به موضوع مطلب نباشند، منتشر نخواهند شد!
دیدگاهها
فراتر از اپوزیسیون و براندازی: پرسش از حقیقتِ قدرت
درود بر خانم دی پیر گرامی،
توضیجی دیگر برای همچنان اندیشیدن پیگیر.
پیش از آنکه به سخنان شما بپردازم، ناگزیرم دریچهای را بگشایم که از خلال آن، افق بحث، اندکی روشنتر شود. آنچه که در ادامه میآید، نه ادّعای تصاحب حقیقت است و نه تلاشی برای تحمیل رأیی بر رأی دیگر؛ بلکه کوششی است برای تاباندن پرتو بر سویههایی از واقعیّت که همچون اضلاع پنهان یک میز، هرگز به تمامی در برابر نگاه قرار نمیگیرند و تنها در قلمرو اندیشیدن و تصوّر شدن، میتوان به حضورشان پی برد. من نمیخواهم که دیدگاه خودم را بر کرسی بنشانم؛ زیرا حقیقت، تخت پادشاهی ندارد و اندیشه از لحظهای میمیرد که خود را به مقام داوری نهایی ارتقا دهد. مقصود من تنها گشودن راههایی است که شاید از رهگذر آنها بتوان به باهماندیشی و باهمجویی رسید؛ زیرا حقیقت، نه در انحصار فردی خاصّ؛ بلکه در کشاکش بی پایان ذهنهایی زنده و پرسشگر رخ مینماید. لازم میدانم بر نکتهای تأکید کنم که به گمان من، یکی از بنیانیترین لغزشهای عصر ماست و آنهم اینکه هیچ فیلسوف، شاعر، متفکّر، هنرمند، نویسنده و استادی را نمیتوان و نباید به مقام «مرجعیّت و آئوتوریته مطلق» ارتقا داد. این سخن، نه از سر بی اعتنایی به آنان؛ بلکه دقیقا از سر پاسداشت شأن والای ایشان است؛ زیرا بزرگترین خیانت به اندیشمندان، تبدیلکردن آنان به بتهایی فکری است که دیگر نباید از آنها پرسش کرد و فقط باید تابع آراء آنان ماند و لام تا کام نیز سخنی نگفت.
متفکّران بزرگ، پیامبران حقیقت نیستند. آنان تنها افقهایی هستند که انسان را به عبور از خویشتن فرامیخوانند. ارزش آنان در پاسخهایشان نیست؛ بلکه در توانایی و جسارتشان برای بیدارکردن پرسشهایی است که انسان را وامیدارند تا از خوابِ تقلید برخیزد و به کشف سرزمین ناشناخته وجود خویشتن در گستره تجربیات تاریخی و فرهنگی مردمان میهن خویش گام بگذارد. برای من، اندیشههای دیگران هرگز منزلگاه نیستند؛ بلکه آنها صرفا راههایی هستند که باید از آنها عبور کرد. هر کتابی که میخوانم، هر اندیشهای که با آن روبرو میشوم و هر فلسفهای که مرا به تأمّل وامیدارد، پیش از آنکه پنجرهای به جهان دیگری باشد، آینهای است که باید در آن خویشتن خویش را بازشناسم. اگر انسان، پس از مواجهه با بزرگترین متفکّران تاریخ، همچنان نتواند بر پای خویش بایستد، آنچه که آموخته است – به صحیح و غلطفهمی بودنش فعلا کاری ندارم -، دانش نیست؛ بلکه صورتی دیگر از وابستگی و متابعت و تقلید است. اندیشهای که بر عصای اقتدار و آئوتوریته دیگری راه میرود، هرگز راه رفتن با پاهای خویش را نخواهد آموخت. من در مواجهه با میراث فکری متفکّران جهان، بیش از آنکه در پی یافتن پاسخهای آماده باشم، در جست و جوی آنم که چگونه بتوانم استقلال اندیشیدن و قائم به ذات شدن را در خویش بیافرینم؛ زیرا ملّتی که با ذهن دیگران بیندیشد، دیر یا زود، جهان خویش را نیز با چشم دیگران خواهد دید و سرانجام، مسائل خویش را با مسائل آنان اشتباه خواهد گرفت. ما به پاسخهای دیگران محتاج نیستیم؛ بلکه ما به جسارت و هنر متدهای پژوهشی آنان نیاز داریم تا بتوانیم معضلات و مسائل جامعه حود را بفهمیم و از پس سنجشگری و راه حلّ آنها برآییم.
من هرگز باور نداشتهام که بتوان با انباشتن گفتاوردها و نقل قولها از متفکّران بیگانه – کاری که به وفور در نوشته های دیگران میتوان دید و هیچ ردّ پا و نشانه ای از خودشان نیست -، گرهی از کار میهن گشود؛ زیرا هر اندیشهای، فرزند تاریخ خویش است. در فضای زبان خاصّی تنفّس میکند، از رنجهای معینی زاده میشود و در افق معنایی مردمانی مشخصّ بال میگشاید. تشابه ظاهری مسائل، هرگز به معنای یگانگی روح ملّتها نیست. انسانها شاید در دردهایشان همانند باشند؛ اما در شیوه زیستن دردها، در حافظه تاریخی و در نسبتشان با جهان و کیهان، از یکدیگر فاصلههای عمیق دارند. بزرگترین درسی که میتوان از فیلسوفان و متفکّران جهان آموخت، نه تکرار نتایج اندیشیدن آنان؛ بلکه فهمیدن متدها و جسارتی است که آنان را به رویارویی با مسائل زمانه شان کشاند. ارزش «سقراط» در پاسخهایش نبود؛ بلکه در پرسشهایش بود. ارزش «نیچه» در آموزههایش نبود؛ بلکه در شورِ ویران کردن بتهایی بود که انسان را از اندیشیدن بازمیداشتند و ارزش هر متفکّری، در همین شهامتِ تنها ایستادن در برابر یقینهای به ارث رسیده است. به همین دلیل، من بر این باورم که هر ملّتی ناگزیر است راه خویش را خودش بیافریند. هیچ اندیشهای، هر اندازه نیز که سترگ باشد، نمیتواند جایگزین تجربه زیسته یک ملّت شود. تاریخ ما، فرهنگ ما، زخمهای ما و امیدهای ما، از سرچشمهای دیگری سیراب شدهاند و به همین دلیل، راه رهایی ما نیز باید از دل همان تجربههای بی واسطه سر برآورد.
آنچه پیشتر به اختصار بیان کرده بودم، تنها اشارهای به برخی همانندیها و ناهمانندیها بود و قصد نداشتم بحث را به عرصه انتزاعهای پیچیده نظری بکشانم. سیاست، در ژرفترین معنای خود، متعلّق به همه انسانهاست؛ نه ملک خصوصی دانشگاهیان و احزاب و تشکیلات و سازمانهای سیاسی و نه میدان بازی مفاهیم مجرّد و کشمکشهای قدرت طلبانه گرایشهای متنوّع. اندیشه سیاسی، آنگاه زنده است که بتواند انسانهای گوناگون را در تجربهای مشترک گرد آورد؛ نه آنکه در برج عاج تخصّص و قالبهای خشک و استبدادی/مافیایی مناسبات تشکیلاتی، از زندگی فاصله بگیرد؛ چونکه سرنوشت ملّتها را نه نقلقولها دگرگون میکنند و نه کتابخانهها؛ بلکه آنچه که تاریخ را دگرگون میکند، لحظهای است که انسان، جرئت میکند با عقل خویش بیندیشد، با چشم خویش ببیند و با زبان خویش حقیقت را بر زبان آورد. اکنون میپردازم به برخی نکات مهم صحبت شما با طرح چند پرسش.
پرسش نخست: آیا «تعریف»، واقعیّت را کشف میکند یا آن را میسازد؟
شما بارها بر «قدرت توضیحدهندگی» مفاهیم تأکید میکنید؛ امّا آیا مفاهیم صرفا ابزار توضیح واقعیّت هستند، یا خودشان بخشی از ساز و کار تولید واقعیّت سیاسی؟. آیا هنگامی که «اپوزیسیون» را از «براندازی» جدا میکنیم، واقعیّتی را کشف میکنیم یا واقعیّتی تازه را میآفرینیم؟ به بیان دیگر، آیا مرز میان اپوزیسیون و براندازی، مرزی عینی در جهان خارج است یا محصول زبان و قدرت؟. چه کسی حقّ دارد این مرز را تعیین کند؟. آیا هر نامگذاری سیاسی، در نهایت، شکلی از اعمال قدرت نیست؟. اگر فردا اکثریّت جامعه تعریف دیگری بپذیرند، آیا حقیقت نیز تغییر خواهد کرد؟. چه کسی از این تفکیک، نفع میبرد و چه کسی از آن حذف میشود و ضرر میکند؟.
پرسش دوم: آیا «اصلاح» و «انقلاب» واقعا دو جهان کاملا جدا هستند؟.
متن شما بر گسستی اساسی میان اصلاحطلبی و انقلاب استوار است؛ امّا آیا تاریخ تجربه شده و زیسته، چنین گسستی را تأیید میکند؟. آیا انقلاب فرانسه از دل اصلاحات زاده نشد؟ . آیا انقلاب روسیه بدون شکست اصلاحات ممکن بود؟. آیا بسیاری از انقلابیون، روزی اصلاح طلب نبودند؟. آیا انقلاب، گاه صرفا نقطه نهاییِ اصلاحات شکست خورده نیست؟. شاید مسئله این نباشد که «اصلاح» و «انقلاب» دو قطب متضادند؛ بلکه این باشد که آیا این دو، دو لحظه از یک پروسه تاریخی واحد نیستند؟.
پرسش سوم: آیا «برانداز» واقعاً بیرون از نظام ایستاده است؟. در بطن صحبت شما، برانداز را کسی/کسانی معرفی میکنید که مشروعیت/لژیتیماتسیون نظام را نفی میکنند؛ امّا باید پرسید که آیا اصلا ممکن است کسی بیرون از ساختاری بایستد که زبان، هویّت، حافظه و شیوه اندیشیدن او را ساخته است؟. آیا برانداز نیز، ناخواسته، فرزند همان نظمی نیست که قصد نابودی آن را دارد؟. آیا انقلابها غالبا همان الگوهای قدرت پیشین را در شکلی تازه بازتولید نکردهاند؟. آیا نفیِ مطلق، خودش نوعی وابستگی مطلق نیست؟.
پرسش چهارم: آیا نابودی یک ساختار، به معنای تولّد آزادی است؟.
در لابلای صحبتهای شما، فرضی پنهان وجود دارد و آنهم اینکه انحلال یک نظام، افقی تازه میگشاید. امّا چه تضمینی وجود دارد که براندازی، آزادی بیافریند؟. آیا هر انقلابی، بذر اقتدار تازهای را در خود حمل نمیکند؟. آیا ممکن است شور آزادیخواهانه، خودش به سرچشمه استبدادی جدید بدل شود؟. آیا سقوط یک نظام، الزاما به معنای سقوط منطق سلطه است؟. چرا بسیاری از انقلابها، آزادی را وعده دادند، امّا قدرت را بازتولید کردند؟؛ آنهم قدرتی با سفّاکی و سبعیّت سرسام آور عین انقلاب فرانسه و انقلاب روسیه و انقلاب اسلامی ایران.
پرسش پنجم: آیا سیاست فقط نزاع بر سر قدرت است یا نزاع بر سر حقیقت؟.
در صحبت شما، اختلافها بیشتر در سطح راهبرد سیاسی مطرح شدهاند؛ امّا پرسش این است که آیا بحران ایران، اساسا بحران قدرت است یا بحران حقیقت؟. آیا نزاع اصلی میان حکومت و مخالفان، نزاعی بر سر حکومت کردن است یا بر سر تعریف انسان، دادگزاری و معنای زندگی و ارزشها و زیستن در کنار یکدیگر؟ اگر فردا قدرت سیاسی تغییر کند، ولی تصوّر ما از انسان تغییر نکند، آیا چیزی واقعا تغییر کرده است؟.
پرسش ششم: آیا جامعه واقعا به «وحدت» نیاز دارد؟.
شما به درستی از سراب «اتّحاد همگانی» سخن گفتهاید؛ ولی شاید باید پرسید که چرا ما اساسا وحدت را فضیلت میدانیم؟ آیا تکثّر، تضاد و ناسازگاری، ویژگی طبیعی حیات سیاسی نیست؟. آیا جامعه آزاد، جامعهای متّحد است یا جامعهای که توانایی زیستن با اختلاف را دارد؟. آیا آرزوی وحدت کامل، خودش شکلی پنهان از گرایش به تمامیّتخواهی نیست؟ .
پرسش هفتم: آیا «آلترناتیو» پیش از آنکه یک سازمان باشد، یک افق اخلاقی نیست؟.
شما آلترناتیو را به درستی از سطح شعار سیاسی فراتر میبرید؛ اما نگرش فلسفی من میپرسد که آلترناتیو دقیقا جایگزین چه چیزی است؟. آیا فقط جایگزین حکومت وقت است یا جایگزین نوعی انسان؟. آیا میتوان ساختار سیاسی را تغییر داد، بدون آنکه منش آدمی و هنجارها و اخلاق و روان جمعی همزمان تغییر نکند؟. اگر همان مناسبات سلطه، انتقام، حذف و اقتدار باقی بماند، آیا آلترناتیوی واقعی شکل گرفته است؟.
شاید همه این پرسشها و سخنها را بتوان در یک پرسش نهایی فشرده کرد. آیا مسئله ایران، صرفا انتخاب میان «اصلاح» و «براندازی» است، یا مسئله اصلی، بازاندیشی در خودِ مفهوم قدرت، حقیقت، لژیتیماتسیون و اخلاق انسان است؟. اگر فردا تمام ساختارهای سیاسی فرو بریزند، امّا انسان ایرانی همچنان همان الگوهای ذهنیِ سلطه، اطاعت، تقدّس بخشی و حذف دیگری را حفظ کند، دقیقا چه چیزی تغییر کرده است؟. شاید ژرفترین نقد به صحبت شما این باشد که نزاع میان «اپوزیسیون» و «براندازی» را از سطح واژگان سیاسی فراتر ببرد و آن را به پرسشی هستیشناختی بدل کند و بپرسیم که آیا ما تمام تلاشمان بر این است که حکومت را تغییر دهیم یا در پی دگرگونی شیوه بودنِ خود در میهن و جهان هستیم؟ ؛ یعنی فراتر از نزاع بر سر واژهها و مفاهیم بکوشیم که پرسشهایی را در باره قدرت، حقیقت و امکان دگرگونی مطرح کنیم. با اینهمه، شاید اختلاف بر سر مفاهیمی چون «اپوزیسیون»، «براندازی» و «آلترناتیو» تنها بخشی از مسئله باشد. شاید پیش از آنکه در باره مرزهای این مفاهیم سخن بگوییم، لازم باشد از خود بپرسیم که اساسا مفاهیم سیاسی چگونه شکل میگیرند و چه نسبتی با واقعیّت دارند. آیا مفاهیم، ابزارهایی برای توصیف جهان سیاسی هستند، یا خودشان در ساختن آن جهان، نقش ایفا میکنند؟. وقتی از «اپوزیسیون» یا «براندازی» سخن میگوییم، آیا واقعیّتی مستقل را کشف میکنیم یا در حال ساختن چارچوبی هستیم که از خلال آن، جهان سیاسی را میبینیم و تفسیر میکنیم؟
شاد زی و خوشکام باش!
فرامرز حیدریان
وقتی تعریف علمی تابع مواضع…
وقتی تعریف علمی تابع مواضع سیاسی میشود
سرکار خانم دیپیر در این مقاله میکوشد با تغییر تعریف رایج «اپوزیسیون»، آن را عملاً به «براندازی» تقلیل دهد و هر نیرویی را که به دنبال اصلاح، گذار تدریجی یا تغییرات درونساختاری است، از دایره اپوزیسیون خارج کند. اما این برداشت، هم با ادبیات رایج علوم سیاسی و هم با تجربه تاریخی سازگار نیست.
اگر معیار ایشان را بپذیریم، نتیجهای عجیب به دست میآید. تا همین یکی دو سال پیش، تنها جریانهایی مانند مجاهدین خلق، حزب دموکرات کردستان و کومله که آشکارا براندازی و حتی مبارزه مسلحانه را دنبال میکردند، باید تنها اپوزیسیون واقعی ایران محسوب میشدند و دیگر نیروهای مخالف، از جمله شخص آقای رضا پهلوی که سالها بر مبارزه مدنی، جنبش سبز، اصلاحات حکومتی، نافرمانی مدنی و پرهیز از خشونت تأکید داشت، اساساً اپوزیسیون به شمار نمیآمدند.
حال آنکه پس از تحولات اخیر و همزمان با افزایش احتمال حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، مواضع سیاسی آقای رضا پهلوی تغییر محسوسی پیدا کرد و از ادبیات پیشین فاصله گرفت. بنابراین، این پرسش مطرح میشود که آیا تعریف مفاهیم بنیادین علوم سیاسی باید با تغییر مواضع یک شخصیت سیاسی تغییر کند، یا برعکس، شخصیتها باید در چارچوب مفاهیم پذیرفتهشده تحلیل شوند؟
به نظر میرسد آنچه در این مقاله ارائه شده، بیش از آنکه یک نظریه عمومی در علوم سیاسی باشد، تلاشی برای بازتعریف مفاهیم به گونهای است که با موقعیت و راهبرد سیاسی امروز یک جریان خاص انطباق پیدا کند. چنین رویکردی، اگرچه میتواند یک موضع سیاسی باشد، اما به دشواری میتوان آن را به عنوان یک تعریف عام و فراگیر در علوم سیاسی پذیرفت.
با احترام
یادداشت آقای فرامرز حیدریان
جهت اطلاع کسانی که دسترسی به متن انتقادی جناب فرامرز حیدریان به گفتار آناهیتا دیپیر -«اپوزیسیون و براندازی؛ دو راهبرد یا دو جهانبینی؟»- ندارند، متن فوق را در اینجا ضمیمه میکنیم.
با احترام
گروه «گفتگوی روز»
اصل همان «آلترناتیو» است.
درود بر خانم دی پیر گرامی،
تحشیه ای دم دست از سکوی سر کوچه!.
همانطور که شما مختصر اشاره ای به تفاوت برانداز و اپوزیسیون کردید، من کوشیده ام تفاوت و وجه اشتراک آنها را مختصر بیان کنم. مهمترین چیز در این سه مقوله، همانا «آلترناتیو» است که کلیدی و شایان تامّل است. بالطّبع میتوان در این باره زیاد گفت و نوشت. امّا به نظر من باید تا میتوان بر «آلترناتیو» تمرکز کرد؛ زیرا با توجّه به اینکه حکومت فقاهتی، مدّعی «حقیقت» است؛ آنهم از نوع الهی و به شدّت متعفّن و بوگندویش و حقیقت ادّعایی نیز هرگز و هیچوقت و در هیچ زمانی و مکانی، اصلاحپذیر نیست، در نتیجه نابودی سیستمی که ادّعای حقیقت میکند، بایسته و قطعی نیز هست. فعلا بپردازم به سه مقوله مطرح شده.
اپوزیسیون، برانداز و آلترناتیو سه مفهوم مرتبط امّا متفاوت در دامنه سیاست هستند که گاهی به اشتباه به جای یکدیگر نیز به کار میروند. اپوزیسیون به هر فرد، حزب یا گروهی گفته میشود که با حکومت یا دولت مستقر وقت مخالفت دارد. مخالفت لزوما به معنای مخالفت با اصل نظام سیاسی نیست. یک گروه اپوزیسیون ممکن است تنها خواهان اصلاح برخی سیاستهای اجرایی، تصمیمها، روشها و تغییر دولت از طریق انتخابات یا افزایش آزادیهای سیاسی باشد، بدون آنکه قصد تغییر ساختار یا سرنگونی نظام را داشته باشد. از سوی دیگر، برخی گروههای اپوزیسیون ممکن است تغییر کامل نظام سیاسی را نیز مطالبه کنند. به همین دلیل، اپوزیسیون مفهومی کلی است که طیف گستردهای از مخالفان را در بر میگیرد.
برانداز به فرد یا گروهی گفته میشود که معتقد است حکومت یا نظام سیاسی موجود باید کنار گذاشته شود و نظام دیگری جایگزین آن شود. تفاوت اصلی برانداز با سایر بخشهای اپوزیسیون در این است که هدف او صرفا اصلاح عملکرد حکومت نیست؛ بلکه تغییر یا سرنگونی کل نظام سیاسی است. البته براندازی لزوما به معنای استفاده از خشونت نیست؛ برخی براندازان از روشهای مسالمتآمیز مانند اعتراضات اجتماعی، اعتصاب، تظاهرات یا فشارهای سیاسی حمایت میکنند و برخی دیگر ممکن است از روشهای انقلابی و قهرآمیز و توام با خشونت دفاع کنند. بنابر این، هر براندازی بخشی از اپوزیسیون محسوب میشود، امّا هر اپوزیسیونی برانداز نیست.
آلترناتیو به معنای «جایگزین» است. در سیاست، آلترناتیو به فرد، حزب، ائتلاف یا نهادی گفته میشود که علاوه بر مخالفت با حکومت موجود و تمایل به تغییر آن، برای دوران پس از تغییر نیز برنامه، ساختار، نیروهای مدیریّتی و چشمانداز مشخّصی ارائه میدهد مثل گرایش پادشاهیخواهان و متمایلان به شاهزاده رضا پهلوی. به بیان دیگر، آلترناتیو تنها به این اکتفا نمیکند که بگوید «حکومت فعلی باید برود»؛ بلکه توضیح میدهد که پس از آن، چه نظامی جایگزین خواهد شد، کشور چگونه اداره میشود، چه برنامههایی برای اقتصاد، سیاست، قانون اساسی و روابط خارجی وجود دارد و چه کسانی مسئولیّت اداره کشور را بر عهده خواهند گرفت. به طور خلاصه، اپوزیسیون مفهومی عام است که همه مخالفان حکومت را در بر میگیرد. برانداز زیرمجموعهای از اپوزیسیون است که هدفش تغییر یا سرنگونی نظام سیاسی است. آلترناتیو نیز معمولا بخشی از نیروهای برانداز یا مخالفانی و اپوزیسیونهایی است که علاوه بر مطالبه تغییر، خود را آماده و دارای صلاحیّت برای جایگزینی حکومت موجود و اداره کشور میدانند. البته در عمل، اینکه یک گروه/گرایشی واقعا «آلترناتیو» محسوب شود، همواره محل بحث و اختلاف است. یک گرایش سیاسی ممکن است خود را آلترناتیو حکومت معرفی کند، امّا مخالفان یا حتّا بخشی از جامعه این ادّعا را نپذیرند. به همین دلیل، آلترناتیو بودن تنها به اعلام یک گروه منوط نیست؛ بلکه عواملی مانند میزان حمایت اجتماعی، سازمان یافتگی، توان مدیریّتی، برنامه عملی، لژیتیماتسیون سیاسی و توانایی اداره کشور نیز در ارزیابی آن نقش مهمی دارند.
شاد زی و دیر زی!
فرامرز حیدریان